Rèn luyện kĩ năng sử dụng sách giáo khoa cho học sinh trong dạy học chương dòng điện xoay chiều vật lí 12 với sự hỗ trợ của một số kĩ thuật dạy học tích cực

Quan điểm xuyên suốt của việc đổi mới PPDH ở trường phổ thông là “dạy học lấy học sinh làm trung tâm”, tức là dạy học sao cho học sinh phải hoạt động tích cực, tự lực để chiếm lĩnh kiến

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRƯƠNG THI ̣ THANH CHÂM

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN XOAY CHIỀU”- VẬT LÍ 12 VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ

KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2015

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRƯƠNG THI ̣ THANH CHÂM

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN XOAY CHIỀU”- VẬT LÍ 12 VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ

KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn: PGS.TS NGUYỄN THỊ HỒNG VIỆT

THÁI NGUYÊN - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn “Rèn luyện kĩ năng sử dụng sách giáo khoa cho học sinh trong dạy học chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12 với sự hỗ trợ của một số kĩ thuật dạy học tích cực”được thực hiện từ tháng 9 năm 2014 đến tháng 7 năm 2015

Tôi xin cam đoan:

Luận văn sử dụng những thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, các thông tin

đã được chọn lọc, phân tích, tổng hợp, xử lý và đưa vào luận văn đúng quy định

Số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này hoàn toàn trung thực và chưa

từng được công bố, sử dụng trong công trình nghiên cứu của bất cứ tác giả nào khác

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2015

Tác giả

Trương Thi ̣ Thanh Châm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn ii

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiê ̣u, Phòng đào ta ̣o sau Đa ̣i ho ̣c,

các thầy cô giáo trong khoa Vâ ̣t lý trường Đa ̣i ho ̣c Sư pha ̣m- Đa ̣i ho ̣c Thái Nguyên và các thầy cô giáo trực tiếp giảng da ̣y lớp Cao ho ̣c K21B Vâ ̣t lý đã giúp đỡ, đóng góp nhiều ý kiến quý báu và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu tại trường

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo và các em học sinh các trường THPT Tiên Yên, THPT Nguyễn Trãi (huyện Tiên Yên- tỉnh Quảng Ninh) đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi tiến hành điều tra, thực nghiệm trong quá trình nghiên cứu luận văn

Bằng tình cảm trân trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin cảm ơn PGS.TS

Nguyễn Thị Hồng Việt đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi

trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và các ba ̣n ho ̣c viên lớp Cao

học K21B Vâ ̣t lý- Đa ̣i ho ̣c Sư pha ̣m - Đa ̣i ho ̣c Thái Nguyên đã động viên, giúp

đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2015

Tác giả

Trương Thi ̣ Thanh Châm

MU ̣C LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG v

DANH MỤC CÁC ĐỒ THỊ vi

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích của đề tài 3

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Đóng góp của đề tài 4

8 Cấu trúc luận văn 4

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG SGK VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA KTDH TÍCH CỰC NHẰM GÓP PHẦN PHÁT HUY TÍNH TỰ LỰC CỦA HỌC SINH 5

1.1 Cơ sở lý luận 5

1.1.1 SGK 5

1.1.2 Kĩ năng sử du ̣ng SGK 7

1.1.3 Kĩ thuật dạy học tích cực 10

1.1.4 Tính tự lực học tập 15

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn iv

1.2 Nghiên cứu cơ sở thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh

hình, kênh chữ trong SGK cho HS với sự hỗ trợ của KTDH tích cực ở

một số trường THPT tại Quảng Ninh 19

1.2.1 Mục đích điều tra 19

1.2.2 Phương pháp điều tra 19

1.2.3 Đối tượng điều tra 19

1.2.4 Kết quả điều tra 19

1.2.5 Nguyên nhân và phương hướng khắc phục 21

Kết luận chương 1 22

Chương 2 XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SỬ DU ̣NG KÊNH HÌNH, KÊNH CHỮ TRONG SGK CHO HS KHI DẠY HỌC CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN XOAY CHIỀU”- VẬT LÍ 12 VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ KTDH TÍCH CỰC 23

