Nghệ thuật tự sự trong hai tập truyện ngắn Bông hồng vàng; Nỗi nhớ mưa phùn của Ma Văn Kháng

Edgar Allan Poe – người được tôn vinh khai sinh ra truyện ngắn hiện đại – đã nêu trong Triết lý về soạn tác The Philosophy of Composition: “Nếu như một tác phẩm văn học quá dài, không t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

LÊ THỊ THANH NHÀN

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG HAI TẬP

TRUYỆN NGẮN BÔNG HỒNG VÀNG; NỖI NHỚ

MƯA PHÙN CỦA MA VĂN KHÁNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2016

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

LÊ THỊ THANH NHÀN

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG HAI TẬP

TRUYỆN NGẮN BÔNG HỒNG VÀNG; NỖI NHỚ

MƯA PHÙN CỦA MA VĂN KHÁNG

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60.22.01.20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện

HÀ NỘI, 2016

Để công trình nghiên cứu khoa học văn học đạt kết quả như mong muốn, ngoài sự cố gắng nỗ lực của bản thân, chúng tôi đã nhận được sự giúp

đỡ rất nhiệt tình của các nhân và tập thể

Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành sâu sắc tới Thầy giáo hướng dẫn luận văn: PGS.TS NGUYỄN NGỌC THIỆN, người đã nhiệt tình chỉ bảo, hướng dẫn từ khi hình thành ý tưởng, lựa chọn đề tài, xây dựng đề cương, khảo cứu tài liệu liên quan và hoàn thành Luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, cô giáo khoa Văn học trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Đồng thời, tôi cũng gửi lời cảm ơn tới Ban Giám đốc Sở Giáo dục và Đào Vĩnh Phúc, bạn bè, đồngnghiệp, nhất là những người thân trong gia đình

đã khích lệ động viên tinh thần, tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, khảo cứu và hoàn thành Luận văn này

Tác giả luận văn

LÊ THỊ THANH NHÀN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học văn học hoàn toàn độc lập của tôi Sản phẩm nghiên cứu là quá trình tích lũy tri thức, khảo cứu

và thống kê khoa học, không sao chép từ bất cứ nguồn tài liệu nào Những trích dẫn tài liệu có nguồn gốc cụ thể, rõ ràng từ các tài liệu, tác phẩm văn học, tạp chí, công trình nghiên cứu đã công bố hoặc đã được xuất bản Thành tựu, những đóng góp của Luận văn xuất phát từ những cơ sở lý luận và nghiên cứu thực tiễn trong quá trình học tập và công tác

Tác giả Luận văn

LÊ THỊ THANH NHÀN

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của luận văn 4

7 Cấu trúc luận văn 5

PHẦN NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1 6

TẬP TRUYỆN NGẮN BÔNG HỒNG VÀNG VÀ THỂ TÀI TRUYỆN NGẮN MINI 6

1.1 Một số vấn đề lý luận về truyện ngắn và truyện ngắn mini 6

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn 6

1.1.2 Khái niệm truyện ngắn mini 7

1.1.3 Đặc điểm truyện ngắn mini 7

1.2 Kết cấu và cốt truyện của truyện ngắn mini trong tập truyện ngắn Bông hồng vàng 14

1.2.1 Nhân vật và sự thể hiện chủ đề truyện ngắn mini trong tập truyện ngắn Bông hồng vàng 17

1.2.2 Chi tiết và ngôn từ của truyện ngắn mini trong tập truyện ngắn Bông hồng vàng 26

CHƯƠNG 2 38

NỖI NHỚ MƯA PHÙN VÀ NGHỆ THUẬTMIÊU TẢ NHÂN VẬT 38

2.1 Khái niệm nhân vật 38

2.2 Các loại nhân vật 39

2.2.3 Con người tâm linh 50

2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 53

2.3.1 Miêu tả ngoại hình nhân vật 53

2.3.2 Miêu tả nhân vật qua hành động 60

2.3.3 Miêu tả tâm lý nhân vật 65

CHƯƠNG 3 69

ĐIỂM NHÌN NGHỆ THUẬT VÀ GIỌNG ĐIỆU QUA HAI TẬP TRUYỆN NGẮN BÔNG HỒNG VÀNG VÀ NỖI NHỚ MƯA PHÙN 69

3.1 Điểm nhìn nghệ thuật 69

3.1.1 Khái niệm 69

3.1.2 Điểm nhìn bên trong 73

3.1.3 Điểm nhìn bên ngoài 78

3.1.4 Sự dịch chuyển và kết hợp các điểm nhìn trần thuật 83

3.2 Giọng điệu 87

3.2.1 Khái niệm 87

3.2.2 Giọng điệu triết lý, tranh biện 89

3.2.3 Giọng điệu ngợi ca 92

3.2.4 Giọng điệu mỉa mai, châm biếm 97

3.2.5 Giọng điệu thương cảm, xót xa 100

3.2.6 Sự kết hợp, đan xen nhiều giọng điệu 102

KẾT LUẬN 105

TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Ma Văn Kháng là một nhà văn miệt mài, sáng tạo không ngừng và

say mê với nghề viết, suốt hơn 50 năm cầm bút ông đã được khẳng định là

"một cây bút văn xuôi lực lưỡng, sung sức, một đời văn sáng tạo" của nền văn học đương đại Nhà văn Ma Văn Kháng khởi nghiệp văn xuôi từ truyện ngắn

đầu tay “Phố cụt” (Văn nghệ số 136, ngày 3.3 1961), đến nay, qua hơn nửa

thế kỷ cầm bút, ông thành danh với một sự nghiệp văn chương đáng nể: hơn

200 truyện ngắn, ngót 20 tiểu thuyết, 1 hồi ký - tự truyện, hai tập bút ký - tiểu luận phê bình Trong số này, có nhiều cuốn viết về đồng bào dân tộc thiểu số

và miền núi, về xã hội Việt Nam trong thời kì đổi mới như: Xa phủ (1969), Người con trai họ Hạng (1972), Mùa mận hậu (1972), Đồng bạc trắng hoa xòe (1978), Mưa mùa hạ (1982), Mùa lá rụng trong vườn (1985), Đám cưới không có giấy giá thú (1989), Côi cút giữa cảnh đời ( 1989), Gặp gỡ ở La Pan Tẩn (2003)…

Với nhiều tác phẩm có đóng góp lớn về nội dung, tư tưởng và nghệ thuật, ông đã vinh dự nhận được nhiều giải thưởng, trong đó có các giải thưởng cao quý nhất: Giải thưởng Văn học Đông Nam Á (1998) tập truyện

ngắn Trăng soi sân nhỏ; Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật đợt I năm 2001 cho các tác phẩm: tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn, Đồng bạc trắng hoa xòe; Tập truyện ngắn Trăng soi sân nhỏ; Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật đợt IV năm 2012 cho cụm tác phẩm: Truyện ngắn chọn lọc và 3 tiểu thuyết Mưa mùa hạ, Côi cút giữa cảnh đời, Gặp gỡ ở

La Pan Tần

1.2 Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về sáng tác của Ma Văn

Kháng, về tiểu luận, phê bình; về thế giới nhân vật trong tác phẩm của ông;

nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng Các công trình nghiên cứu tập trung chủ yếu vào mảng tiểu thuyết và truyện ngắn đã góp phần khẳng định vị thế của ông trên văn đàn Tuy nhiên, mảng truyện ngắn mới xuất bản của ông cần được tiếp tục nghiên cứu

1.3 Xuất phát từ niềm ngưỡng mộ tài năng và tâm huyết với văn

chương của một "nhà giáo - nhà văn thế hệ mới", đồng thời mong muốn đóng góp tiếng nói mới vào mảng nghiên cứu, phê bình truyện ngắn Ma Văn

Kháng, chúng tôi chọn đề tài Nghệ thuật tự sự trong hai tập truyện ngắn Bông hồng vàng; Nỗi nhớ mưa phùn của Ma Văn Kháng Hy vọng với đề tài mới mẻ bởi hai tập truyện ngắn Bông hồng vàng và Nỗi nhớ mưa phùn là

những tập sáng tác mới, chưa từng được các nhà nghiên cứu, phê bình văn học khám phá, sẽ đem đến những điều thú vị cho văn đàn

nền văn học đương đại Việt Nam đã chắt lọc và tìm thấy ý nghĩa cốt lõi tiềm

ẩn trong mọi chi tiết của cuộc sống qua những mẩu truyện cực ngắn Hay từ

cái nhìn tham chiếu phân tâm học, từ sự giằng co nội tâm trong đời sống ông

đã đem đến những triết lí nhân sinh cao đẹp

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trên cơ sở lí luận về nghệ thuật tự sự và đúc rút từ các bài báo, các tạp san văn hóa văn nghệ, các bài nghiên cứu mang tính chuyên luận ở các hội thảo chuyên ngành, các luận văn thạc sĩ, tiến sĩ, từ đó, lí luận sẽ được soi

chiếu qua thực tiễn nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong hai tập truyện: Bông

hồng vàng và Nỗi nhớ mưa phùn

Tìm tòi, phân tích một số truyện tiêu biểu trong hai tập truyện ngắn:

Bông hồng vàng và Nỗi nhớ mưa phùn để thấy những sáng tạo, cách tân độc

đáo trong nghệ thuật tự sự của Ma Văn Kháng Đó là những đóng góp mới cho nghệ thuật viết truyện ngắn Việt Nam trong quá trình đổi mới văn học

Phân tích, đánh giá, khảo cứu những truyện trong hai tập truyện ngắn trên của Ma Văn Kháng là con đường tìm chìa khóa để giải mã nội dung các tác phẩm Chúng ta sẽ tìm thấy "những hạt bụi vàng" đã được kết tinh từ những phút giây thăng hoa của cuộc sống đời thường giản dị Đó là những giá trị nhân văn cao đẹp, là quan niệm nghệ thuật về hiện thực và con người đặc sắc trong sáng tác của nhà văn

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Chúng tôi tập trung nghiên cứu sự phong phú, đa dạng và mới mẻ của

nghệ thuật tự sự trong hai tập truyện ngắn Bông hồng vàng, Nỗi nhớ mưa

phùn:

Thể tài truyện ngắn mini trong tập truyện Bông hồng vàng

Đặc sắc nghệ thuật miêu tả nhân vật, đặc biệt là từ cái nhìn tham chiếu

phân tâm học trong tập truyện Nỗi nhớ mưa phùn

Đặc sắc về kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu trong hai tập truyện ngắn

trên

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Giới hạn chủ yếu qua hai tập truyện ngắn của Ma Văn Kháng: Tập

truyện ngắn Bông hồng vàng (Nhà xuất bản Dân trí - 242 trang - Năm 2015); Tập truyện ngắn Nỗi nhớ mưa phùn (Nhà xuất bản Lao động - 292 trang -

Năm 2015)

