Đặc sắc Nghệ Thuật trong Tùy bút của Nguyễn Tuân

Trong cuốn từ điển văn học, Nguyễn Xuân Nam có viết: Tùy bút là một thể loại kí. Tức là một thể loại phái sinh của kí, nằm trong kí. Lối viết tương đối phóng khoáng; nhà văn tùy theo ngọn bút đưa đi, có thể từ sự việc này sang sự việc kia, từ liên tưởng này sang liên tưởng khác, để bộc lộ những cảm xúc, những tâm tình, phát biểu những nhận xét về người và cảnh. Cái bản ngã của nhà văn thể hiện gần như trong thơ trữ tình. Tùy bút là thể loại giàu chất trữ tình nhất trong các loại kí. Những sự việc, những con người nhắc đến trong tùy bút tuy không kết thành một hệ thống chặt chẽ, nhưng phải nằm trong trật tự hợp lí của dòng cảm xúc, dòng suy nghĩ của tác giả; và cũng phải xác thực. Gía trị của tùy bút là ở những suy nghĩ sâu sắc, thâm trầm rút ra từ những sự việc tưởng như riêng tư, bình thường. Tuy nhiên, dù đậm chất thơ, giàu hình ảnh trữ tình, nhưng so với các tiểu loại khác nhau của kí, tùy bút vẫn có không ít những yếu tố chính luận và chất suy tưởng triết lý. Sức lôi cuốn của nó còn ở ngôn ngữ trau chuốt, giàu hình ảnh bất ngờ và lý thú, tạo ra một chất thơ riêng. Cấu trúc của tùy bút, nói chung, không bị ràng buộc, câu thúc bởi một cốt truyện cụ thể, song nội dung của nó vẫn được triển khai theo một cảm hứng chủ đạo, một tư tưởng, chủ đề nhất định. Trong văn học hiện đại Việt Nam, tùy bút Nguyễn Tuân được xem là đặc sắc nhất. Bên cạnh đó còn có nhiều tác giả tên tuổi như: Nguyễn Trung Thành (Tùy bút Đường chúng ta đi), Nguyễn Thi (Tùy bút Dòng kinh quê hương),…

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

-BÀI TẬP NHÓM

HỌC PHẦN VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI III

Đề tài: Đặc sắc trong nghệ thuật tùy bút

của Nguyễn Tuân

Th.S Nguyễn Thùy Trang

Huế, 3/2017

MỤC LỤC

A NỘI DUNG 3

Chương I: KHÁI QUÁT CHUNG 3

1.1 Khái quát chung về thể loại tùy bút

3 1.1.1 Khái niệm 3

1.1.2 Đặc điểm thể loại 3

1.2.3 Phân loại tùy bút 5

1.2.Khái quát chung về tác giả và sự nghiệp sáng tác 5

1.2.1 Về tác giả 5

1.2.2 Sự nghiệp sáng tác 6

1.3 Tùy bút – đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân 9

Chương II: NGHỆ THUẬT TRONG TÙY BÚT NGUYỄN TUÂN NHÌN TỪ CẢM HỨNG VÀ PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN 15

2.1 Nghệ thuật tùy bút Nguyễn Tuân nhìn từ cảm hứng 15

2.1.1 Cảm hứng trữ tình 15

2.1.2 Cảm hứng triết lý 16

2.1.3 Cảm hứng dân tộc - lịch sử 19

2.2 Nghệ thuật tùy bút Nguyễn Tuân nhìn từ phương thức thể hiện 20

2.2.1 Giọng điệu 20

2.2.1.1 Giọng điệu trang trọng 21

2.2.1.2 Giọng điệu suy tư, hoài niệm 22

2.2.1.3 Giọng điệu trào phúng, khinh bạc 22

2.2.2 Ngôn từ 25

2.2.3 Thủ pháp nghệ thuật 28

CHƯƠNG III NGHỆ THUẬT TRONG TÙY BÚT NGUYỄN TUÂN NHÌN TỪ NGHỆ THUẬT KẾT CẤU 30

3.1 Kết cấu hình tượng nhân vật 30

3.1.1 Kết cấu nhân vật trữ tình đơn tuyến 30

3.1.2 Kết cấu nhân vật tự sự - trữ tình 31

2.2 Kết cấu sự kiện 33

2.2.1 Kết cấu sự kiện theo chiều kích không – thời gian 33

2.2.2 Kết cấu sự kiện theo dòng suy tưởng 34

2.3 Kết cấu trong sự tương tác thể loại 35

2.3.1 Sự giao thoa thể loại giữa tùy bút và bút kí 35

2.3.2 Sự giao thoa giữa tùy bút và truyện

36 B KẾT LUẬN 37

A NỘI DUNG Chương I: KHÁI QUÁT CHUNG

1.1 Khái quát chung về thể loại tùy bút

1.1.1 Khái niệm

Trong cuốn từ điển văn học, Nguyễn Xuân Nam có viết: Tùy bút là một thể

loại kí Tức là một thể loại phái sinh của kí, nằm trong kí Lối viết tương đốiphóng khoáng; nhà văn tùy theo ngọn bút đưa đi, có thể từ sự việc này sang sựviệc kia, từ liên tưởng này sang liên tưởng khác, để bộc lộ những cảm xúc, nhữngtâm tình, phát biểu những nhận xét về người và cảnh Cái bản ngã của nhà văn thểhiện gần như trong thơ trữ tình Tùy bút là thể loại giàu chất trữ tình nhất trong cácloại kí