2.1 Nghiên cứu nội dung chương trình SGK và xây dựng cấu trúc logic nội dung chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12 23

2.1.1 Chuẩn kiến thức, kĩ năng 23

2.1.2 Sơ đồ cấu trúc logic nội dung kiến thức của chương “Dòng điện xoay chiều” 24

2.2 Xây dựng tiến trình tổng quát rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS với sự hỗ trơ ̣ của mô ̣t số KTDH tích cực 26

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng tiến trình 26

2.2.2 Xây dựng tiến trình tổng quát 27

2.3 Xây dựng tiến trình rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS khi dạy ho ̣c chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12 vớ i sự hỗ trơ ̣ của mô ̣t số KTDH tích cực 33

Kết luận chương 2 53

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 54

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 54

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 54

3.3 Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm 54

3.3.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 54

3.3.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm 54

3.4 Tiến trình thực nghiệm sư phạm 55

3.4.1 Công tác chuẩn bị thực nghiệm sư phạm 55

3.4.2 Tiến hành TNSP theo kế hoạch 56

3.5 Đánh giá kết quả TNSP 57

3.5.1 Xây dựng tiêu chí đánh giá 57

3.5.2 Phân tích diễn biến giờ dạy thực nghiệm sư pha ̣m 58

3.5.3 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 64

Kết luận chương 3 71

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHI ̣ 72

DANH MU ̣C CÁC CÔNG TRÌNH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN 74

TÀI LIÊ ̣U THAM KHẢO 75 PHỤ LỤC

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn iv

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Các thao tác sử du ̣ng kênh chữ 8

Bảng 1.2: Các thao tác sử du ̣ng kênh hình 9

Bảng 3.1: Kết quả điều tra ban đầu các nhóm TN và ĐC 55

Bảng 3.2: Lịch giảng dạy ở các lớp đã chọn 56

Bảng 3.3: Phân bố tần số điểm kiểm tra 66

Bảng 3.4: Xếp loại điểm kiểm tra 66

Bảng 3.5: Bảng phân phối tần suất 68

Bảng 3.6: Bảng phân phối tần suất lũy tích 69

Bảng 3.7: Bảng tổng hợp các tham số thống kê 69

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn vi

DANH MỤC CÁC ĐỒ THỊ

Đồ thị 3.1: Xếp loại điểm kiểm tra 66

Đồ thị 3.2: Phân phối tần suất điểm kiểm tra 68

Đồ thị 3.3: Phân phối tần suất lũy tích điểm kiểm tra 69

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 2.1: Sơ đồ cấu trúc chương “Dòng điê ̣n xoay chiều” 26

Hình 2.2: Tiến trình rèn luyê ̣n kĩ năng sử du ̣ng KH, KC trong SGK cho HS 29

Hình 2.3: Sơ đồ tư duy đi ̣nh hướng các thao tác sử du ̣ng hình ảnh 40

Hình 2.4: Khăn phủ bàn hê ̣ thống các nhâ ̣n đi ̣nh về nô ̣i dung kiến thức ẩn trong hình 40

Hình 2.5: Sơ đồ tư duy gơ ̣i ý HS giải quyết nhiê ̣m vu ̣ ho ̣c tâ ̣p 41

Hình 2.6: Phiếu KWL 42

Hình 2.7: Sơ đồ tư duy hê ̣ thống kiến thức các đoa ̣n ma ̣ch đươ ̣c suy ra từ ma ̣ch có R, L, C nố i tiếp 44

Hình 2.8: Sơ đồ tư duy hê ̣ thố ng các kết quả của ma ̣ch có R, L, C nối tiếp trong trườ ng hơ ̣p cuô ̣n dây có điê ̣n trở 44