Đối chiếu, so sánh với một số tác phẩm tiêu biểu khác của nhà văn và các tác giả cùng thời khác

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu nhằm phù hợp với đối tượng và mục đích nghiên cứu như:

- Phương pháp nghiên cứu tác giả

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

- Phương pháp phân loại - thống kê

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

6 Đóng góp của luận văn

Với đề tài Nghệ thuật tự sự trong hai tập truyện ngắn Bông hồng vàng; Nỗi nhớ mưa phùn của Ma Văn Kháng chúng tôi muốn đóng

góp những nghiên cứu, tìm tòi về phong cách viết truyện ngắn phong phú, đa sắc màu của Ma Văn Kháng Hơn 50 năm cầm bút, ở tuổi 80 nhà văn vẫn không ngừng thể nghiệm ở những thể tài mới Điều đó thể hiện một trí tuệ mẫn cảm, một tấm gương không ngừng học hỏi và sáng tạo cần mẫn như con ong xây tổ không biết mệt mỏi Qua đó, chúng tôi khẳng định tài năng, phong cách nghệ thuật của nhà văn và những đóng góp mới về tư tưởng, giá trị nhân văn cao đẹp của hai tập truyện mới xuất bản trên

Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu về nghệ thuật tự sự

trong hai tập truyện ngắn của Ma Văn Kháng mới xuất bản: Bông hồng vàng

và Nỗi nhớ mưa phùn Hy vọng luận văn sẽ trở thành tài liệu nghiên cứu về

phong cách nghệ thuật Ma Văn Kháng cho thầy cô giáo và các thế hệ học trò quan tâm, tham khảo

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Thư mục tham khảo, Luận văn

gồm 3 chương

Chương I Tập truyện ngắn Bông hồng vàng và thể tài truyện ngắn

mini

Chương II Nỗi nhớ mưa phùn và nghệ thuật miêu tả nhân vật

Chương III Điểm nhìn nghệ thuật và giọng điệu qua hai tập truyện

ngắn Bông hồng vàng và Nỗi nhớ mưa phùn

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1

TẬP TRUYỆN NGẮN BÔNG HỒNG VÀNG

VÀ THỂ TÀI TRUYỆN NGẮN MINI

1.1 Một số vấn đề lý luận về truyện ngắn và truyện ngắn mini

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn

Truyện ngắn là “Tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung của thể loại truyện ngắn bao trùm hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn được viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ” [7] Truyện ngắn được quan tâm bởi hai yếu tố chính: dung lượng tác phẩm và phương thức phản ánh đời sống tức thì, liền mạch Edgar Allan Poe – người được tôn vinh khai sinh ra truyện ngắn

hiện đại – đã nêu trong Triết lý về soạn tác (The Philosophy of Composition):

“Nếu như một tác phẩm văn học quá dài, không thể đọc được một lèo, chúng

ta bỏ mất hiệu quả quan trọng phát sinh từ sự thống nhất ấn tượng – bởi vì, nếu như phải đọc làm hai lượt (hai lèo), những công việc trên đời này sẽ xen vào và cái tổng thể lập tức bị phá hủy” Truyện ngắn là sự tinh lọc, nén gọn, khi mà tác giả tập trung khắc họa chỉ một sự kiện nhỏ, một thời điểm hoặc một khoảnh khắc ngắn Trong khi một cuốn tiểu thuyết thường phải diễn tả nhiều sự kiện, nhiều thời điểm khác nhau, số lượng nhân vật, tình tiết thường phải đông đảo, thì một câu chuyện ngắn lại có xu hướng giản lược những yếu

tố ấy

Truyện ngắn là hình thức ngắn của tự sự So với các thể loại, truyện ngắn gần với tiểu thuyết hơn cả bởi là hình thức tự sự tái hiện cuộc sống đương thời "Tác giả truyện ngắn thường hướng tới khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con

người, tạo thành một ấn tượng hoàn chỉnh Chính vì vậy trong truyện ngắn

thường rất ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp" [28]

1.1.2 Khái niệm truyện ngắn mini

Trên thế giới, thể loại truyện ngắn mini có nhiều tên gọi Ngoài tên thông dụng nhất là “truyện cực ngắn” hay “truyện rất ngắn” thì còn có các tên truyện chớp, truyện ngắn ngắn… "Người Trung Quốc gọi truyện cực ngắn là “vi hình tiểu thuyết”, người Nhật gọi là “Sho-to sho-to” tức phiên âm của chữ “short short story” Sau này còn có tên “siêu đoản thiên tiểu thuyết”

(chotanpen shosetsu) rất thịnh hành cho điện thoại di động" [19]

Theo chúng tôi, truyện ngắn mini dĩ nhiên phải rất ngắn, ở mức độ tối thiểu Một truyện cực ngắn vào khoảng trên dưới 500 chữ, nhưng nó phải diễn

tả được tư tưởng của tác giả, là một phần của bức tranh toàn thể Nếu không chúng ta chỉ có những đoạn văn ngắn chứ không phải là truyện cực ngắn, có thể xem là những mẩu vụn cảm nghĩ chứ không phải là tư tưởng Nếu tác gia

có cách nhìn tư tưởng của riêng mình thì chỉ cần đọc vài ba truyện người ta có thể nhận ngay ra được là truyện của ai Trong sáng tác truyện cực ngắn hiện nay, rất ít người có được điều này Cho nên nếu để những truyện cực ngắn cạnh nhau chúng ta rất khó biết được tác giả, vì truyện cũng có khi chỉ là những ý nghĩ vụn vặt, những cảm nghĩ rời rạc mà thôi Muốn có đặc trưng riêng, tác giả phải có một tư tưởng và một cách diễn đạt của riêng mình để làm cho những truyện cực ngắn tạo nên một thế giới riêng, các truyện đứng

cạnh nhau cùng soi sáng thế giới ấy

1.1.3 Đặc điểm truyện ngắn mini

Hiện nay, có nhiều ý kiến khác nhau về phương diện thể loại của truyện ngắn mini Có quan điểm cho rằng, truyện ngắn mini (truyện cực ngắn) là loại hình tương đối độc lập thuộc thể loại tác phẩm tự sự đã tồn tại trong đời sống văn học và hiện nay các nhà nghiên cứu lí luận văn học chưa kịp xây dựng hệ

thống lý thuyết hoàn chỉnh về truyện ngắn mini Nhưng đa số ý kiến cho rằng, truyện ngắn mini là một dạng thức đặc biệt của truyện ngắn thông thường Chính vì vậy, khi nghiên cứu phương diện lý thuyết truyện cực ngắn cần dựa vào cơ sở lý thuyết của truyện ngắn thông thường

1.1.3.1 Dấu hiệu nhận biết truyện ngắn mini

Thứ nhất là dung lượng tác phẩm Dung lượng theo lý luận văn học

được hiểu là kích cỡ, sức chứa lớn hay nhỏ Nếu truyện ngắn thông thường là hình thức tự sự cỡ nhỏ thì truyện ngắn mini là hình thức tự sự cỡ cực nhỏ Tự

sự cỡ cực nhỏ nghĩa là khoảng bao nhiêu từ trong một truyện ngắn? Có ý kiến cho rằng, tối đa số lượng chữ trong truyện ngắn mini khoảng ba, bốn trăm từ Vậy tối thiểu là bao nhiêu từ, một từ, một câu có thể coi là truyện ngắn không? Nhà nghiên cứu Nguyễn Hưng Quốc phân tích: trên lý thuyết, người

ta có thể đáp: một từ Tuy nhiên, trên thực tế, người ta khó có thể tìm được một từ nào có khả năng gợi ra được một câu chuyện tạo nên được một không khí, dựng lên một ý tưởng và quan trọng hơn hết, hình thành một cái gì có chút ý nghĩa thẩm mĩ để có thể gọi được là một tác phẩm văn học Có lẽ ranh giới tận cùng của truyện ngắn cực ngắn là một câu Nhưng cũng có năm, bảy loại câu Trong văn chương hiện đại, dưới ngòi bút của không ít nhà văn có tên tuổi, nhiều câu dài dằng dặc trong một hay hai trang giấy, nghĩa là bằng cả một truyện ngắn bình thường Bởi vậy, câu trong truyện cực ngắn phải là câu vừa phải Càng ngắn càng tốt [26] Về phương diện phản ánh hiện thực, hiệu quả nghệ thuật của truyện ngắn mini, nó bình đẳng với các thể loại văn xuôi

tự sự khác Số lượng câu chữ quá ít ỏi nhưng khả năng phản ánh hiện thực của

nó không hề nhỏ do cách thức khai thác chiều sâu của đời sống, qua đó làm nổi bật chủ đề của tác phẩm

Thứ hai là tính vấn đề của truyện ngắn mini Dù là thể loại nào thì

nhà văn cũng cần quan tâm tới việc phản ánh hiện thực khách quan nhằm thể

hiện vấn đề gì, làm nổi bật chủ đề gì Đúng như nhà thơ cách mạng Tố Hữu

đã khẳng định trong cuốn Phấn đấu vì một nền văn nghệ xã hội chủ nghĩa

(Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1982): "cái cơ bản nhất của nghệ thuật là nêu lên vấn đề gì, nói nôm na cho dễ hiểu: Vấn đề của nghệ thuật là câu hỏi - câu hỏi của cuộc đời, nghệ thuật bao giờ cũng mang câu hỏi, bao giờ cũng có tính vấn đề" Nếu không có tính vấn đề không thể gọi là truyện ngắn mini Tính vấn đề của truyện ngắn mini thể hiện qua hình ảnh, chi tiết, sự kiện, tình huống, nhân vật, tiêu đề Đặc biệt, truyện ngắn mini không chỉ nén hết cỡ về mặt câu chữ mà còn nén về mặt vấn đề Vấn đề đôi khi được mập mờ gợi mở ngay ở nhan đề của truyện Vấn đề trong truyện ngắn mini được cây bút trẻ Hoàng Long đánh giá xác đáng như sau: "truyện cực ngắn phải mang tính dụ ngôn Thực ra điều này chẳng có gì là mới lạ cả Bản thân nghệ thuật ngôn từ đều là những ẩn ngữ và dụ ngôn ( ) Truyện cực ngắn đâu có nằm ngoài lệ ấy Chỉ có điều tính dụ ngôn trong truyện cực ngắn phải mang tính đậm đặc để qua một ngôn từ cực giới hạn, ý tưởng của truyện phải phóng chiếu vào tâm

tư độc giả làm họ không tự vấn thì cũng phải bâng khuâng"

Thứ ba là sự giản ước hình thức tả, kể Do số lượng câu chữ quy

định và sự dồn nén vấn đề ở mức tối đa nên truyện ngắn mini phải giản ước hình thức kể, tả nhưng vẫn đảm bảo tính hấp dẫn và làm sáng tỏ được chủ đề