Những sự việc, những con người nhắc đến trong tùy bút tuy không kếtthành một hệ thống chặt chẽ, nhưng phải nằm trong trật tự hợp lí của dòng cảmxúc, dòng suy nghĩ của tác giả; và cũng phải xác thực Gía trị của tùy bút là ởnhững suy nghĩ sâu sắc, thâm trầm rút ra từ những sự việc tưởng như riêng tư,bình thường

Tuy nhiên, dù đậm chất thơ, giàu hình ảnh trữ tình, nhưng so với các tiểuloại khác nhau của kí, tùy bút vẫn có không ít những yếu tố chính luận và chất suytưởng triết lý

Sức lôi cuốn của nó còn ở ngôn ngữ trau chuốt, giàu hình ảnh bất ngờ và lýthú, tạo ra một chất thơ riêng Cấu trúc của tùy bút, nói chung, không bị ràng buộc,câu thúc bởi một cốt truyện cụ thể, song nội dung của nó vẫn được triển khai theomột cảm hứng chủ đạo, một tư tưởng, chủ đề nhất định

Trong văn học hiện đại Việt Nam, tùy bút Nguyễn Tuân được xem là đặcsắc nhất Bên cạnh đó còn có nhiều tác giả tên tuổi như: Nguyễn Trung Thành

(Tùy bút Đường chúng ta đi), Nguyễn Thi (Tùy bút Dòng kinh quê hương),…

1.1.2 Đặc điểm thể loại

A Đề tài

Đề tài của tùy bút rất đa dạng Với ưu thế riêng của một thể loại nằm ở vịtrí trung gian, tùy bút có thể can dự vào mọi phương diện, mọi lĩnh vực đời sống.

Từ những vấn đề về lịch sử, văn hóa, phong tục cho tới những nội dung mang tínhchất thế sự, đời tư; từ ngoại cảnh đến tâm cảnh, từ ý thức đến vô thức, tất cả đều làđối tượng để cảm nhận và suy tư trong tùy bút

Tùy bút thường tái hiện nội tâm con người trong sự đan xen nhiều cung bậccảm xúc phong phú, phức tạp hoặc thuật lại những nỗi ám ảnh, day dứt tinh thầntriền miên Cảm quan nghệ thuật của người viết tùy bút còn tỏ ra hết sức tinh nhạytrước vẻ đẹp của cảnh sắc thiên nhiên và những giá trị văn hóa truyền thống

B Lời văn, giọng điệu

Lời văn, giọng điệu của tùy bút bao giờ cũng uyển chuyển, linh hoạt, có sựhài hòa giữa chất thơ với chất trần thuật Lời văn tùy bút thường rất đẹp, vì được

trau chuốt bằng cả một “tử công phu” (chữ dùng của Nguyễn Tuân) Người viết tùy bút phải là “nghệ sĩ ngôn từ bậc thầy” thì mới đủ sức làm thăng hoa những vẻ

đẹp tiềm ẩn của ngôn từ nghệ thuật Trong tùy bút, dạng lời văn gián tiếp củangười trần thuật luôn xuất hiện với tần số cao nên độc thoại là hình thức giao tiếpchiếm ưu thế

Tùy bút thường có giọng chậm rãi, như thủ thỉ tâm tình Nhân vật xưng tôi người trần thuật trữ tình - quán xuyến toàn bộ tác phẩm, dù không phải lúc nàocũng xuất hiện trực tiếp

-C Kết cấu

Không kể toàn bộ câu chuyện, không dựng lại bức tranh toàn cảnh (nhưtruyện ngắn, truyện ký, tiểu thuyết), không quan tâm xây dựng cốt truyện, tùy bútchỉ chú trọng thể hiện dòng cảm xúc với những khoảnh khắc tâm trạng, nhữngtrạng thái suy tư, những tình huống nhận thức

Người viết tùy bút ít khi dồn nén, thắt nút, tạo kịch tính, nên kết cấu thườngdàn trải như dạo chơi theo nhịp thời gian chậm, trong không gian rộng, nhuốm

màu hoài niệm Trong kết cấu một thiên tùy bút, câu chuyện được thuật lại bao giờcũng được lùi vào bình diện thứ hai, nhường chỗ cho dòng mạch trữ tình.

D Dung lượng

Dung lượng của mỗi tác phẩm tùy bút thường ở mức độ trung bình, vừa đủ

để gói ghém tình ý của nhà văn về một đối tượng thẩm mỹ cụ thể Nếu cần bộc lộtrọn vẹn ấn tượng chủ quan trước những sự việc, hiện tượng đa dạng, phong phú,người viết tùy bút chia tác phẩm thành từng đoản thiên

1.2.3 Phân loại tùy bút

A Dựa vào phương diện đề tài

Căn cứ vào tiêu chí này, sẽ có các dạng cụ thể như: tùy bút văn hóa, tùy bútphong cảnh thiên nhiên, tùy bút chiến tranh, tùy bút lịch sử, tùy bút chínhtrị, Các dạng tùy bút này mang những nét riêng về không gian, thời gian nghệthuật, về giọng điệu trần thuật, về mối quan hệ giữa tả và kể Chúng tôi chọn sựkhác nhau về đề tài làm căn cứ phân loại vì đây là tiêu chí nổi trội, có khả năngbao quát đối tượng trong tính đa dạng và phong phú của nó