Hình 2.9: Sơ đồ tư duy đi ̣nh hướng HS thu thâ ̣p thông tin từ kênh chữ 48

Hình 2.10: Sơ đồ tư duy đi ̣nh hướng HS xử lí thông tin từ kênh chữ 49

Hình 2.11: Sơ đồ tư duy về mố i liên hê ̣ của thông tin 49

Hình 2.12: Phiếu KWL 50

Hình 2.13: Khăn phủ bàn hê ̣ thố ng các hê ̣ quả của hiê ̣n tươ ̣ng cô ̣ng hưởng điê ̣n 49

Hình 2.14: Sơ đồ tư duy hệ thống kiến thức cơ bản của tiết học 52

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay, nhiều thành tựu khoa học và công nghệ xuất hiện với những đổi mới cực kì nhanh chóng Theo đó, hệ thống giáo dục của nước ta cũng đặt ra những yêu cầu phải đổi mới toàn diện Từ chỗ đánh giá tài năng qua việc thuộc lòng những kiến thức “uyên thâm”, “thông kim bác cổ” được thay đổi bằng đánh giá qua năng lực chuyên môn, năng lực giải quyết vấn đề, đưa ra những quyết định sáng tạo, mang lại hiệu quả cao, thích ứng với đời sống xã hội

Trước đòi hỏi của thực tiễn, nước ta đang trên con đường hội nhập và phát triển thì đổi mới giáo dục, đặc biệt là đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là hết sức cần thiết Quan điểm xuyên suốt của việc đổi mới PPDH ở

trường phổ thông là “dạy học lấy học sinh làm trung tâm”, tức là dạy học sao

cho học sinh phải hoạt động tích cực, tự lực để chiếm lĩnh kiến thức , từ đó phát triển năng lực sáng tạo, hình thành kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI (Nghị quyết 29-NQ/TW) của

Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo có chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang

tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”[16, tr 3]

Hiện nay, với sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, kiến thức không còn là tài sản riêng của trường học Học sinh có thể tiếp nhận thông tin từ nhiều kênh, nguồn khác nhau Tuy nhiên do điều kiện kinh tế của nhiều gia đình khó khăn, nhất là vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa; việc mua sắm

các phương tiện học tập hiện đại là rất khó khăn nên thông tin từ tài liệu, ấn phẩm là nguồn quan trọng nhất, trong đó phải kể đến sách giáo khoa SGK là tài liệu có nội dung cơ bản, hiện đại, khoa học, chính thống được biên soạn theo chương trình quy định của Bộ Giáo dục - Đào tạo để HS học tập Do đó, trước hết cần phải rèn luyện cho HS khai thác sử dụng SGK một cách có hiệu quả, theo đúng chuẩn kiến thức- kĩ năng

Môn vật lý có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo của giáo dục phổ thông Nó có những khả năng to lớn trong việc rèn luyện cho học sinh kỹ năng tư duy bậc cao và hình thành niềm tin về bản chất khoa học của các hiện tượng tự nhiên cũng như khả năng nhận thức của con người, khả năng ứng dụng khoa học để đẩy mạnh sản xuất, cải thiện đời sống Trong quá trình dạy và học môn Vật lí, SGK đã được GV và HS sử dụng Tuy nhiên việc

sử dụng này còn tùy tiện, thiếu khoa học, chưa phát huy hết hiệu quả mà SGK đem lại Đặc biệt, trong quá trình dạy học, GV chưa chú ý đến việc hình thành

và rèn luyện cho HS kĩ năng khai thác sử dụng SGK dẫn đến HS chưa thật sự chủ động, sáng tạo trong việc học tập từ SGK

Chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí lớp 12 là chương quan trọng trong việc cung cấp cho HS các kiến thức ôn thi tốt nghiệp THPT và thi tuyển sinh ĐH-CĐ, trong đó đa số các câu khó và có tính phân loại HS cao đều ở chương này Mặt khác các kiến thức lí thuyết của chương không phải là những hiện tượng mà ta có thể dễ dàng hình dung và quan sát trong thực tế Do đó, trong chương này SGK trình bày nhiều thông tin hỗ trợ thông qua kênh hình và kênh chữ Tuy nhiên, với đa số HS thói quen tự học và kĩ năng tự học chưa được hình thành rõ nét, đặc biệt là kĩ năng sử dụng SGK với sự hỗ trợ của kĩ thuật dạy học tích cực