[9] Để làm được việc đó, giữa vô vàn chi tiết của cuộc sống nhà văn không thể tiếc, cũng không thể tham lam đưa nhiều chi tiết vào tác phẩm mà phải chọn lọc kỹ lưỡng, biết đưa những chi tiết biết nói, chi tiết đầy ẩn ý Đúng như nhà văn Nguyễn Công Hoan đã từng khẳng định: "Không được kể tuốt, tả tuốt mà chỉ nhặt ra một chi tiết vừa làm sáng tỏ vấn đề, vừa giữ được vấn đề, vừa làm nòng cốt cho cốt truyện Tôi gọi đó là chi tiết phát sáng bởi vì chỉ có một chi tiết phát sáng đó thôi mà người đọc có thể hiểu được toàn bộ truyện, nhận ra vấn đề của truyện" Hay cũng đưa ra quan điểm về vấn đề này, cây

bút trẻ Hoàng Long chuyên viết truyện cực ngắn đăng trên các website văn học đã có nhận định: "Trước hết phải nói đến tính vụt sáng của thể loại này

Vì thể loại này đòi hỏi tính "cực ngắn" nên ngôn từ phải rất cô đúc, hình ảnh phải rất sắc nét Nó như một tia chớp lóe lên trong đêm mù tâm thức bừng sáng rỡ ràng ( ) Chỉ đưa một hình ảnh, không diễn giải, không bình luận, như một khoảnh khắc được ghi lại bằng nghệ thuật nhiếp ảnh, thơ haiku và truyện cực ngắn mang một tính hàm súc cao độ Hình ảnh phải được nổi bật lên vụt sáng trong mịt mù tâm thức, qua những màn che đứt đoạn của hồng trần, để gợi nên chập chùng một phiến khói sương, hoang vu như ảo ảnh, neo đậu trong tâm thức người đọc" Để đảm bảo giản lược tả và kể mà vẫn làm nổi bật chủ đề của truyện cần phải dựa vào tài năng lựa chọn chi tiết của nhà văn, phát hiện được những chi tiết phát sáng Chi tiết phát sáng phải là chi tiết đắt giá nhưng chân thực, mang ý nghĩa tượng trưng, tức là hàm chứa một cách nhìn nhận, đánh giá của nhà văn về thế giới và con người

1.1.3.2 Khả năng phản ánh hiện thực ở truyện ngắn mini

Vấn đề cơ bản nhất khi bàn đến khả năng khám phá chiều sâu hiện thực của truyện ngắn mini là các tác giả luôn có ý thức tìm tòi nhiều cách sáng tạo khác nhau để đi thẳng vào vấn đề muốn đề cập trong tác phẩm Truyện ngắn mini chỉ quan tâm miêu tả biến cố nổi bật, biến cố chủ yếu xảy ra trong khoảnh khắc nào đó của đời sống nhân vật, biểu hiện một nét độc đáo của tính cách nhân vật, thể hiện một khía cạnh tiêu biểu của đời sống xã hội Có thể khẳng định rằng, những truyện cực ngắn thành công là những truyện biết thông qua hệ thống chi tiết, hình ảnh, hình tượng để thể hiện ngay chủ đề của tác phẩm một cách hấp dẫn độc đáo

Nói đến khả năng khám phá chiều sâu hiện thực là muốn nói đến khả năng tìm hiểu chiều sâu của cuộc sống, của con người trong xã hội với tất cả những tính cách và số phận của nó, với những quan hệ nhân sinh phức tạp

Chiều sâu hiện thực trong tác phẩm là chiều sâu nội dung của tác phẩm văn học Chiều sâu hiện thực trong truyện cực ngắn được thể hiện qua cách khai thác trực diện vấn đề mà không cần lan man tả kể Chi tiết phát sáng trong

truyện Trời rét của Ma Văn Kháng là cảnh cả ba người trong gia đình đều gặp

nhau ở quán chợ để giúp đỡ cô bé thu nhặt phế liệu Năm nay rét hơn mọi năm, vậy mà con bé đi thu nhặt phế liệu vẫn chỉ mặc độc một cái áo gió mỏng tang, đêm đến nghỉ tạm ở cái lều chợ, vun bã mía đốt lửa sưởi Không ai nói với ai, không hẹn mà đến, họ gặp nhau ở sự đồng cảm với những người nghèo khổ, học gặp nhau ở tình nhân ái bao la Đặc biệt hơn, chi tiết đầy ẩn ý là tìm khắp mà không thấy cô bé thu nhặt phế liệu ở quán chợ Họ đi về mà trong lòng tràn ngập niềm tin, chắc là có một ai đó có lòng hảo tâm đã đến đưa cô

bé tội nghiệp nọ tới một nơi ấm áp để qua đêm rồi Thông điệp nhà văn gửi gắm cho độc giả thật sâu sắc, thế giới còn nhiều mảnh đời bất hạnh nhưng thật ấm áp bởi tình cảm yêu thương con người không phải là đặc quyền của riêng ai Yêu thương có trong mỗi con người, yêu thương có ở khắp mọi nơi

Hay trong câu chuyện Cổ tích mới, kết thúc thật bất ngờ và giống như

trong truyện ngụ ngôn đã đem đến bài học nhân sinh Chỉ vẻn vẹn hai trang

sách nhưng nhờ biết lựa chọn chi tiết đắt giá, tiêu biểu, giàu giá trị nên Cổ tích mới tuy dung lượng rất ít nhưng vấn đề đặt ra trong tác phẩm thật lớn lao

Vấn đề ấy được hé lộ ngay từ nhan đề của truyện Và chi tiết cô con gái nhờ người phụ nữ góa chồng chuyển thư cho cha đã làm bùng nổ những dồn nén trong tâm trạng của người cha, cảm động đến rơi nước mắt Chi tiết phát sáng

ấy đã thể hiện giá trị tư tưởng và thông điệp của nhà văn Những ước muốn chính đáng của con người tưởng chỉ xuất hiện trong chuyện cổ tích, ấy vậy

mà nhờ cô con gái tâm lí, hiểu đời, hiểu người, biết đặt mình vào hoàn cảnh

éo le của người khác nên giấc mơ hạnh phúc của những người đàn ông góa vợ

cô đơn như cha cô đã trở thành hiện thực Đúng là chuyện cổ tích mới bởi

vượt lên định kiến xã hội, thoát khỏi tính vị kỉ cá nhân, người đem hạnh phúc tới cho người cha bất hạnh chính là cô con gái Cô đã chủ động tìm vợ cho cha, tìm mẹ kế cho mình Thương cha không chỉ là lo cho cha đầy đủ vật chất

mà cần nhất là quan tâm tới đời sống tinh thần

Đặc trưng phản ánh hiện thực của truyện ngắn mini ngoài khả năng khám phá chiều sâu hiện thực còn là khả năng gợi mở vấn đề Do số lượng câu chữ rất ít, vấn đề đưa ra cũng hết sức cô đọng nên truyện ngắn mini sẽ gợi

mở cho người đọc hướng tự suy nghĩ, tự giải quyết vấn đề Để gợi mở cho người đọc hướng giải quyết vấn đề, truyện cực ngắn thường có lối kết thúc

mở Kết thúc mở là câu chuyện đặt ra không được giải quyết triệt để mà bỏ lửng, để người đọc tự suy đoán, để người đọc đồng sáng tạo Kết thúc mở còn tạo ra sự bất ngờ vì thế mà câu chuyện cứ ám ảnh, đeo đẳng mãi trong trí nhớ

và dòng cảm xúc của người đọc Kết thúc mở, tác giả sẽ gieo vào lòng người đọc những dự cảm về tương lai của câu chuyện mà tác phẩm đã gợi mở ra

1.1.3.3 Đặc trưng của truyện ngắn mini về phương diện hình thức

Kết cấu là một yếu tố của hình thức, là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh

động của tác phẩm văn học Từ điển thuật ngữ văn học đã nêu: "Kết cấu là

phương diện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật Kết cấu đảm nhiệm các chức năng rất đa dạng: bộc lộ tốt chủ đề và tư tưởng tác phẩm: triển khai, trình bày hấp dẫn cốt truyện; cấu trúc hợp lý hệ thống tính cách; tổ chức điểm nhìn trần thuật của tác giả: tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như là một hiện tượng thẩm mỹ" [7] Kết cấu của một truyện cực ngắn phụ thuộc vào phong cách tác giả và ý đồ tư tưởng sáng tạo của nhà văn Tuy nhiên, truyện cực ngắn thường hay sử dụng kết cấu tương phản, đối lập, tương phản Sự tương phản có thể xảy ra giữa khía cạnh tính cách này với khía cạnh tính cách kia, giữa hiện tượng này với hiện tượng kia, giữa trạng thái quan hệ xã hội này với

trạng thái quan hệ xã hội kia Nằm trong mối tương quan giữa truyện ngắn và

truyện cực ngắn, nhà nghiên cứu phê bình văn học Nguyễn Đăng Mạnh đã

khẳng định vai trò quan trọng của việc xây dựng tình huống: "Về nghệ thuật truyện ngắn, tôi cho rằng cái quan trọng nhất là tạo ra được tình huống mới lạ, độc đáo Tạo tình huống đối với truyện ngắn cũng quan trọng như cấu tứ trong sáng tác thơ Tùy theo sở trường và cái "tạng" riêng của mỗi nhà văn mà người này thì tạo tình huống trào phúng (Nguyễn Công Hoan), người kia tạo tình huống tâm trạng (Thạch Lam), người khác lại tạo tình huống tâm tư, triết

lý (Nam Cao) v.v Tất nhiên, tình huống xét ở từng truyện thì có thiên hình vạn trạng " [21]

Yếu tố quan trọng thứ hai khi khám phá phương diện hình thức của truyện ngắn mini là nhân vật Nhân vật là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng Trong truyện ngắn mini cũng có thể gặp

đủ loại nhân vật: nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật lí tưởng, nhân vật tư tưởng Nhân vật tư tưởng thường hay xuất hiện hơn trong truyện cực ngắn bởi thế mạnh của nhân vật trong truyện cực ngắn không phải là ở kể nhiều, tả kỹ

mà ở chỗ gợi đến những suy tư triết học về cuộc đời Truyện cực ngắn không chú trọng xây dựng tính cách nhân vật, không khắc họa đầy đủ, toàn diện những tính cách hay xây dựng những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình Biểu hiện các tính cách đa dạng không phải là mối quan tâm lớn nhất của tác giả truyện cực ngắn Vấn đề quan tâm bậc nhất là tính chất biểu hiện vấn đề của nhân vật, nhân vật xuất hiện là để làm một việc gì đó (nhân vật chức năng), chứ tính cách của nó như thế nào không quan trọng Khi xây dựng nhân vật những yếu tố như xuất thân, nghề nghiệp, mối quan hệ xã hội, diện mạo, tính cách, số phận hầu như bị lướt qua mà chỉ quan tâm tới những chi tiết, một mảnh nhỏ li ti của cuộc sống, những khoảnh khắc tâm lí, những nghịch lí trong đời sống nhân vật