B Dựa vào phương diện cảm hứng sáng tác

Dựa trên tiêu chí cảm hứng sáng tác, có thể phân thành các dạng như sau:tùy bút lãng mạn, tùy bút anh hùng, tùy bút thế sự, tùy bút bi kịch, tùy bút châmbiếm,… Dựa vào cảm hứng sáng tác, người đọc có thể tìm chất điệu riêng cho “thịhiếu” thẩm mĩ vốn đa dạng, nhiều vẻ của mình

C Dựa vào phương diện dung lượng

Sự khác biệt về dung lượng là một tiêu chí hình thức dựa vào đó có thểphân loại tùy bút thành các kiểu: đoản thiên tùy bút, trung thiên tùy bút, trườngthiên tùy bút Tạp bút, tạp văn là một dạng biến thể, mang đầy đủ đặc điểm củađoản thiên tùy bút, vừa đủ để diễn tả gọn ghẽ một tình huống và bộc lộ một cáchđơn tuyến mạch suy tư, xúc cảm của chủ thể trữ tình

1.2.Khái quát chung về tác giả và sự nghiệp sáng tác

1.2.1 Về tác giả

Nguyễn Tuân sinh ngày 10-7-1910 tại phố Hàng Bạc, Hà Nội Gia đình cótruyền thống nho học Nhưng lúc này nho học đã thất thế, nhường chỗ cho Tâyhọc Cả một thế hệ vốn gắn bó với cửa Khổng sân Trình bỗng dưng trở nên lỗithời trước xã hội giao thời Tây - Tàu nhố nhăng; sinh ra tư tưởng bất đắc chí(trong đó có cụ Tú Hải Văn, thân sinh của Nguyễn Tuân) Bối cảnh xã hội, khôngkhí gia đình đặc biệt ấy đã ghi lại dấu ấn sâu sắc trong cá tính, tư tưởng cũng nhưphong cách nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Tuân Là một trí thức giàu tinh thầndân tộc, Nguyễn Tuân đã phải trải qua những năm tháng vô cùng khổ sở, có lúc bếtắc, tuyệt vọng.

Năm 1929, bị đuổi học và không được vào làm việc ở bất cứ công sở nàotrên toàn cõi Ðông Dương (vì tham gia bãi khóa chống giáo viên Pháp nói xấungười Việt Nam, tại trường trung học Nam Ðịnh) Cùng một nhóm bạn, vượt biêngiới sang Lào; bị bắt ở Thái Lan, đưa về giam ở Thanh Hóa Hơn một năm sau, ra

tù Ði trái phép vào Sài Gòn, đến Vinh thì bị bắt và bị quản thúc ở Thanh Hóa Kể

từ đây, Nguyễn Tuân lâm vào tình trạng khủng hoảng tinh thần sâu sắc Ông lao

vào con đường ăn chơi trụy lạc, thành kẻ "đại bất đắc chí", như một người "hư hỏng

hoàn toàn".

Cách mạng tháng Tám đã cứu sống cuộc đời cũng như trang viết Nguyễn

Tuân Ông hân hoan chào đón cuộc đổi đời lịch sử, tự "lột xác" và chân thành đứng

vào hàng ngũ nhà văn Cách mạng

Năm 1950, vào Ðảng Cộng sản Ðông Dương Từ 1948-1958, là tổng thư kýHội Văn nghệ Việt Nam

Luôn hăng hái tham gia vào hai cuộc kháng chiến Tiếp tục đi nhiều, có mặt

ở tuyến lửa ác liệt, dùng văn chương ngợi ca đất nước và cùng nhân dân đánh giặc

Nguyễn Tuân mất ngày 28-7-1987 tại Hà Nội.

1.2.2 Sự nghiệp sáng tác

A Qúa trình sáng tác và đề tài chính

Sự nghiệp văn chương của Nguyễn Tuân không phải là nhà văn thành côngngay từ những tác phẩm đầu tay Ông đã thử bút qua nhiều thể loại: thơ, bút

ký, truyện ngắn hiện thực trào phúng Nhưng mãi đến đầu năm 1938, ông mới

nhận ra sở trường của mình và thành công xuất sắc với các tác phẩm: Một chuyến

đi, Vang bóng một thời, Thiếu quê hương, Chiếc lư đồng mắt cua

Tác phẩm Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám chủ yếu xoay quanh

ba đề tài: "chủ nghĩa xê dịch", vẻ đẹp "vang bóng một thời", và "đời sống truỵ lạc".

Nguyễn Tuân đã tìm đến lý thuyết "chủ nghĩa xê dịch" này trong tâm

trạng bất mãn và bất lực trước thời cuộc Nhờ “chủ nghĩa xê dịch”, Nguyễn Tuân

lại có dịp bày tỏ tấm lòng gắn bó tha thiết của ông đối với cảnh sắc và phong vị

của đất nước (Một chuyến đi).

Không tin tưởng ở hiện tại và tương lai, Nguyễn Tuân đi tìm vẻ đẹp của

quá khứ còn "vang bóng một thời" (như Huấn Cao Chữ người tử tù).

Nguyễn Tuân cũng hay viết về đề tài đời sống truỵ lạc Trong tình trạngkhủng hoảng tinh thần ấy, người ta thấy đôi khi vút lên từ cuộc đời nhem nhuốc,

phàm tục niềm khao khát một thế giới tinh khiết, thanh cao (Chiếc lư đồng mắt

cua).