Liên quan đến vấn đề rèn luyện kĩ năng sử dụng SGK cho HS, đã có một

số công trình nghiên cứu Tuy nhiên, các công trình này chưa chú trọng đến việc rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK với sự hỗ trợ của kĩ thuật dạy học tích cực

Trên cơ sở những lí do đã trình bày ở trên và để nâng cao chất lượng dạy

học môn Vật lí ở trường THPT hiện nay, chúng tôi chọn đề tài: “Rèn luyện kĩ

năng sử dụng sách giáo khoa cho học sinh trong dạy học chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12 với sự hỗ trợ của một số kĩ thuật dạy học tích cực”

2 Mục đích của đề tài

Xây dựng tiến trình rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS vớ i sự hỗ trợ của mô ̣t số KTDH tích cực nhằm góp phần phát huy tính tự lực của HS; vận du ̣ng khi dạy học chương “Dòng điện xoay chiều”- Vâ ̣t lí 12

3 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy học chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12 với sự hỗ trợ của một số KTDH tích cực

4 Giả thuyết khoa học

Nếu dựa trên cơ sở lí luận về SGK, về KTDH tích cực, cùng với viê ̣c phân tích nội dung kiến thức khoa học về dòng điê ̣n xoay chiều để xây dựng tiến trình rèn luyện kỹ năng sử du ̣ng SGK cho HS khi dạy ho ̣c chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12 với sự hỗ trợ của mô ̣t số KTDH tích cực, thì có thể góp phần phát huy tính tự lực của HS

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về:

5.3 Nghiên cứu nội dung chương trình và xây dựng cấu trúc logic nội dung chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12

5.4 Xây dựng tiến trình tổng quát rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chư ̃ trong SGK cho HS với sự hỗ trợ của một số KTDH tích cực

5.5 Xây dựng tiến trình rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS khi dạy học chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12

vơ ́ i sự hỗ trợ của một số KTDH tích cực

5.5.1 Bài “Mạch có R, L, C nối tiếp”

5.5.2 Bài “Máy biến áp Truyền tải điện năng”

5.6 Thực nghiệm sư phạm

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

6.2.1 Phương pháp điều tra

6.2.2 Phương pháp quan sát

6.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

6.4 Phương pháp thống kê toán học

7 Đóng góp của đề tài

- Góp phần hệ thống hóa cơ sở lí luận về việc rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS với sự hỗ trợ của mô ̣t số KTDH tích cực nhằm phát huy tính tự lực của HS

- Xây dựng tiến trình rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS khi dạy học chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12 vớ i sự hỗ trợ của một số KTDH tích cực nhằm góp phần phát huy tính tự lực của HS

- Có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho GV Vật lí dạy ở các trường THPT

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung luận văn gồm 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng sử dụng SGK

vớ i sự hỗ trợ của KTDH tích cực nhằm góp phần phát huy tính tự lực của HS

- Chương 2: Xây dựng tiến trình rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS khi da ̣y ho ̣c chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật

lí 12 vớ i sự hỗ trợ của một số KTDH tích cực

- Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN

KĨ NĂNG SỬ DỤNG SGK VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA KTDH TÍCH CỰC NHẰM GÓP PHẦN PHÁT HUY TÍNH TỰ LỰC CỦA HỌC SINH

vậy, SGK là cụ thể hoá chương trình; tức là cụ thể hoá chuẩn về mục tiêu, phạm vi, số lượng và mức độ của kiến thức, kĩ năng, thái độ