Ngôn ngữ là chất liệu nghệ thuật ngôn từ, phương tiện mang tính chất đặc trưng của văn học Không có ngôn ngữ không thể có văn học, vì vậy M Gorki đã nhận xét "ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học" Trong truyện ngắn mini, ngôn ngữ cần độ chính xác và hàm súc Chính xác là khả năng của ngôn ngữ văn học có thể biểu hiện đúng điều nhà văn muốn nói, miêu tả đúng cái mà nhà văn cần tái hiện Do truyện ngắn mini có kích cỡ cực nhỏ, bởi vậy ngôn ngữ phải hàm súc cô đọng, ý tại ngôn ngoại, lời hết mà ý chưa hết gợi cho người đọc những dư ba, những tưởng tượng riêng của mỗi cá nhân Để đảm bảo tính hàm súc trong truyện ngắn mini, câu văn thường ngắn, mang tính chất của sự thông báo đơn thuần, dù ta vẫn hiểu đây đích thực là một hướng tìm tòi giàu tính nghệ thuật Thậm chí còn xuất hiện những câu văn cộc lốc giống những đoạn chát trên mạng Internet

1.2 Kết cấu và cốt truyện của truyện ngắn mini trong tập truyện ngắn Bông hồng vàng

Từ điển thuật ngữ văn học đã khẳng định: “Cấu trúc đích thực của tác

phẩm chỉ bao gồm hai yếu tố: Ngôn từ và cốt truyện" [7]và cốt truyện là yếu

tố quan trọng đã được nghiên cứu một cách có hệ thống Cốt truyện là một

hệ thống cụ thể những sự kiện, biến cố, hành động trong tác phẩm tự sự và tác phẩm kịch thể hiện mối quan hệ qua lại giữa các tính cách trong một hoàn

cảnh xã hội nhất định nhằm thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm Theo Từ điển thuật ngữ văn học, cốt truyện chính là “hệ thống sự kiện cụ thể, được tổ

chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản

và quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc loại tự

sự và kịch” [7] Giáo trình Lý luận văn học cũng khẳng định cốt truyện “là

chuỗi các sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự và kịch, nằm dưới lớp trần thuật, làm nên cái sườn của tác phẩm” [28, tr92] Như vậy có thể khẳng định rằng, cốt truyện chính là cái cốt lõi của truyện, là cái phần ruột của tác

phẩm tự sự, là cái mà người ta có thể kể lại, tóm tắt lại một cách ngắn gọn hơn truyện

Cốt truyện có hai tính chất cơ bản Một là các sự kiện trong truyện thường có mối quan hệ nhân quả hoặc quan hệ bộc lộ ý nghĩa, có mở đầu và

có kết thúc Hai là cốt truyện có tính liên tục về thời gian

Cốt truyện đảm nhiệm chức năng vô cùng quan trọng trong truyện: nó gắn kết các sự kiện thành một chuỗi và tạo thành lịch sử của một nhân vật, thực hiện khắc họa nhân vật; đồng thời bộc lộ các xung đột, mâu thuẫn của con người, tái hiện bức tranh đời sống; và tạo ra một ý nghĩa về nhân sinh có giá trị nhận thức; cuốn hút người đọc

Cốt truyện thông thường có 5 thành phần: 1 Trình bày; 2 Thắt nút; 3 Phát triển; 4 Cao trào; 5 Mở nút Tổ chức cốt truyện theo kiểu truyền thống

là cốt truyện phải có đầy đủ năm thành phần trên Ngoài ra cốt truyện có thể

có thêm phần vĩ thanh

Cốt truyện của truyện ngắn mini (truyện cực ngắn) thường giản lược đến mức tối đa: “Dù ngắn tới độ nào vẫn phải giữ cho dược căn cốt của cái gọi là “thể truyện” – tức tính quá trình của nó Hai phần “truyện” và “rất ngắn” cần kết hợp một cách tự nhiên hài hòa” Mỗi truyện ngắn mini chỉ tập trung vào những tình huống tiêu biểu, những chi tiết quan trọng có tính quyết định sự phát triển của câu chuyện Đúng như nhà văn Nguyễn Kiên từng khẳng định: “Khuôn khổ của truyện cực ngắn hạn chế, không thể nói nhiều, nói đầy đủ…Điều quan trọng đối với truyện ngắn mini là phải lựa chọn cho được cái tình thế tự nó bộc lộ ra nét chủ yếu của tính cách và số phận, tự nó đặc trưng cho một hiện tượng xã hội” Cốt truyện của truyện cực ngắn nhiều khi không bao gồm đầy đủ các thành phần: 1 Trình bày; 2 Thắt nút; 3 Phát triển; 4 Cao trào; 5 Mở nút, 6 Vĩ thanh

Một tác phẩm văn học, dù dung lượng lớn hay nhỏ cũng đều là những chỉnh thể nghệ thuật, bao gồm nhiều yếu tố, bộ phận.Tất cả những yếu tố, bộ phận đó được nhà văn sắp xếp, tổ chức theo một trật tự, hệ thống nào đó nhằm biểu hiện một nội dung nghệ thuật nhất định gọi là kết cấu Nói cách khác, kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động, phức tạp của tác phẩm văn học Kết cấu là yếu tố tất yếu của mọi tác phẩm Nếu khái niệm cốt truyện nhằm chỉ sự liên kết những sự kiện, hành động, biến cố trong tác phẩm tự sự

và kịch thì kết cấu là một khái niệm rộng hơn nhiều

Kết cấu là phương diện cơ bản của hình thức tác phẩm nghệ thuật Trong tác phẩm tự sự, kết cấu là cơ sở của hình thức truyện, đồng thời cũng là một cách bao quát nội dung câu chuyện

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, “Kết cấu là toàn bộ tổ chức phức tạp

và sinh động của tác phẩm” [28] Thuật ngữ “kết cấu” thể hiện một nội dung rộng rãi và phức tạp hơn bố cục Tổ chức tác phẩm không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, những tương quan bên ngoài giữa các bộ phận, chương đoạn

mà còn bao hàm sự liên kết bên trong của tác phẩm

Bất cứ tác phẩm văn học nào cũng có một kết cấu nhất định Kết cấu là phương tiện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật Kết cấu đảm bảo các chức năng rất đa dạng: phối hợp liên kết các yếu tố lại với nhau để tạo nên một chỉnh thể, bộc lộ tốt chủ đề và tư tưởng các tác phẩm, triển khai, trình bày hấp dẫn cốt truyện, cấu trúc hợp lý hệ thống tính cách, tổ chức điểm nhìn trần thuật của tác giả, tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như một hiện tượng thẩm

mỹ Một tác phẩm xuất sắc có ghi dấu ấn vào người đọc hay không còn tùy thuộc vào cách tổ chức sắp xếp các yếu tố trong tác phẩm thành một chỉnh thể nhằm góp phần nâng cao giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của nó.Tuy bất

cứ một tác phẩm văn học nào cũng có kết cấu nhất định, nhưng không phải tác phẩm nào cũng có kết cấu giống nhau Trái lại, mỗi một nhà văn lại có

một phong cách riêng, mỗi một thể loại lại có một kiểu tổ chức tác phẩm theo đặc trưng riêng, thậm chí mỗi một tác phẩm lại được xây dựng theo một kết cấu phù hợp Tóm lại, có thể khẳng định rằng kết cấu chính là sự sáng tạo nghệ thuật của mỗi nhà văn, là đặc trưng riêng của từng thể loại

Luận văn này, chúng tôi dùng khái niệm kết cấu để khảo sát và chỉ ra đặc trưng kết cấu của truyện ngắn mini Việt Nam hiện đại qua tập truyện

Bông hồng vàng của Ma Văn Kháng trên hai bình diện cơ bản đó là kết cấu

thế giới nhân vật và chi tiết, ngôn từ của truyện ngắn mini

1.2.1 Nhân vật và sự thể hiện chủ đề truyện ngắn mini trong tập truyện ngắn Bông hồng vàng

Nhân vật có vai trò vô cùng quan trọng trong tác phẩm tự sự "Trong một tác phẩm văn xuôi, nhân vật là mối quan tâm hàng đầu của nhà văn, biểu hiện khả năng chiếm lĩnh thực tại đồng thời thể hiện lý tưởng thẩm mỹ, quan niệm về đời sống và con người trong toàn bộ tính đa dạng và phức tạp của nó" [4] Khi nghiên cứu nhân vật trong truyện ngắn, "ba phương diện quan trọng cần được quan tâm là tính cách, số phận và vấn đề" [9] Tuy nhiên trong truyện ngắn mini tính cách của nhân vật không được chú trọng xây dựng Nhiều truyện đọc xong người đọc không nhớ nổi tên nhân vật do nhà văn sử dụng phương pháp tẩy trắng nhân vật, không định hình được tính cách của

nhân vật như thế nào Tập truyện ngắn Bông hồng vàng của Ma Văn Kháng

xây dựng những nhân vật tư tưởng, nhân vật mang tính quan niệm, mang tính

tư tưởng, hay còn gọi là nhân vật chức năng Nó xuất hiện nhằm phát ngôn cho tư tưởng, thông điệp của nhà văn về đời sống và con người