Từ sau Cách mạng tháng Tám 1945, ông chân thành đem ngòi bút phục vụcuộc chiến đấu của dân tộc, nhưng Nguyễn Tuân luôn luôn có ý thức phục vụ trêncương vị của một nhà văn, đồng thời vẫn muốn phát huy cá tính và phongcách độc đáo của mình Ông đã đóng góp cho nền văn học mới nhiều trang viếtsắc sảo và đầy nghệ thuật ca ngợi quê hương đất nước, ca ngợi nhân dân lao độngtrong chiến đấu và sản xuất

B Những tác phẩm tiêu biểu

 Chiếc lư đồng mắt cua (1941)

Trước Cách mạng tháng Tám, phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân có thể

thâu tóm trong một chữ "ngông” ( Vang bóng một thời) Thể hiện phong cách này,

mỗi trang viết của Nguyễn Tuân đều muốn chứng tỏ tài hoa uyên bác Và mọi sựvật được miêu tả dù chỉ là cái ăn cái uống, cũng được quan sát chủ yếu ở phươngdiện văn hóa, thẩm mĩ Ông đi tìm cái đẹp của thời xưa còn vương sót lại và ônggọi làVang bóng một thời

Sau Cách mạng tháng Tám, phong cách Nguyễn Tuân có những thay đổiquan trọng Ông vẫn tiếp cận thế giới, con người thiên về phương diện văn hóanghệ thuật, nghệ sĩ, nhưng giờ đây ông còn tìm thấy chất tài hoa nghệ sĩ ở cả nhândân đại chúng Còn giọng khinh bạc thì chủ yếu chỉ là để ném vào kẻ thù của dântộc hay những mặt tiêu cực của xã hội

1.3 Tùy bút – đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân

A Những thiên tùy bút tiêu biểu

* Trước 1945 :

Một chuyến đi (1938) Tác phẩm là tập hợp những trang viết từ chuyến du

lịch không mất tiền sang Hương Cảng để tham gia thực hiện bộ phim “Cánh đồng

ma” – một trong những phim đầu tiên của Việt Nam Nét đặc sắc nhất ở “Một chuyến đi” chính là giọng điệu Có thể nói đến đây Nguyễn Tuân mới tìm được

cách thể hiện giọng điệu riêng, một giọng điệu hết sức phóng túng, linh hoạt đến

kỳ ảo : “Khi thì trang nghiêm cổ kính, khi thì đùa cợt bông phèng, khi thì thánh

thót trầm bổng, khi thì xô bồ bừa bãi như là ném ra trong một cơn say chếnh choáng, khinh bạc đấy, nhưng bao giờ cũng rất đỗi tài hoa” (Nguyễn Ðăng

Mạnh) Nhân vật chính trong tác phẩm là cái “tôi” ngông nghênh kiêu bạc của nhà văn Một cái “tôi” sau quá nhiều đắng cay tủi cực đã hầu như hoài nghi tất cả, chỉ

còn tin ở cái vốn tình cảm, ý nghĩ, cảm xúc sắc sảo và tinh tế của mình tích lũyđược trên bước đường xê dịch

Vang bóng một thời (1939): Bằng tập truyện Vang bóng một thời Nguyễn

Tuân đã vươn đến đỉnh cao của sáng tạo nghệ thuật Tác phẩm gần đạt đến độ

“toàn thiện toàn mỹ” ấy (Vũ Ngọc Phan) góp phần đưa nghệ thuật văn xuôi Việt Nam phát triển thêm một bước mới trên con đường hiện đại hóa Vang bóng một

thời vẽ lại những cái “đẹp xưa” của thời phong kiến suy tàn, thời có những ông

Nghè, ông Cống, ông Tú thích chơi lan chơi cúc, thích đánh bạc bằng thơ hoặcnhấm nháp chén trà trong sương sớm với tất cả nghi lễ thành kính đến thiêngliêng Cũng vào thời ấy, tên đao phủ còn chém người bằng đao, người ta còn đi lạitrên đường bằng võng, bằng cáng; vừa đi vừa dềnh dàng đánh cờ bằng miệng, …Thời gian hầu như chưa trở thành nỗi ám ảnh lớn đối với con người, bởi nó cònđược đo bằng mùa, bằng tiết Nhưng những vẻ đẹp có màu sắc truyền thống ấyđang có nguy cơ bị mai một Ðau đớn nhận ra điều đó, Nguyễn Tuân ra sức níu

giữ, gom góp và phục chế lại bằng tất cả tấm lòng thành kính Vang bóng một thời,

vì thế, có thể được xem như một bảo tàng lưu giữ các giá trị văn hóa cổ truyền củadân tộc

Ngọn đèn dầu lạc (1939), Thiếu quê hương (1940), Tàn đèn dầu lạc (1941), Chiếc lư đồng mắt cua (1941): Mải mê với những lạc thú trần tục, cái “tôi” vẫn

còn đầy tự trọng và giữ được ý thức về bản thân mình

Tùy bút I (1941), Tùy bút II (1943), Tóc Chị Hoài (1943), Nguyễn (1945).