Theo GS TSKH Thái Duy Tuyên “SGK là phương tiện dạy học quan trọng nhất SGK cung cấp cho HS hệ thống tri thức và những tình cảm lành mạnh, những phong cách và phương pháp làm việc hiện đại”[35, tr 25]

Tuy mỗi cách phát biểu khác nhau nhưng theo chúng tôi các cách phát biểu đều có ý chung rằng SGK là cuốn sách trình bày hệ thống kiến thức cơ sở của một khoa học; phản ánh các tư tưởng văn hoá của mỗi dân tộc; cụ thể hoá các yêu cầu về nội dung kiến thức và kĩ năng quy định trong chương trình giáo dục của quốc gia SGK là một trong ba yếu tố quyết định nhất đến chất lượng dạy học, là tài liệu sử dụng chính thức trong giảng dạy và học tập SGK là phương tiện rất cần thiết cho quá trình tổ chức nhận thức cho HS của GV, giúp định hướng quá trình tự học, tự phát hiện, tự chiếm lĩnh tri thức mới và thực hành theo năng lực của người học, góp phần giáo dục nhân cách và bồi dưỡng tâm hồn cho HS

1.1.1.2 Vai trò, chức năng của SGK Vật lí

* Vai trò, chức năng của SGK Vật lí đối với HS

Theo GS.TS Nguyễn Đức Thâm “SGK Vật lí là tài liệu quan trọng nhất

có tác dụng hỗ trợ, tạo điều kiện cho HS tự học, tự tiếp thu tri thức Vật lí cần thiết cho bản thân SGK Vật lí giúp cho HS tìm hiểu kiến thức mới, nghiên cứu

và nghiền ngẫm những điều chưa hiểu biết hoặc hiểu chưa thấu đáo về kiến thức Vật lí SGK Vật lí giúp phát triển những kĩ năng làm bài tập, thực hành thí nghiệm, kĩ năng lao động, hình thành và phát triển ở HS phương pháp học tập, nghiên cứu khoa học, thu thập thông tin và xử lí thông tin”[27, tr 34]

Theo GS.TSKH Thái Duy Tuyên “SGK Vật lí tạo điều kiện cho người học có thể tự kiểm tra, tự đánh giá kiến thức, kĩ năng, tự khẳng định khả năng của mình đối với môn học Từ đó người học sẽ có được biện pháp cụ thể để bổ sung kiến thức và kĩ năng Vật lí cho bản thân Nhờ đó, HS tự điều chỉnh để trở thành một cái tôi hoàn thiện về đức, trí, thể, mỹ Việc làm này còn có ý nghĩa quan trọng là góp phần đáp ứng yêu cầu về lực lượng lao động của quốc gia trong quá trình hội nhập và phát triển”[35, tr 30]

Như vậy, vai trò, chức năng cơ bản của SGK Vật lí đối với HS là một phương tiện cung cấp kiến thức Vật lí, thông tin khoa học bộ môn cho HS; giúp

HS tự tìm kiến thức mới, tự kiểm tra, đánh giá bản thân, tra cứu thông tin, tạo điều kiện cho HS nắm vững, nắm chắc, nắm chính xác kiến thức Từ đó hình thành ở các em năng lực tự học, tự làm chủ kiến thức, thông tin cần thiết Đồng thời SGK Vật lí giúp phát triển năng lực nhận thức và hình thành nhân cách cho HS

* Vai trò, chức năng của SGK Vật lí đối với GV

SGK Vật lí cung cấp các kiến thức phù hợp với yêu cầu về chuẩn kiến thức và chuẩn kĩ năng theo quy định của chương trình giáo dục bộ môn Từ đó,

GV xác định mục tiêu bài dạy, lựa chọn phương án, phương pháp dạy học để tổ chức cho HS chiếm lĩnh tri thức và rèn luyện các kĩ năng cần thiết Song song với đó, GV được định hướng tham khảo các tài liệu cần thiết, định hướng đặt câu

hỏi, bài tập, gợi ý nhiệm vụ học tập, giao nhiệm vụ nghiên cứu cho HS, cho các nhóm HS Khi xác định rõ mục tiêu kiến thức, GV sẽ tổ chức tốt cho mỗi HS, mỗi nhóm HS tương tác với kiến thức Đây cũng chính là bước quan trọng của việc rèn luyện và hình thành cho HS những kĩ năng cần thiết Đồng thời, SGK có thể giúp người dạy khêu gợi và phát huy khả năng tự học của người học