Nhân vật trong tập truyện ngắn mini Bông hồng vàng của Ma Văn

Kháng không thiên về kể nhiều, tả kỹ mà chủ yếu là gợi đến những suy tư triết học về đời sống Tính chất biểu hiện vấn đề của truyện ngắn mini được ông quan tâm hàng đầu Mỗi chuyện là một vấn đề của cuộc sống được đặt ra

từ những chi tiết và khoảnh khắc tâm lí của nhân vật Đọc Vô tình làm cho

nhiều người bừng thức, muốn sống chậm lại trong cái guồng quay điên đảo của cuộc sống hiện đại Vấn đề sự quan tâm, sẻ chia, yêu thương giữa con người với con người được đặt ra hay chính là sự trăn trở của nhà văn về tình người trong cuộc sống hiện đại Đồng nghiệp cùng phòng, hai bàn kê sát cạnh nhau mà mấy ngày Hoàng vắng mặt, hôm nay anh mới chợt giật mình sửng sốt, cất tiếng hỏi người phụ nữ ngồi ở góc phòng: "- Ơ, Hoàng mấy ngày hôm nay đi đâu mà sao không thấy đến làm việc nhỉ?" [15, tr.32] Sửng sốt hơn là thông tin Hoàng bị ung thư gan giai đoạn cuối, Hoàng mắc bệnh đã hai năm nay rồi Anh ôm mặt, nghẹn giọng, nước mắt đầm đìa! Mải mê với mưu sinh mưu lợi anh đã trở thành kẻ vô tình từ lúc nào không hay biết May mà anh mau chóng nhận ra, anh chưa trở thành một kẻ lãnh cảm, một người có máu lạnh, thờ ơ, không mảy may xúc động trước mỗi khổ đau, mất mát, thiệt thòi của con người, của bạn bè Đây chính là lời cảnh tỉnh của nhà văn, đừng viện

cớ công việc bận rộn, đừng đổ lỗi cho hoàn cảnh để bào chữa cho căn bệnh vô cảm

Một vấn đề nữa được nhà văn quan tâm đặt ra trong truyện Thật và giả

khiến tất cả mọi người đều phải suy ngẫm, đó là vấn đề lệch chuẩn và loạn chuẩn Xã hội nào cũng đều đặt ra những chuẩn mực làm thước đo đánh giá nhân cách con người Ấy vậy mà nhà văn lại đang hoang mang trước sự biến đổi khôn lường của đời sống xã hội, những nghịch lí của đời sống vẫn đang tồn tại một cách dai dẳng Đó là, quân tử đang đóng giả tiểu nhân Đúng là thật giả lẫn lộn Thầy giáo Khanh mẫu mực, mô phạm nhưng không được bình bầu, không được nhận bằng Gia đình có văn hóa vì không quét ngõ; không tích cực tham gia đấu tranh ngăn cản, xua đuổi những chiếc ô tô con đi vào ngõ cấm Ngược lại, ông Liếng đang dính dáng đến vụ làm thất thoát hai

tỉ bạc, chiếm dụng hơn năm chục mét vuông đất công làm nhà ở thì được

nhận danh hiệu: Đảng viên hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao Tổ dân phố đánh giá cao hành động tích cực của ông trong việc tham gia vệ sinh ngõ xóm và tích cực nhắc nhở các gia đình treo cờ tổ quốc nhân những dịp lễ lớn

Đọc truyện Người thứ sáu lên xe, Cơn đau ốm, Chị tôi tập thể dục, Khoảng riêng của mẹ, chúng ta càng thấy rõ hơn đặc trưng của thể tài truyện

ngắn mini và biệt tài của cây bút khắc họa nhân vật chủ yếu nhằm thể hiện

chủ đề của tác phẩm Trong truyện Người lên xe thứ sáu, nhà văn sử dụng

những câu kể ngắn để tái hiện một mảng nhỏ của đời sống qua một chuyến xe buýt đông người Anh bán vé xe loay hoay khổ sở tìm người thứ sáu lên xe chưa có vé Ma Văn Kháng diễn tả khoảnh khắc tâm lí, một trạng thái tâm lí không phức tạp của nhân vật ở một thời điểm nhất định Đó là khoảnh khắc tâm lí của anh bán vé xe và của hành khách ngồi trên xe Trong lời nói của anh bán vé xe là sự thảng thốt và hoang mang xen lẫn sự thống thiết Anh cầu cứu trong hoang mang, mong muốn sự trợ giúp của mọi người trong vô vọng Những người ngồi trên xe như tôi - một nhà báo trung niên, một ông già mũ phớt, và một cậu sinh viên đeo cái túi sách bên hông Tất cả đều im lặng, đều

ứng xử theo lối "mắckêno", mặc kệ nó, "mắckêđơ", mặc kệ đời Im lặng đôi

khi là vàng như các cụ vẫn nói, nhưng ở đây là thói xấu cần lên án Sự hèn nhát, thiếu dũng cảm, không dám đấu tranh trực diện với cái ác, sự thờ ơ, vô cảm thiếu trách nhiệm với xã hội Nhà văn đã khái quát một hiện tượng trong

xã hội Việt Nam, một tồn tại cần sớm phải loại bỏ qua những trang văn ngắn

gọn súc tích nhưng thẳng thắn phơi trải những thói xấu, căn bệnh "mắckêđơ" thật đáng xấu hổ Đến với truyện ngắn Cơn đau ốm Ma Văn Kháng không tập

trung miêu tả ngoại hình hay đặc tả tính cách của nhân vật cụ thể nào Ông Thùy giám đốc cơ quan ốm phải nằm viện, đám đông cán bộ nhân viên cơ quan xuất hiện Ba hôm đầu tấp nập người đến thăm hỏi, từ lãnh đạo các phòng ban đến nhân viên trong cơ quan Sang ngày thứ tư, ông Vượng ra lệnh

ai muốn đến thăm ông Thùy phải được sự cho phép của ông Ông Vượng chính thức tuyên bố giữ chức quyền giám đốc Từ đó trở đi không có thông tin gì về giám đốc cũ Nghỉ ốm chín mươi hai ngày, ông Thùy bỗng đột ngột xuất hiện ở cơ quan Nhìn thấy ông, mặt ai cũng lạnh tanh, không một lời hỏi han giống như người không quen biết Chỉ có cô bé tạp vụ tên Biền là nhớ đến ông, nghẹn ngào khi gặp ông ở cơ quan Như vậy, nhà văn không khắc họa tính cách nhân vật mà thông qua nhân vật để làm nổi bật vấn đề mang tầm triết lí sâu xa Trí thức có kiến thức chuyên môn sâu nhưng chưa chắc đã là người có văn hóa Cô bé tạp vụ ít học nhưng sống chân thật, tình cảm không

vụ lợi, có tấm lòng nhân hậu, biết yêu thương sẻ chia Đó là nghịch lí vẫn thường xuất hiện xung quanh chúng ta Lối sống vô cảm, tầm thường, ích kỉ,

xu nịnh kẻ quyền cao chức trọng, thói vô ơn bạc nghĩa đang lan rộng và trở thành thói đời Thật buồn là xã hội như đang chấp nhận, đang a dua với thói xấu của con người

Khoảng riêng của mẹ chỉ vẻn vẹn có ba nhân vật (bố, mẹ và con trai)

nhưng nhà văn chỉ cho hai nhân vật xuất hiện Mẹ làm công việc nội trợ nên suốt ngày thui thủi một mình vì chồng đi làm xa, con trai làm việc trong thành phố nhưng hôm nào cũng đi từ mở mắt cho tới chín, mười giờ đêm và cũng chẳng mấy bữa ăn cơm tối ở nhà Sống cùng một nhà nhưng hai mẹ con là hai thế giới riêng biệt bởi hễ về nhà là con trai chỉ chào mẹ cho lấy lệ rồi khóa chặt cửa buồng Nét tâm lí của nhân vật bà mẹ được nhà văn khắc họa thoáng qua nhằm làm nổi bật thông điệp của tác phẩm Tình mẫu tử là thứ tình cảm thiêng liêng nhất của con người, rất cần phải được nâng niu, trân trọng và gìn giữ Mải mê với guồng quay của cuộc sống hiện đại dường như mối quan hệ

giữa các thành viên trong gia đình có phần lỏng lẻo Khoảng riêng của con là

sự ích kỉ chỉ biết nhận chứ không biết cho, đề cao chủ nghĩa cá nhân, không coi trọng tình cảm gia đình, được học hành bài bản và có công việc đàng

hoàng nhưng đời sống tâm hồn khô khan Đó là sự khiếm khuyết về tình cảm

dẫn đến lối sống vô cảm của một bộ phận giới trẻ hiện nay Khoảng riêng trong trái tim mẹ là tình yêu thương vô bờ bến dành cho đứa con Ngày nào

cũng mong ngóng sớm được gặp con cho căn nhà ấm áp Tình mẹ bao dung, luôn tin tưởng và kì vọng vào con: "Những đức tính tốt đẹp cùng lương tri, lương năng và tri thức của con hợp thành một lớp dầy che phủ khiến không một thói hư tật xấu nào xuyên qua nổi" [15, tr.215] Nhà văn đặt ra một vấn

đề sâu xa mà ai cũng cần phải suy ngẫm, đó là sự thất bại của một nền giáo dục chỉ coi trọng kiến thức, sự thất bại của các bậc làm cha làm mẹ là chỉ biết

hi sinh vô điều kiện cho con

Một phần không nhỏ trong tập truyện ngắn mini Bông hồng vàng là

dung lượng cực ngắn của mỗi truyện không làm khó nhà văn trong cách chuyển tải những vấn đề lớn lao mang tầm vóc tiểu thuyết Mỗi truyện chỉ khoảng hai trang nhưng Ma Văn Kháng đã chạm đến nhiều vấn đề chính đáng

lo ngại của xã hội Đó là lối sống ích kỉ, vô cảm; sự đánh giá lệch chuẩn làm thật giả lẫn lộn; không dũng cảm đấu tranh với cái xấu cái ác, là lối sống

"mắckêđơ" chỉ biết mình; thói vô ơn bạc nghĩa; thói xu nịnh hay lối sống vị kỉ

cá nhân Ma Văn Kháng mang dáng dấp của một nhà văn hiện thực chủ nghĩa thích tìm tòi, khám phá và phản ánh những mặt trái của xã hội Nhưng thái độ của nhà văn không cực đoan, không tô vẽ mà trên tinh thần xây dựng, phản ánh hiện thực góp phần cải tạo xã hội Những triết lí nhân sinh của ông được rút ra có thể gây lên nỗi buồn trước thực tại, trăn trở trước sự đổi thay từng ngày của cuộc sống Buồn nhưng không bi quan, bi lụy, vẫn sáng lên niềm tin vào nhân cách của con người Như vậy dung lượng không phải là yếu tố quyết định sự thành bại của tác phẩm, quan trọng là vấn đề nhà văn đặt ra trong tác phẩm có sức hút và có tác dụng cải tạo mỗi cá nhân, cải tạo xã hội Đó chính

là đóng góp đáng kể của nhà văn Ma Văn Kháng ở nghệ thuật viết truyện ngắn mini

Ngoài những truyện ngắn mini phản ánh những mặt còn hạn chế của xã hội tạo tâm trạng buồn cho người đọc, Ma Văn Kháng còn quan tâm lượm lặt nhiều chi tiết vụn vặt của đời sống có tính vấn đề và tạo bất ngờ bởi tình người luôn lóe sáng trong mọi hoàn cảnh Thái độ luôn tin tưởng vào con người và cuộc sống của Ma Văn Kháng đã truyền cảm hứng cho bạn đọc về một cõi nhân sinh thật đáng trân trọng