về một quá trình đổi thay có vẻ giản đơn, công thức Nhưng nếu xem xét tác phẩm

trong cả quá trình sáng tác của nhà văn thì không thể không công nhận Chùa Ðàn

là một cố gắng đáng trân trọng

Ðường vui (1949), Tình chiến dịch (1950): ghi nhận chuyển biến thật sựsâu sắc của ngòi bút Nguyễn Tuân Ðáp lời kêu gọi của Ðảng, Nguyễn Tuân hăng

hái xốc ba lô lên vai dấn thân khắp các nẻo đường chiến dịch Cái “tôi” giờ đây

không còn phá phách, ngông nghênh nữa mà rưng rưng hòa nhập, sẻ chia với đồngbào đồng chí Giọng điệu văn chương trở nên sôi nổi tin yêu, tràn ngập một tìnhcảm chân thành đến hồn nhiên đối với quê hương đất nước, với Cách mạng vàkháng chiến Ngỡ như sau phút dừng chân bên đường để định phương hướng,Nguyễn Tuân lại tiếp tục bôn ba trên hành trình đi tìm cái Ðẹp, cái Thật Có điềukhác là những giá trị ấy giờ đây không phải mất công tìm kiếm ở cõi quá vãnghoặc vô hình nào mà hiện hữu ngay trong cuộc đời thực đang từng giây từng phútsinh sôi cuồn cuộn trước mắt Nguyễn Tuân như chuếnh choáng say sưa trướcniềm hạnh phúc vô biên ấy Ông vốc từng vốc lớn chất liệu hiện thực và bày biệnmột cách hết sức tài hoa, tinh vi lên trang viết để thết đãi cả nhân dân mình Hàng

loạt tùy bút đặc sắc ra đời trong mạch cảm hứng ấy : Phở, Cây Hà Nội, Con rùa

thủ đô, Tìm hiểu Sê Khốp,…

Thắng càn (1963), Tùy bút kháng chiến và hòa bình (Tập I/1955, tập

II/1956), Sông Ðà (1960), Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi (1972), Ký (1976), Hương vị và

cảnh sắc đất nước (1978), Tuyển tập Nguyễn Tuân (1994): Sông Ðà, viết từ 1958

đến 1960, là cái mốc quan trọng, đỉnh cao mới trong sáng tác của Nguyễn Tuân từ

sau Cách mạng tháng Tám Tác phẩm như một dòng thác lớn thanh âm ngôn ngữ,

cảm xúc, tư tưởng được khơi đúng nguồn mạch chính, hệt con sông Ðà “hung bạo

và trữ tình”, chảy băng băng qua vùng Tây Bắc hùng vĩ và ngạo nghễ với thời

gian Ðọc Sông Ðà, thấy trữ lượng cái Ðẹp – chất “vàng mười” của đất nước và

con người Việt Nam trong cuộc sống mới – quả là nhiều vô kể Cánh cửa tâm hồn

tài hoa, lãng tử của Nguyễn Tuân như mở toang ra cho cái Ðẹp ùa vào :“Ðời sống

Tây Bắc ngày nay là một tấm lòng tin tưởng không bờ bến, tin mình tin người,

mấy chục dân tộc miền cao và đồng bằng tin cậy lẫn nhau, và nhất là tin chắc vào cái chế độ đẹp sáng do tay mình đắp cao mãi lên trên chỗ cao nguyên tiềm tàng sức sống này”.

– Từ sau Sông Ðà, Nguyễn Tuân tiếp tục đi và viết nhiều, chủ yếu vẫn ở thể tùy bút, được tập trung in trong các tác phẩm tiêu biểu: Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi

(1972), Ký (1976), Hương vị và cảnh sắc đất nước (1978).

Nhìn chung, sáng tác thời kỳ này có thể phân thành hai mảng chính: mảngthứ nhất viết về tình cảm Bắc – Nam và đấu tranh chống Mỹ – Ngụy chia cắt đấtnước; mảng thứ hai tiếp tục khai thác vẻ đẹp của đất nước và con người Việt Nam,của truyền thống văn hóa Việt Nam trong thời đại mới Công cuộc chống Mỹ đãđưa dân tộc ta lên tầm cao của thời đại mới Tinh thần quyết thắng từ tầm cao lịch

sử ấy là âm hưởng chung của văn học thời kỳ này Tuy nhiên, Nguyễn Tuân đã thểhiện tinh thần ấy theo một cách riêng Dưới ngòi bút của ông, người Việt Nam vừađánh Mỹ vừa sản xuất trong tư thế ung dung, sang trọng và đầy tài hoa; tư thế củamột dân tộc không chỉ giành được chính nghĩa trong chiến đấu giữ nước mà còn

có bề dày truyền thống văn hóa lâu đời Nhiều bài ký khiến người đọc phải ngỡngàng trước một sức bút kỳ lạ với vốn sống ngồn ngộn, tinh tế; vừa đầy ắp liêntưởng bất ngờ, thú vị vừa nóng hổi tính thời sự Giai đoạn này, bọn xâm lược Mỹ

và bè lũ tay sai như lọt vào đúng tầm ngắm của Nguyễn Tuân Sự đối lập rõ rệtgiữa truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc ta với dã tâm của kẻ thù tạo nênnguồn cảm hứng lớn cho sáng tác Ông đã nã những phát cực kỳ lợi hại, bóc trầnbản chất xảo quyệt của chúng, dù được chúng ngụy trang rất khéo léo; góp phầnđộng viên và tăng cường nhận thức của quần chúng về chiến tranh chống Mỹ, cứunước

Từ sau 1945, Nguyễn Tuân viết đều đặn, càng tỏ ra sâu sắc trong tư tưởngnghệ thuật Nhà văn có dịp đi nhiều, vừa đi vừa mở lòng đón nhận bao nhiêu thanhsắc của cuộc sống mới đang từng giây từng phút sinh sôi Nếu trước kia chỉ có thể

bộc lộ tâm sự yêu nước thương dân một cách kín đáo, thì giờ đây con người tàihoa uyên bác ấy như được tháo cũi sổ lồng, phát huy hết mọi sở trường, cất cao lờingợi ca đất nước và con người Việt Nam trong thời đại mới.