Đọc Đèn khuya, nhà văn đã sử dụng thủ pháp tẩy trắng, nhân vật không

tên, tính cách khó định hình Chỉ một vài chi tiết nhằm chuyển tải thông tin về nghề biên tập báo rất vất vả Khi màn đêm buông xuống, mọi người chìm trong giấc ngủ yên lành thì những người như anh vẫn cặm cụi đọc lại bản in thử cuối cùng Điều đặc biệt cũng giống như lối kết thúc truyện ở nhiều tác phẩm, thú vị, bất ngờ và giàu giá trị triết lí Trạng thái cảm xúc của nhân vật khi rời tòa soạn về đến nhà không phải là buồn ngủ và mệt mỏi mà sảng khoái như vừa thức giấc nhìn ra khuôn cửa sổ xanh rờn ánh bình minh Tiếng reo vui của người vợ hiền, lời chào hỏi ân cần cùng với mâm cơm được chuẩn bị sẵn với bát canh nóng hôi hổi Đêm nào cũng vậy, chị chờ anh về ăn cơm cùng mà không hề thấy dấu vết của sự mệt mỏi Anh cảm động rưng rưng trước nghĩa tình của vợ Câu chuyện thật bình dị, nhà văn đã lượm lặt những mảnh vụn của cuộc sống thường ngày để đưa vào tác phẩm nhưng thật cảm động Hạnh phúc vợ chồng được xây đắp từ những điều rất đỗi nhỏ bé Mọi người cần nâng niu, trân trọng và vun đắp cho hạnh phúc mãi bền chặt

Cổ tích mới là truyện cực ngắn phảng phất bóng dáng của tản văn, từ

đầu đến cuối truyện cứ nghẹn lại, đôi khi không kìm nén được cảm xúc bởi tình cha con Tuy nhiên, đó vẫn chỉ là lối mòn khi đề cao thứ tình cảm vĩnh cửu mà vô số tác phẩm khác đã khai thác Góa vợ từ rất lâu, gà trống nuôi

con, đến nay cô con gái đã yên bề gia thất Có điều kiện kinh tế cộng với tấm lòng thơm thảo, hiếu nghĩa với cha nên cô con gái không cho ông đi xe đạp

mà dặn phải đi tacxi Mỗi tháng cô biếu ông mười triệu để ông muốn tiêu gì thì tiêu với điều kiện không được để dành Cứ chủ nhật hàng tuần cô lại tay xách nách mang đủ thứ lương thực, thực phẩm đã được chuẩn bị sẵn trong một tuần cho bố Chỉ kể đến đây thôi thì đã biết bao người xuýt xoa tấm lòng của cô con gái dành tặng cho cha Trong cuộc sống với vô vàn phức tạp, xô

bồ, hàng ngày trên các trang mạng xã hội xuất hiện không ít những tin giật gân gây sốc, gây hoang mang dư luận xa hội như: giết người cướp của, cha đẻ hiếp con gái ruột, anh trai hiếp em gái, ông hiếp cháu, chồng giết vợ chôn

dưới nền nhà thì truyện ngắn mini Cổ tích mới đã giúp bạn đọc phần nào lấy

lại niềm tin nào cuộc sống Đặc biệt kết thúc truyện, hành động gửi bức thư qua người phụ nữ khoảng năm mươi tuổi, làm cùng công ty, đã góa chồng chục năm là một thông điệp giàu giá trị nhân văn, mang quan niệm mới tiến

bộ của con người hiện đại Giống như lời người cha đã dạy con trước khi

bước chân về nhà chồng bằng câu Ngạn ngữ Ả rập: "Chúa sinh ra thế giới

không trọn vẹn Vì vậy nên phải có thêm người đàn bà", giờ cô con gái đồng cảm, thấu hiểu hơn nỗi khổ của cha Sự đầy đủ về vật chất không khỏa lấp được nỗi cô đơn, trống vắng của cha khi thiếu vắng hơi ấm và bàn tay chăm sóc của người phụ nữ Đời người thật ngắn ngủi, hãy quý trọng những giây phút được sống và hãy lắng nghe nguyện vọng, tâm tư sâu kín của những người sống xung quanh mình để giúp họ sớm chạm tay tới hạnh phúc Không dừng lại ở tình yêu thương cha, hiếu nghĩa với cha, mà còn là sự từng trải, sâu sắc lẽ đời nên cô con gái đã dũng cảm vượt qua định kiến xã hội, vượt qua sự ích kỉ cá nhân giống như nhiều người chỉ muốn giữ mãi cha làm vật sở hữu cho riêng mình, không muốn san sẻ tình cảm cho bất cứ ai Thật thiêng liêng,

thật đáng quý và thật cảm động Những trang văn của Ma Văn Kháng đã chạm tới những ngõ ngách sâu kín nhất trong trái tim và tâm hồn của độc giả

Đọc Người nhập cuộc, Trời rét chúng ta được tắm mình trong hạnh

phúc của tình nhân ái bao la Khác với tất cả những người lớn ngồi trên xe buýt đang hồi hộp, tò mò, thích thú theo dõi câu chuyện anh bán vé xe bắt người đàn ông trạc 40 tuổi, đầu rậm bù, dáng vẻ sợ sệt trả thêm 1000 đồng vì mới có 2000 đồng để mua vé xe Cậu học trò 11 tuổi móc túi áo, kéo ra một chiếc ví nhỏ và gọi anh bán vé xe để cho người đàn ông thợ mộc 1000 đồng trước sự ngạc nhiên của biết bao người Cậu học trò đã thoát được tâm lí đám đông chi phối, biết chia sẻ với những người gặp hoàn cảnh khó khăn hơn mình Nhà văn vừa ca ngợi hành động đẹp của em học sinh vừa gián tiếp gửi thông điệp tới tất cả mọi người: "Chớ nên coi sự khốn khó của kẻ khác là trò tiêu khiển, mua vui cho mình Hãy bằng hành động chia sẻ, chứ đừng lãnh đạm, dửng dưng trước các cảnh đời khó khăn, đau khổ" [15, tr.151] Như vậy hành động của nhân vật là cái cớ, là cơ sở để thể hiện một vấn đề tư tưởng của

nhà văn Trời rét cũng có cách thể hiện vấn đề của tác phẩm tương tự như

vậy, nhà văn để hành động của nhân vật lên tiếng, thay thế cho phát ngôn tư tưởng Như vậy nhân vật được xây dựng với chủ đích thể hiện chủ đề của truyện ngắn Nhà văn đưa ra một thông tin qua lời của bà Tường: "Rét thế mà

có con bé đi thu nhặt phế liệu kiếm sống có độc một cái áo gió mỏng tang, đêm về chúi vào một góc cái lều chợ, vun bã mía đốt lửa sưởi có chết không?" [15, tr.161] Thông tin ấy điều khiển hành vi đầy tình nhân ái của cả ba người trong gia đình, ông Tường định cho con bé mấy đồng để mua cái chăn ấm, bà Tường cầm cái chăn chiên trên tay còn anh con trai thì hỏi dồn xem cô bé nhặt phế liệu đang chúi ở góc lều nào mà con tìm mãi không thấy, cả ba người đều gặp nhau ở quán chợ Đúng là tình người luôn cháy sáng, sự giúp đỡ sẻ chia, tấm lòng nhân ái xuất hiện khắp mọi nơi Cô bé thu mua phế liệu không

còn ngồi co ro ở xó chợ, có lẽ một người nào đó có tấm lòng hảo tâm đã đưa

cô đến một nơi ấm áp để qua đêm rồi Niềm tin vào tình người luôn lấp lánh trong từng trang sách của Ma Văn Kháng

Như vậy, nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn mini của Ma Văn Kháng thật đặc sắc, đóng góp đáng kể vào sự phát triển của thể loại truyện ngắn hiện đại Việt Nam nói chung và truyện ngắn mini nói riêng Khi xây dựng nhân vật khác với nhà văn hiện thực Nam Cao đã diễn tả được những biến thái tinh vi trong tâm hồn, khám phá những ngõ ngách sâu kín hay chính là phần bí ẩn, phần chìm của tảng băng trôi để tạo nên những nhân vật điển hình với tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình, còn Ma Văn

Kháng chỉ quan tâm đến những chi tiết, những khoảnh khắc tâm lí, những nghịch lí trong đời sống nhân vật [8] Từ đó nhà văn khái quát, nâng lên

thành triết lí nhân sinh

Truyện ngắn mini của Ma Văn Kháng mang dáng dấp của truyện ngụ ngôn ở phần kết thúc truyện, nhắn nhủ người đọc một thông điệp, một ý tưởng mà nhà văn muốn phát ngôn với cuộc đời Không sử dụng bút pháp ước

lệ khi xây dựng nhân vật như truyện ngụ ngôn, không mang nhiều nét cụ thể

cá biệt như nhân vật trong truyện ngắn, nhân vật trong truyện ngắn mini của

Ma Văn Kháng làm toát lên ý nghĩa cơ bản của tác phẩm hay chính là chủ đề của truyện Ma Văn Kháng là nhà văn đa tài đồng thời là người chiến sĩ tiên phong trong việc tìm tòi, thể nghiệm những thể loại mới Nhờ vậy ông đã đem đến những món ăn tinh thần thú vị, đa dạng với nhiều loại thể như: tiểu thuyết, tiểu luận, truyện ngắn, truyện vừa trong đó không thể không kể tới đóng góp nghệ thuật ở thể tài truyện ngắn mini

1.2.2 Chi tiết và ngôn từ của truyện ngắn mini trong tập truyện ngắn Bông hồng vàng

1.2.2.1 Chi tiết được sử dụng trong tập truyện ngắn Bông hồng vàng

Trong văn học, “chi tiết” theo định nghĩa của nhóm tác giả Lê Bá Hán,

Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Đại học

Quốc gia Hà Nội, 1997) là: “Các tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng” và họ gọi chung là chi tiết nghệ thuật “Tuỳ theo sự thể hiện cụ thể, chi tiết nghệ thuật có khả năng thể hiện, giải thích, làm minh xác cấu tứ nghệ thuật của nhà văn, trở thành tiêu điểm, điểm hội tụ của tư tưởng tác giả trong tác phẩm Chi tiết nghệ thuật gắn với “quan niệm nghệ thuật” về thế giới con người, với truyền thống văn hoá nghệ thuật nhất định” Như vậy, chi tiết nghệ thuật được xem như linh hồn của một văn bản nghệ thuật

Chi tiết nghệ thuật được xem là thành tố nhỏ nhất trong một chỉnh thể nghệ thuật Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, diễn tả một cái khoảnh khắc, chốc lát của cuộc sống vì vậy chi tiết phải cô đúc, ngôn ngữ mang nhiều

ẩn ý, tạo ra cho tác phẩm chiều sâu về nội dung và nghệ thuật cần phải tìm hiểu Nhiều chi tiết trở thành những điểm sáng thẩm mĩ của tác phẩm, có vị trí không thể thiếu trong sự phát triển của cốt truyện, gắn liền với những bước ngoặt trong cuộc đời, số phận nhân vật Thiếu chi tiết là thiếu sự đặc tả, thiếu tính cụ thể, truyện sẽ trở nên nhạt nhẽo, hời hợt, thiếu sức hấp dẫn Tuy nhiên, nếu ôm đồm nhiều chi tiết thì rối rắm, rườm rà, giảm giá trị thẩm mỹ của tác phẩm Chi tiết gánh trọng trách chuyển tải đến người đọc những thông điệp

mà nhà văn gửi gắm, những cách nhìn và quan niệm sâu xa về con người và cuộc đời của người nghệ sĩ Nhiều nhà văn đã đưa ra quan niệm của mình về chi tiết xuất hiện trong tác phẩm văn chương nói chung và trong truyện ngắn nói riêng Cố nhà văn Nguyễn Công Hoan đã phát biểu như sau: "Muốn

truyện là truyện ngắn, chỉ nên lấy một ý chính làm chủ đề cho truyện Những chi tiết trong truyện chỉ nên xoay quanh chủ đề ấy Không có chi tiết thừa, rườm rà, miên man Mỗi truyện cần có một ý, một ý thôi Ý ấy là ý chính của chuyện nhưng thật ra đó là ý định của tác giả làm nổi được ý ấy cho độc giả hiểu thì truyện sẽ hay” [23] Ma Văn Kháng cũng có ý kiến thuyết phục về vai trò của chi tiết trong tác phẩm: "Theo tôi hiểu, một tác phẩm dưới mười ngàn chữ không nên ngổn ngang quá Tôi thích những truyện tình, trọn vẹn Như người ta vẫn nói: toàn truyện phải là một cái vòng khép kín, không dài quá, không ngắn quá, không xô đẩy xộc xệch, thậm chí không thừa một chi tiết nào Khi đã vào truyện cái xà tích của một cô gái hay một chút ánh trăng thượng tuần cũng phải có ý nghĩa, cái nọ nương tựa cái kia, chi tiết này soi rọi cho chi tiết khác” [23]

Chi tiết trong truyện ngắn mini phải là những chi tiết đắt giá, nghĩa là tất cả đều phải “sắc” và “gọn”, đó là những chi tiết có giá trị nghệ thuật cao

để có thể tạo nên những tình huống độc đáo Không có chi tiết thừa, không có chi tiết thiếu, tất cả là sự đủ đầy viên mãn Thậm chí từng từ, từng chữ, từng dấu ngắt câu trong tác phẩm cũng đều là dụng ý nghệ thuật Chi tiết có đặc điểm, vai trò trong tác phẩm tự sự nói chung và trong truyện ngắn mini nói riêng

"Thứ nhất là tính tạo hình của chi tiết nghệ thuật" [6] Trong tác phẩm

tự sự chi tiết có khả năng gợi ra hình ảnh về sự vật, cảnh vật, con người… đặc biệt là vai trò khắc hoạ tính cách nhân vật Nhà văn sử dụng rất nhiều chi tiết- những nét cụ thể để miêu tả ngoại hình, nội tâm, hành động của nhân vật, cũng như cảnh vật, sự kiện có liên quan đến nhân vật đó Đan dệt hàng loạt các chi tiết với nhau mới có được một bức tranh bằng ngôn ngữ có thể tạo nên một ấn tượng tương đối xác định về nhân vật Tuy nhiên, trong truyện ngắn mini nhà văn thường sử dụng thủ pháp tẩy trắng nhân vật Nhân vật của

truyện cực ngắn không được miêu tả đầy đủ từ tên gọi đến diện mạo bề ngoài,

từ lai lịch đến tính cách hành động Đó là do nhà văn không sử dụng chi tiết

thừa, chi tiết xuất hiện đều có dụng ý nghệ thuật Đọc truyện Bức ảnh đẹp của

mẹ chúng ta thấy Ma Văn Kháng đã sử dụng một chi tiết đắt giá, bất ngờ, chi

tiết phát sáng góp phần khắc họa nội tâm nhân vật Đó là chi tiết người mẹ bước vào nhà với tấm ảnh chân dung trên tay làm cho mấy đứa con đều không cầm được nước mắt Từ hôm đi khám ở bệnh viện về bà cứ thắc mắc sao dạo này anh con trai không đi công tác xa, mặc dù các con đều bí mật về tình trạng bệnh nhưng giường như bà đã linh cảm thấy Chi tiết bà mẹ đi chụp ảnh chân dung đã nói được nhiều điều Bà mẹ bình thản đón nhận chuyến đò cuối cùng của cuộc đời Bà thấy hết sức thanh thản vì đã làm tròn bổn phận một con người, một người vợ, một người mẹ, một người bà Bà tỏ ra là người cứng rắn, dù trong hoàn cảnh nào bà cũng là chỗ dựa tinh thần cho con cháu Qua câu chuyện Sinh - Lão - Bệnh - Tử đầy ẩn ý bà đã động viên con cháu hãy bình thản đón nhận sự thật về sự ra đi của bà là lẽ tự nhiên Bà chu đáo tính toán, lo trước giúp các con chuyện hậu sự: "Còn đây là ảnh của mẹ, mẹ chụp sẵn để khi cần các con khỏi phải lo"[15, tr.21] Như vậy, chi tiết trong truyện ngắn mini của Ma Văn Kháng không làm nổi bật ngoại hình, cảnh vật xung quanh mà chủ yếu làm nổi bật tâm trạng và một phần tính cách nhân vật

để thực hiện chức năng phát ngôn một vấn đề tư tưởng của nhà văn

Thứ hai là chi tiết gắn với quan niệm nghệ thuật về con người [6] Từ

điển Thuật ngữ văn học định nghĩa quan niệm nghệ thuật về con người là hình

thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật, làm thành thước đo của hình thức văn học và là cơ sở của tư duy nghệ thuật Quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng vào con người trong mọi chiều sâu của nó, cho nên đây là tiêu chuẩn quan trọng

nhất để đánh giá giá trị nhân văn của tác phẩm văn học nói riêng và thành tựu của người nghệ sĩ nói chung Văn xuôi sau 1975 vận động đổi mới theo hướng dân chủ hoá và trên tinh thần nhân bản sâu sắc, văn học hướng tới hiện thực đa chiều, con người đa diện Mọi mặt của đời sống con người được văn học quan tâm phản ánh: con người cá nhân, đời thường, con người với

cả hạnh phúc và bi kịch, con người phi lí tưởng, nhân loại, tự nhiên bản năng… Truyện ngắn mini của Ma Văn Kháng nằm trong xu thế vận động chung của văn xuôi sau 1975 và có những đóng góp đáng ghi nhận, có những sáng tạo không lẫn với bất cứ nhà văn nào Chi tiết trong truyện ngắn mini của ông thường nhỏ nhặt, đời thường, được lượm lặt trong đời sống thường nhật, có những chuyện không nghĩ nó lại được xuất hiện trong văn học

Đi làm chậm giờ sử dụng chi tiết rất nhỏ của đời sống nhưng đặt ra vấn

đề nhân sinh lớn lao Mặc dù biết đã muộn giờ làm việc, biết giao ban thế nào cũng bị phê bình, tuần này sẽ bị cắt tiền thưởng nhưng ông vẫn không vội đóng cửa khi nhìn thấy cảnh mẹ con nhà chó Cún chằm bặp nhau: "Nghe tiếng Cún nấc nghẹn nuốt ừng ực từng ngụm sữa mẹ và nhìn cảnh mẹ Cún rối rít liếm láp đứa con xa mà rưng rưng nước mắt Lòng dạ nào mà nỡ làm hỏng

cảnh huống ân tình mẫu tử cảm động này" [15, tr.19] Tình mẫu tử thật thiêng

liêng Tình yêu thương là gốc rễ mọi vấn đề của cuộc sống, điều chỉnh hành

vi của con người, hướng con người tìm đến với cái thiện mặc dù yêu thương đôi khi phải hi sinh, phải đánh đổi

Đọc truyện Nhà có chuột bạn đọc cuốn theo trạng thái ngạc nhiên của

cả gia đình, kết thúc truyện đã cởi ra cái nút: "Thì ra, lâu nay, nhà mình, chuột không dám bén mảng tới là vì bên nhà cô giáo Thanh có con mèo mướp rất hay chuột hôm nay con mèo nhà cô giáo đang bị ốm'' Từ chi tiết rất thường của cuộc sống, nhà văn đã đặt ra vấn đề mỗi người hãy nên nhìn xa ngẫm kỹ,

tìm cái hay của người khác ở xung quanh ta Lòng tốt đôi khi không vụ lợi, không đòi hỏi công xá Hãy tin tưởng, lòng tốt luôn xuất hiện ở khắp mọi nơi

Kết thúc truyện Bạn cũ, nhà văn khai thác trạng thái tâm lí của con

người đa chiều, phức tạp: "Quả nhiên, Phận đã đi, đi không một lời nhắn lại Đứng lặng giữa căn buồng trống vắng, thấy buồn ngẩn ngơ Buồn ngẩn ngơ như buồn mà không hiểu vì cơn cớ gì Trong việc này, ai là người có lỗi

lầm? Phận hay người vợ, hay chính ta?" [15, tr.67] Trân trọng tình bạn nối

khố từ thuở hàn vi, cách đây ba mươi năm cùng dạy trên cái bản Mông hẻo lánh tận Lào Cai Nhưng anh cũng không có nỗ lực can ngăn hành động như đuổi khách của bà vợ vì khó chịu trước lối sinh hoạt "thô lỗ" bừa bãi của ông bạn vàng của chồng Chỉ khi bạn ra đi không một lời nhắn nhủ anh mới thấy trống vắng, mất mát, mới truy tìm nguyên nhân Qua đó nhà văn muốn chuyển tải thông điệp: hãy hành động ngay khi có thể, không nên để hậu quả xảy ra mới hối hận tiếc nuối, hãy trân trọng quá khứ, trân trọng tình bạn

Như vậy qua việc sử dụng chi tiết đã hé lộ quan niệm của Ma Văn Kháng về con người Ông thường thích khám phá con người ở góc độ riêng tư

cá nhân Nhờ vậy, thế giới nhân vật trong tập truyện ngắn mini Bông hồng

vàng thật phong phú, đa dạng, với đủ mọi tầng lớp Ông không chỉ quan tâm

khai thác con người ở góc độ đời sống riêng tư mà con người xuất hiện trong tác phẩm của ông không phải là con người đơn chiều, nhất phiến mà là con người đa chiều và phức tạp Những cuộc đấu tranh để cải tạo bản thân, loại bỏ cái xấu, cái ác trong mỗi con người thường xuất hiện trong truyện ngắn mini của Ma Văn Kháng

Thứ ba, với bản chất sáng tạo, chi tiết có vai trò biểu lộ tư tưởng, chủ

đề tác phẩm Đây là đặc điểm nổi trội nhất trong nghệ thuật khai thác chi tiết trong truyện ngắn mini của Ma Văn Kháng Phụ thuộc vào việc tối giản câu chữ, dung lượng tác phẩm cực ngắn nên nhà văn chú trọng sử dụng những chi

tiết phát sáng, chi tiết chứa đựng chiều sâu tư tưởng tác phẩm Trong truyện

Cái kéo, chi tiết một ông già xấp xỉ bẩy mươi lôi trong túi cái kéo cắt đồ ăn

trong bữa cỗ giỗ đầu người hàng xóm làm cho chị Tân nghẹn ngào bật khóc:

"Bác ơi, nếu em biết thế này thì mẹ em trong những năm cuối đời khi răng đã

rụng vẫn được ăn thịt bò, thịt lợn, thịt gà '' [15, tr.40] Câu chuyện nhắc nhở

mỗi người hãy quan tâm nhiều hơn tới cha mẹ, nhất là cha mẹ già Thật bất ngờ, cái kéo tưởng chỉ xuất hiện trong bữa ăn của trẻ nhỏ, ấy vậy mà nó lại trở thành vật thiết thân với những cụ già bẩy mươi Đúng là đời người hai lần trẻ con Nhà văn còn đề cập tới vấn đề cách đánh giá một sự việc trên nhiều quan điểm và thái độ khác nhau Cái kéo của ông cụ được thò ra trong bữa cỗ là điều dị biệt thu hút sự chú ý của nhiều người, những con mắt ái ngại, những tiếng nói thì thầm trong tâm thức Cái kéo sẽ làm cho một số người nghĩ ông

cụ kì quặc, lẩm cẩm, tham ăn, coi miếng ăn là trên hết Nhưng dưới cách nhìn của Tân - chủ bữa giỗ đầu mẹ, là suy nghĩ, cảm xúc hối hận, thấy có lỗi khi nghĩ tới mẹ già đã khuất núi Hãy quan tâm thường xuyên tới cha mẹ già, đừng để khi cha mẹ đi xa mới tiếc nuối, hối hận Như vậy chi tiết nhỏ đã làm nên ý nghĩa lớn, mang giá trị nhân văn sâu sắc của tác phẩm

Truyện ngắn mini của Ma Văn Kháng sử dụng rất ít chi tiết, hầu như truyện nào cũng có chi tiết phát sáng, chi tiết đã thay nhà văn nói được chủ đề

tư tưởng, quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người Không nhặt bừa những chi tiết nhạt nhẽo, nông cạn, thiếu sức sống Chi tiết là công sức, tâm huyết, trí tuệ, sức sáng tạo của một "phu chữ" Chi tiết càng có sức biểu hiện càng góp phần nâng cao giá trị tác phẩm

1.2.2.2 Đặc điểm ngôn từ trong tập truyện ngắn Bông hồng vàng

Nghệ thuật văn chương là nghệ thuật ngôn từ "Ngôn từ là yếu tố thứ nhất của văn học" (Gorki) Ngôn từ là chất liệu chung của văn học nhưng nhờ

cách sử dụng ngôn từ độc đáo, mang cá tính sáng tạo riêng của mỗi nhà văn

đã góp phần định hình phong cách sáng tác Phong cách ngôn ngữ phù hợp là yếu tố quan trọng hàng đầu làm nên thành công của tác phẩm Sức cuốn hút của tác phẩm văn học một phần ở chính vẻ đẹp của câu chữ, nhà văn Ma Văn Kháng đã từng khẳng định về vai trò của ngôn từ nghệ thuật: "câu chữ nó lên men, nó tỏa hương, nó rủ rê, dẫn dắt, nó quyến rũ ta, nó là cái hồn của câu chuyện" [17]

Bên cạnh việc tổ chức thế giới hình tượng trong tác phẩm, truyện ngắn mini còn tổ chức ở cấp độ văn bản Với dung lượng ngôn từ ít ỏi và hạn chế, người viết truyện cực ngắn phải biết sử dụng ngôn ngữ trần thuật sao cho có thể nói được tối đa trong dung lượng ngôn từ tối thiểu, ngôn ngữ nhân vật hỗ trợ ngôn ngữ trần thuật Để làm được điều đó, tác giả truyện ngắn mini phải biết dùng ngôn từ thật đắt, một số thủ pháp nghệ thuật được sử dụng đắc dụng, điểm nhìn trần thuật phải linh hoạt …Tất cả đều làm nên một kết cấu linh hoạt và năng động cho thể loại truyện cực ngắn

Ngôn ngữ trong truyện ngắn mini mang nhiều dấu hiệu đổi mới, táo bạo đáng ghi nhận Ngôn ngữ được “chưng cất”, giọt gũa đến mức tối đa, mang ý nghĩa hàm súc cao độ, tức là khả năng siêu ngôn ngữ “ý tại ngôn ngoại” Chính vì thế, cấu trúc câu thường là cấu trúc ngữ pháp đơn giản, giảm thiểu các thành phần phụ, triệt tiêu các thành phần chuyển tiếp, những từ liên kết Ngôn ngữ trong truyện ngắn mini phát huy tối đa khả năng thông tin, khả năng biểu hiện ý nghĩa Chúng ta thật khó ngắt ra những câu cụ thể để chứng minh, bởi muốn có được ý ngoài lời phải đặt nó trong hệ thống, trong ngữ cảnh

Tập truyện ngắn mini Bông hồng vàng của Ma Văn Kháng thấm đẫm

chất thơ Trong truyện ngắn, chất thơ được tạo nên khi nhà văn chú ý khai thác và biểu hiện một cách tinh tế cái mạch cảm xúc, tâm trạng, tình cảm của nhân vật hoặc của chính mình trước thế giới bằng những chi tiết,hình ảnh đầy

gợi cảm và một lối văn trong sáng, truyền cảm, phù hợp với nhịp điệu riêng của cảm xúc, tâm hồn Một truyện ngắn được coi là giàu chất thơ khi mối bận tâm của người viết không đặt vào việc kể lại một biến cố, sự việc, hành động

mà là việc làm bật lên một trạng thái của đời sống hoặc của tâm hồn con người Chất thơ còn nằm trong hình thức thể hiện Đó là tính nhạc, sự hàm súc của ngôn từ, đó là sự linh hoạt của các thủ pháp nghệ thuật tạo cho giọng

văn, lời văn sức truyền cảm lớn Truyện Những kẻ lãng mạn đã đem đến cho

chúng ta một bức họa đồng quê yên bình, thơ mộng: "Trời! Cả một khoang trời đang giăng giăng những cánh cò Cò trắng, cò nâu, cò lửa, cò bố cò mẹ cò con Con giang cánh lượn Con đậu trên cành Con nào con nấy, sau một ngày

đi kiếm ăn nơi đồng xa đang trở về nơi cư trú, dáng vẻ đều thanh thản, yên hòa Đó đây, trên các khóm tre già còn thấy những chiếc tổ cò đan bện thật

khéo giữa những thân cành che chắn an toàn" [15, tr.12-13] Điệp từ, điệp ngữ

cùng với biện pháp liệt kê vừa đạt được yêu cầu tối giản câu chữ trong truyện ngắn mini, vừa đem đến giá trị thẩm mỹ Câu văn mang giai điệu, hình ảnh hết sức thơ mộng, kèm với cảm xúc tha thiết, vồ vập, những tiếng reo vui khi được thỏa thuê ngắm cảnh từng đàn cò giăng mắc trên nền trời tìm về tổ ấm

Đọc Triết lí về cỏ chúng ta thấy truyện ngắn mini của Ma Văn Kháng là sự

gặp gỡ giữa thơ - nhạc - họa: "Cỏ xanh mướt lợp trên những mái đê Cỏ xanh như mực trong mênh mông đồng cỏ Cỏ xanh tơ trong mắt em nhìn Đã quá quen thuộc rồi sắc cỏ trong đời sống nơi thôn làng" [15, tr.127] Những câu văn có hình ảnh đẹp, có màu sắc, có giai điệu, là chất liệu để các nhạc sĩ lựa chọn làm phần lời cho bài hát Cỏ xanh được tái hiện chân thực nhưng cũng hết sức thơ mộng nhờ cảm nhận tinh tế của nhà văn qua nhiều góc cạnh của đời sống thảo mộc Xa xa cỏ xanh tốt như lợp một lớp dày bao phủ bảo vệ, trang điểm cho những con đê Giữa mênh mông đồng cỏ, không còn là màu xanh mướt (vừa diễn tả màu của cỏ, vừa diễn tả độ mượt mà tốt tươi), mà màu

cỏ xanh như mực (xanh đen, xanh rì) Dưới con mắt lúng liếng đa tình của

người thiếu nữ cỏ trở nên xanh non tơ, quyến rũ lạ thường Hay trong truyện

Cách đọc, Ma Văn Kháng lại đem đến lối ví von thật sáng tạo Hạt mưa giống

như bàn tay tài hoa của người nghệ sĩ piano lướt trên phím đàn Mưa rơi tạo nên những âm thanh huyền diệu mê hoặc con người Bằng sáng tạo độc đáo,

Ma Văn Kháng giúp bạn đọc nhận ra những vẻ đẹp thật đáng yêu của thiên nhiên và thế giới xung quanh, giúp chúng ta biết quý trọng, nâng niu cuộc sống hơn Nâng cao thẩm mỹ của độc giả bằng thứ ngôn ngữ giàu hình ảnh, cảm xúc và nhạc điệu: "Hạt mưa như những ngón tay Những ngón tay gõ trên những phím đàn Không gian vang lên những âm thanh có tiết tấu dồn dập, trả cho ta cái cảm giác huyền diệu về một quá khứ đã lãng quên Mưa rơi như thế và mê hoặc tất cả mọi người trong tập thể hay sao?" [15, tr.82] Có

thể nói, chất thơ trong tập truyện ngắn mini Bông hồng vàng của Ma Văn

Kháng xuất hiện không nhiều nhưng cũng là điểm nhấn quan trọng cần thiết

để tăng thêm vẻ đẹp của tác phẩm Chất thơ như toát ra từ cuộc đời Cái thơ mộng được chưng cất từ những hiện thực bề bộn, xô bồ

Ma Văn Kháng có biệt tài biến hóa, chế tạo ngôn ngữ [14] Ngôn từ

ông sử dụng trong tập truyện ngắn Bông hồng vàng thật phong phú đa dạng,

rất quen thuộc nhưng cũng rất lạ lẫm Ông đã tái hiện ngôn ngữ đời thường của mọi tầng lớp, thành phần trong xã hội: trí thức, nông dân, thành thị, nông thôn, những người có văn hóa và cả những người thô lỗ, tục tằn Ngoài những từ ngữ khá gần gũi với đời sống thường nhật, Ma Văn Kháng còn có

biệt tài biến hóa và sáng tạo từ ngữ: gió xông xổng, gió hật hờ, cỏ mọc loi choi, lát cơm nắm dài theo lẻo, sâm sẩm chiều, nầm nập Gió được miêu tả

giống trạng thái, tính cách của con người, sáng tạo từ ngữ cũng là một cách để

nhân hóa thiên nhiên: gió xông xổng là gió thổi mạnh, thổi thẳng; gió hật hờ

diễn tả cái nhè nhẹ, lúc thổi lúc không như hờn dỗi Hình thù của nắm cơm lại