Nếu trước Cách mạng tháng Tám, quan niệm về cái Ðẹp của Nguyễn Tuân

đậm màu sắc chủ quan, “không bà con gì với luân lý thời đại” thì giờ đây, đã có sự

hài hòa cần thiết Bởi cái Ðẹp giờ hiện hữu trong thực tại, là đời sống muôn màucủa Nhân Dân; như có thể cầm lên tay mà nâng niu ngắm nghía Hoài cổ khôngcòn mang ý nghĩa níu kéo dĩ vãng mà được nâng lên thành ý thức về sự góp mặtcủa dĩ vãng ở hiện tại

B Nguyên nhân Nguyễn Tuân lựa chọn tùy bút và nổi tiếng với thể loại này

Thể loại tùy bút phù hợp với phong cách của Nguyễn Tuân vì nó mang tínhchủ quan và rất tự do phóng túng Nhân vật chủ yếu là cái tôi của Nguyễn Tuân.Mạch văn biết hóa rất linh hoạt nhưng đôi khi khó hiểu, văn xuôi giàu hình ảnhnhạc điệu từ vựng phong phú và rất sáng tạo trong cách dùng từ đặt câu.VớiNguyễn Tuân văn chương phải là văn chương, nghệ thuật phải là nghệ thuật mà đã

là nghệ thuật thì phải độc đáo Tài phải đi đôi với tâm ấy là thiện lương là lòng yêunước là nhân cách trong sạch Văn của ông đôi lúc khó theo dõi nhiều đoạn thamkiến thức nên trở nên thành nặng nề Vả chăng, có lẽ hơn ai hết, Nguyễn Tuân sớmnhận ra rằng thể loại truyện ngắn vẫn chưa phù hợp với sở trường của mình Do

đó, phong cách tự do phóng túng và ý thức sâu sắc về cái tôi cá nhân đã khiếnNguyễn Tuân tìm đến thể tuỳ bút như một điều tất yếu

Một nguyên nhân khác là tùy bút là một thể loại đòi hỏi người viết phải có

những trải nghiệm Tùy bút là đưa đẩy theo ngòi bút nhưng không phải “thích gì

nói nấy” mà phải thật sự chắc lọc, thật sự có hệ thống Khác với truyện ngắn, tiểu

thuyết hay các thể loại khác, tùy bút tuy có nhưng ít hư cấu nghệ thuật hơn, từ đónảy sinh yêu cầu cung cấp một cách xác thực những thông tin được nói đến Mà

như ta biết, Nguyễn Tuân là một bậc tài hoa, ông đi nhiều biết nhiều, vốn trảinghiệm phong phú với không gian địa lý đất nước và chiều sâu văn hóa dân tộc.

Đó chính là một thuận lợi để Nguyễn Tuân chắp bút và thành công vang dội ở thểloại này

Chương II: NGHỆ THUẬT TRONG TÙY BÚT NGUYỄN TUÂN NHÌN TỪ CẢM HỨNG VÀ PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN

2.1 Nghệ thuật tùy bút Nguyễn Tuân nhìn từ cảm hứng

2.1.1 Cảm hứng trữ tình

Cảm hứng trữ tình nhuần thấm trong những cung bậc xúc cảm của ngườinghệ sĩ về cái đẹp - cái đẹp của tự nhiên, nghệ thuật và trong cuộc sống con người.Qua các tác phẩm tùy bút, những xúc cảm thẩm mỹ được bộc lộ một cách trựctiếp, làm nên cái mạch trữ tình dạt dào, đằm thắm về Tổ quốc, dân tộc và thời đại.Trữ tình trong tùy bút không dừng lại ở cảm nhận bề ngoài hoặc những cảm xúcnhất thời, bao giờ nhà văn cũng có khuynh hướng vươn tới những nhận thức sâusắc và những tình cảm đẹp, mang ý nghĩa nhân đạo, nhân văn cao cả Thương cảm

là một biến thể, một dạng thức tồn tại của cảm hứng trữ tình, nó “mang khuynh

hướng tư tưởng khẳng định” Thương cảm hoàn toàn khác với những biểu hiện ủy

mị, sướt mướt theo kiểu cải lương nên không làm con người trở nên nhu nhược,yếu hèn đi mà trái lại, nó giúp cho đời sống tinh thần được cân bằng, phong phú vànhân hậu hơn

Trước hết, chúng ta phải thừa nhận Nguyễn Tuân là “một cái tôi dám sống

và viết thật là mình, với bản lĩnh văn hóa của một sĩ phu hiện đại” Nguyễn Tuân

có lối sống đẹp, biết cách sống đẹp, sống như là thưởng thức cuộc sống, để tìm tòi

vẻ đẹp của văn hóa dân tộc và nhân loại Không chỉ thế, ông còn sống chân thành,thẳng thắn, kỹ lưỡng với cá tính tự do, phóng túng mà có người gọi là “ngông”.Trong cuộc sống, Nguyễn không lẫn với ai, trong văn chương cũng thế Ôngkhông chỉ sống hết lòng với cuộc đời mà còn nặng nợ nghiệp văn

Tờ hoa là cảm thức say mê cái đẹp và sự sáng tạo cái đẹp của của muôn

loài, của con người và nhất là người nghệ sỹ để tô điểm cho đời càng sáng lạn,

ngời ngời sắc màu thẩm mỹ Nhan đề ấy đồng nhất với cảm nghĩ lắm biến tấu củanhân vật trung tâm về tạo vật, về lịch sử, về thời đại đã làm bật ra cảm hứng tưtưởng của nhà văn Đó là tư tưởng: Nhà văn với tâm thức nghệ sĩ luôn mơ màng,khát khao cái đẹp, sáng tạo cái đẹp để tô thắm cuộc sống

Tấm lòng thiết tha giàu chất điệu trữ tình của Nguyễn Tuân được thể hiện

đậm nét trong Vang bóng một thời Tác phẩm phục dựng lại những vẻ đẹp truyền

thống đã qua và đang mất dần nhằm bảo tồn những tinh hoa của dân tộc Tácphẩm như là viên ngọc quý, như một thứ đồ cổ càng nhìn càng thấy đẹp, càng đểlâu càng quý Và càng quý giá hơn khi Nguyễn Tuân khẳng định sức sống của vẻđẹp hoài cựu trong giai đoạn lịch sử đầy áp bức, bất công lúc bấy giờ bằng mộtnghệ thuật tuyệt bích Tác phẩm nói về các nhà nho cuối mùa, tài hoa, bất đắc chí,

họ là những người sinh bất phùng thời nhưng không đủ sức thay đổi thời cuộc,đành theo đạo sống của riêng mình Nguyễn Tuân mô tả một cách tinh tế và tàihoa những phong tục đẹp, những thú chơi nhàn tản và thanh tao, như thú uống trà,thưởng hoa, chơi cờ, chơi đèn kéo quân, thả thơ, thư pháp… Những trang viết củaNguyễn Tuân có vẻ thâm trầm cổ kính không chỉ ở nội dung, cách phục dựngkhông gian và thời gian và cả sự trau chuốt từng câu chữ Như Vũ Ngọc Phan thừa

nhận,Vang bóng một thời đạt “gần tới sự toàn thiện toàn mỹ”, hay như Nguyễn Hoành Khung cũng khẳng định “đạt tới bút pháp già dặn bậc thầy, nhiều truyện

có thể coi như toàn bích”.

2.1.2 Cảm hứng triết lý

Chủ nghĩa xê dịch có sự ảnh hưởng đến Nguyễn Tuân từ hai nguồn:một là, của người tài tử phương Đông, gần gũi nhất là Tản Đà với thú giang hồ, xêdịch trong mộng tưởng và trong văn chương; hai là, từ triết lý của những conngười tìm kiếm tự do, nổi loạn, của chủ nghĩa cá nhân cực đoan A Gide và thấpthoáng hình bóng trên đường xê dịch của Paul Morand… Nguyễn Tuânchủ trương đi không mục đích, đổi chỗ để tìm cảm giác mới lạ, để thoát ly mọiràng buộc với gia đình, xã hội Ông cố tìm đến và tô vẽ cho triết lý thoát ly xã hội,

cái xã hội mà ông chán chường và bất mãn cực độ Nhưng Nguyễn Tuân không

toàn tâm, toàn ý với chủ nghĩa xê dịch, ông luôn băn khoăn, day dứt với tráchnhiệm của người con, người chồng và người cha trong gia đình truyền thốngphương Đông

* Đối với quan niệm triết học Đông Phương

Sự ảnh hưởng của các nhà nho tài tử và văn chương tài tử trong sáng tácNguyễn Tuân rất đậm nét Là một tài tử nhà nòi, Nguyễn Tuân chịu ảnh hưởng sâusắc lối sống tài tử của cha và Tản Đà Nguyễn Tuân cũng cảm nhận rõ nỗi đau đớn

của kiếp người do sự ghét nhau giữa tài và mệnh ở Nguyễn Du Nên trong các

sáng tác trước Cách mạng của Nguyễn Tuân, người tài tử thường có kết cục buồn,

dẫn đến cái chết Lý giải điều này, Thụy Khuê cho rằng Nguyễn Tuân “đưa ra

quan niệm tài, tử tương đố như là một đối xứng với thuyết tài, mệnh tương đố của Nguyễn Du” Theo chúng tôi, đây là sự tiếp nối và phát triển Nguyễn Tuân vốn

luôn cực đoan, đã đẩy thuyết tài - mệnh tương đố của Nguyễn Du đến tột đỉnh ắt

trở thành tài - tử tương đố Hẳn còn do bối cảnh xã hội chi phối, Nguyễn Du thấy

người tài chịu khổ là bất công, nên tìm cách hóa giải mệnh khổ cho người tài; cònNguyễn Tuân xung khắc với cả xã hội thuộc địa nửa phong kiến, bi quan cho rằngngười tài phải chết, không có đất dung thân Và một lý do quan trọng khác, xuất

phát từ quan niệm coi “đạo sống là nghệ thuật”, Nguyễn Tuân cho rằng người tài

tử, nghệ sĩ nên chết lúc tài hoa đạt đến đỉnh điểm mới để lại ấn tượng đậm nét

nhất, người đời sẽ đúc tượng tôn thờ Trong Một đêm họp đưa ma Phụng, Nguyễn Tuân đã trực tiếp nói lên điều đó: “Tôi cho rằng, nghệ sĩ nên chết trẻ… Tài sắc

con người ta ở đời, ai cũng có một thời thôi Con tằm nhả được tơ óng mãi hay sao?”.

Một dấu ấn khác đó là sự ảnh hưởng chất Liêu Trai đến văn chương cụ Nguyễn Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh vốn là sách gối đầu giường của Nguyễn Tuân, vì vậy, chất Liêu Trai đậm đặc trong sáng tác trước Cách mạng (đặc biệt tập Yêu ngôn), và còn phảng phất trong một số sáng tác sau Cách mạng khiến

văn chương của ông vừa cổ kính, vừa hiện đại Tập truyện Yêu ngôn, được

Nguyễn Đăng Mạnh sưu tập và giới thiệu, đã cho ta thấy những vẻ đẹp huyền bí,

ma quái và thấy vẫn thuộc thế giới nghệ thuật của Nguyễn Tuân Đó là truyện ma

của thuở vang bóng một thời, ma tài tử, tài hoa, kết hợp những vẻ đẹp riêng của

truyền thống văn hóa dân tộc với trí tưởng tượng mạnh mẽ, những cảm giác mớilạ

* Đối với quan niệm triết học phương Tây

Một số sáng tác trước Cách mạng như: Một chuyến đi, Nhà bác

Nguyễn, Tùy bút I, II, Thiếu quê hương, Chiếc lư đồng mắt cua, Ngọn đèn dầu lạc, Võng ngô đồng đã cho ta thấy sự ảnh hưởng nhất định của một số triết gia,

nhà văn hiện đại phương Tây như A Gide, Paul Morand, Bergson, Dostoievsky,Marcel Proust đến văn chương Nguyễn Tuân

Nguyễn Tuân cũng chịu ảnh hưởng của mỹ học duy tâm chủ quan Bergson,khai thác tâm tư như Dostoievsky, phong phú và tế nhị như Marcel Proust Từnhững chuyện rất đời thường, Nguyễn Tuân viết nên những trải nghiệm sâu sắc,suy nghĩ chân thật và rất độc đáo, qua đó khẳng định được khát vọng và in dấu ấncủa cái tôi cá nhân vào cuộc sống

Sau cách mạng, Nguyễn Tuân rong ruổi trên mọi nẻo đường miền Bắc, cónhững phát hiện tinh tế, độc đáo, sâu sắc, những thể nghiệm mới lạ của một cái tôiphóng khoáng

Nguyễn Tuân còn có nhiều thể nghiệm mới, đó là những cách viết mới theo

ý thức nghệ thuật của riêng mình, không bằng lòng với các thể loại truyền thống.Điều đó gần với các thủ pháp nghệ thuật của chủ nghĩa hiện đại như sử dụng độcthoại nội tâm, liên tưởng tự do, đảo lộn không gian, thời gian, kết cấu đa tầng, trầnthuật từ nhiều góc độ, phân tích tâm lý và dòng ý thức con người Chính nhữngthể nghiệm mới như vậy mà một số tác phẩm của Nguyễn Tuân được coi là phứctạp, nhiều khi các nhà nghiên cứu không biết nên xếp vào dòng văn học, thể loại

văn học nào Chẳng hạn, Huy Cận cho rằng: “Nguyễn Tuân đã phục hiện một

cách hiện thực chủ nghĩa những vang bóng một thời với một văn phong rất tài tử của một tâm hồn phong nhã, hào hoa Văn phong ấy với lối cảm xúc ấy, ngòi bút nghệ sĩ ấy làm giàu cho chủ nghĩa hiện thực nếu ta muốn cho tác phẩm này vào dòng văn học hiện thực, và cũng làm giàu cho chủ nghĩa lãng mạn, nếu ta xếp vào dòng lãng mạn”

2.1.3 Cảm hứng dân tộc - lịch sử

Cảm hứng dân tộc - lịch sử là dạng cảm hứng nổi trội, làm nên giá trị nộidung đặc sắc của tùy bút Nguyễn Tuân Mối quan hệ thường trực về những vấn đềdân tộc, trong các tương quan lịch đại, đồng đại vốn có của nó vừa là thước đolương tâm, trách nhiệm của người nghệ sĩ vừa là một chỉ số giá trị tư tưởng đầy ýnghĩa của tác phẩm tùy bút Cảm hứng dân tộc - lịch sử có ảnh hưởng quyết địnhđến hầu hết những bình diện giá trị của tác phẩm tùy bút, nhưng rõ nét hơn cả làđối với nghệ thuật khắc họa hình tượng không gian và thời gian

Tùy bút Nguyễn Tuân là những trang chếnh choáng say sưa, trong đó chấtmen cách mạng pha lẫn với chất rượu giang hồ Tác giả đi bộ mà không thấy ngại

ấy là cũng phải có tấm lòng được gắn bó thế nào với kháng chiến Âm hưởngchung, hơi văn, mạch văn chung của các bài viết quả thực là cảm động Có một cái

gì phơi phới vui tin, một tình cảm chân thành đến hồn nhiên đối với quê hương đấtnước mình Với không khí náo nức của cách mạng và kháng chiến hồi ấy mà ngàynay mỗi lần nhớ lại sao mà như là nhớ đến những ngày đẹp đẽ, sáng trong nhất của

tâm hồn mình: “Đã bao nhiêu lần tôi vui với con đường! Trên con đường, trên

những con đường khu trong và khu ngoài, tôi đã vui cố gắng lấy lại, tìm lại sức khoẻ Tôi tin con đường Đi là một môn thuốc chữa bệnh hoài nghi” Tình cảm ấy

cùng với tâm hồn nghệ sĩ tài hoa đã tạo nên cho Tình chiến dịch nhiều bức tranh tuyệt đẹp về chiến khu Việt Bắc: “đầu các chỏm núi hai bên sông vươn lên cái

màu đỏ như cây coỏng đang lung linh lá thắm Một dòng lá thắm, một đàn chim lam Thiên nhiên buổi đò ngang sớm mai thênh thang ấy được tô lục, chuốt hồng

từ bến tự do này qua bến giải phóng nọ Hong hóng như chờ coỏng nở Đàn chim