Như vậy, vai trò, chức năng cơ bản của SGK Vật lí đối với GV là phương tiện quan trọng nhất cung cấp các kiến thức phù hợp với yêu cầu về chuẩn kiến thức và chuẩn kĩ năng theo quy định của chương trình giáo dục SGK giúp GV tham khảo, lựa chọn phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá

HS và định hướng quá trình tổ chức hoạt động nhận thức toàn diện cho HS, giáo dục nhân cách, bồi dưỡng tâm hồn, hình thành năng lực cho HS

1.1.2 Kĩ năng sử dụng SGK

Trên cơ sở đặc điểm của SGK, đề tài xác định các kĩ năng sử du ̣ng SGK

gồm: kĩ năng sử du ̣ng kênh hình và kĩ năng sử du ̣ng kênh chữ Chính vì vậy, luận văn sẽ du ̀ ng thuật ngữ “kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ” thay cho thuâ ̣t ngữ “kĩ năng sử dụng SGK”

1.1.2.1 Khái niệm kĩ năng sử dụng kênh hi ̀nh, kênh chữ

Theo GS.TS Phạm Hữu Tòng “ Kĩ năng là khả năng của con người thực hiện các hoạt động nhất định dựa trên việc sử dụng các kiến thức và kĩ xảo đã

có Cơ sở tâm lí của kĩ năng là sự hiểu mối liên hệ tương hỗ giữa mục đích hoạt động, các điều kiện hoạt động và các cách thức thực hiện hoạt động Kĩ năng dựa trên kiến thức, kĩ năng là kiến thức trong hành động” [30, tr 18]

Khi con người hoạt động liên tục và lặp lại một hoạt động nào đó chuyên biệt một cách thành thạo sẽ hình thành kĩ năng, kĩ xảo đối với công việc đó

Theo quan niệm về kĩ năng như trên, có thể quan niệm kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ là khả năng mà mỗi người học, người dạy có thể khai thác,

xử lí, sử dụng linh hoạt các kênh thông tin có trong SGK một cách có chủ đích mang lại hiệu quả nghiên cứu, học tập cao nhất cho bản thân; từ đó nâng cao chất lượng học tập, giảng dạy, chất lượng sống cho bản thân và cộng đồng

1.1.2.2 Ca ́ c thao tác sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK

* Ca ́ c thao tác sử dụng kênh chữ:

Khi làm viê ̣c với kênh chữ có 3 bước cơ bản: thu thâ ̣p, xử lí và vâ ̣n dụng thông tin từ kênh chữ Trong mỗi bướ c lại gồ m nhiều thao tác, có thể tóm tắt

các thao tác đó như sau:

Ba ̉ ng 1.1: Các thao tác sử du ̣ng kênh chữ

1 Thu thập

thông tin từ

kênh chữ

1 Xác định mục tiêu qua đề mục hoặc nhiệm vụ được GV giao

2 Đọc lướt đề mục, nội dung, gạch chân từ khóa, số liệu, công thức

3 Đọc kỹ các thông tin cần thiết

4 Viết ra các ý chính và tóm tắt các thông tin cần thiết

2 Xử lí thông

tin từ kênh chữ

1 Xác định nội dung thông tin cần xử lý

2 Phân tích mối liên hệ của thông tin

3 Viết ra mối liên hệ của thông tin vừa phân tích

4 Khái quát hóa các thông tin vừa xử lí

3 Vận dụng

thông tin từ

kênh chữ

1 Xác định mục tiêu vận dụng thông tin

2 Xác định các hướng vận dụng thông tin

3 Bằng kinh nghiệm, trực giác chọn ra hướng vận dụng thông tin phù hợp nhất

4 Kiểm tra tính khả thi và kết quả vận dụng thông tin

* Ca ́ c thao tác sử dụng kênh hình:

Dựa vào đặc điểm của mỗi loại kênh hình (hình ảnh, bảng biểu, đồ thị ), có thể tóm tắt các thao tác tổ chức rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình như sau:

Ba ̉ ng 1.2: Các thao tác sử du ̣ng kênh hình Loại

1 Quan sát toàn diện hình vẽ ( hình ảnh)

2 Phân tích, nhận định hình này nói về nội dung gì, mô tả vật hoặc hiện tượng gì trong thực tế

3 Nhận định nội dung kiến thức ẩn trong hình là gì và liên quan thế nào với vấn đề đang cần giải quyết, nghiên cứu

4 Đàm thoại, thảo luận về hình và lựa chọn nội dung cần thiết phục

vụ yêu cầu học tập, nghiên cứu

5 Sử dụng giải quyết nhiệm vụ học tập

3 Mô tả và thiết lập mối quan hệ giữa thông tin ở các cột và dòng

4 Khái quát hóa nội dung thể hiện ở bảng biểu

5 Sử dụng giải quyết nhiệm vụ học tập

Đồ thị

1 Quan sát số lượng và tên gọi các trục của đồ thị, đơn vị tính, xác định

đồ thị biểu diễn mối quan hệ giữa các đại lượng vật lí hay quá trình vật

4 Trình bày hiện tượng hay quá trình vật lí xảy ra theo đồ thị

5 Sử dụng giải quyết nhiệm vụ học tập

1.1.3 Kĩ thuật dạy học tích cực

1.1.3.1 Khái niệm

Sau khi nghiên cứu các tài liệu khác nhau, chúng tôi thấy rằng mỗi tác giả có cách phát biểu khác nhau về KTDH Tuy nhiên chúng đều có nội hàm và bản chất giống nhau: Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện

và điều khiển quá trình dạy học

1.1.3.2 Một số kĩ thuật dạy học tích cực đươ ̣c sử dụng trong luận văn

Theo PGS.TS Đỗ Hương Trà, PGS.TS Nguyễn Văn Khải và một số các tác giả khác thì có thể kể ra một số KTDH tích cực như: Động não, sơ đồ tư duy, bể cá, mảnh ghép, khăn phủ bàn, KWL, ổ bi, XYZ, tia chớp, ba lần ba, lắng nghe và phản hồi tích cực…[19],[31],[32] Tuy nhiên trong phạm vi nghiên cứu của luận văn chúng tôi chỉ xin sử dụng một số kĩ thuật dạy học tích cực nhất định Sau đây chúng tôi xin trình bày cơ sở lý luận của các kĩ thuật

dạy học tích cực sẽ được áp dụng trong luận văn

a, Ki ̃ thuật động não

* Kha ́ i niê ̣m: Động não (công não) là một kỹ thuật nhằm huy động

những tư tưởng mới mẻ, độc đáo về một chủ đề của các thành viên trong thảo luận Các thành viên được cổ vũ tham gia một cách tích cực, không hạn chế các

ý tưởng (nhằm tạo ra “cơn lốc” các ý tưởng)

* Cách tiến hành

- Giáo viên chia nhóm học sinh (nhóm tự chọn nhóm trưởng và thư ký), giao vấn đề cho nhóm

- Nhóm trưởng điều hành hoạt động thảo luận chung, các thành viên đưa

ra ý kiến của mình về vấn đề được giao trong một thời gian quy định Trong khi thu thập ý kiến không đánh giá, nhận xét, các ý kiến đều được thư ký ghi nhận

khuyến khích thành viên đưa càng nhiều ý kiến càng tốt

- Cả nhóm cùng lựa chọn giải pháp tối ưu, thu gọn các ý tưởng trùng lặp,

xóa những ý không phù hợp, sau cùng thư ký báo cáo kết quả

* Kế t luâ ̣n:

Kĩ thuâ ̣t động não thường dùng trong giai đoạn nhập đề vào một chủ

đề hoặc tìm các phương án giải quyết vấn đề Kĩ thuâ ̣t này dễ thực hiện, không tốn kém lại sử dụng được hiệu ứng cộng hưởng, huy động nhiều ý kiến phát huy tối đa trí tuệ của tập thể đồng thời tạo cơ hội cho tất cả thành viên tham gia Tuy nhiên khi sử dụng cần chú ý có thể đi lạc đề, tản mạn, mất thời gian nhiều trong việc chọn các ý kiến thích hợp Có thể có một số

HS “quá tích cực“, số khác thì thụ động

b, Kĩ thuật khăn phủ bàn

* Kha ́ i niê ̣m: KT khăn phủ bàn là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập

mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm nhằm kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực của HS, tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của cá nhân HS, phát triển mô hình có sự tương tác giữa người học với người học

* Cách tiến hành:

- Chia học sinh thành các nhóm và phát cho mỗi nhóm một tờ giấy A0

- Trên giấy A0 chia thành các phần, gồm phần chính giữa và các phần xung quanh Phần xung quang được chia theo số thành viên của nhóm Mỗi người ngồi vào vị trí tương ứng với từng phần xung quanh

- Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút, tập trung suy nghĩ trả lời câu hỏi/ nhiệm vụ theo cách nghĩ cách hiểu riêng của mỗi cá nhân và viết vào phần giấy của mình trên tờ A0

- Trên cơ sở ý kiến của mỗi cá nhân, học sinh thảo luận nhóm, thống nhất ý kiến và viết vào phần chính giữa của tờ giấy A0 “Khăn phủ bàn”

* Một số lưu ý khi tổ chức dạy học theo kĩ thuật khăn phủ bàn

- Câu hỏi thảo luận là câu hỏi mở

- Trong trường hợp số học sinh trong nhóm quá đông, không đủ chỗ trên

“khăn phủ bàn”, có thể phát cho HS những mảnh giấy nhỏ để học sinh ghi ý kiến cá nhân, sau đó đính vào phần xung quanh “khăn phủ bàn”

- Trong quá trình thảo luận thống nhất ý kiến, đính những ý kiến thống nhất vào giữa “khăn phủ bàn”; những ý kiến chung nhau có thể đính chồng lên nhau

- Những ý kiến không thống nhất, cá nhân có quyền bảo lưu và được giữ lại ở phần xung quanh của “khăn phủ bàn”

* Kế t luận:

Kĩ thuật khăn phủ bàn là một kĩ thuật dạy học đơn giản, dễ thực hiện, có thể tổ chức trong tất cả các bài học, môn học, cấp học giống như học theo nhóm nhưng KT khăn phủ bàn khắc phục được những hạn chế của học theo nhóm

Trong kĩ thuật khăn phủ bàn đòi hỏi tất cả các thành viên phải làm việc

cá nhân, suy nghĩ, viết ra ý kiến của mình trước khi thảo luận nhóm Như vậy

có sự kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm Từ đó, các cuộc thảo luận thường có sự tham gia của tất cả các thành viên và các thành viên có cơ hội chia sẽ ý kiến, kinh nghiệm của mình, tự đánh giá và điều chỉnh nhận thức của mình một cách tích cực Nhờ vậy hiệu quả học tập được đảm bảo và không mất thời gian cũng như giữ được trật tự trong lớp

c Kĩ thuật KWL (Know, Want to know, Learned)

* Kha ́ i niê ̣m: Là sơ đồ liên hệ các kiến thức đã biết liên quan đến bài học,

các kiến thức muốn biết và các kiến thức học được sau bài học nhằm tăng cường tính độc lập của HS, phát triển mô hình có sự tương tác giữa HS với HS Bên cạnh đó GV có thể đánh giá được kết quả học tập của giờ học thông qua tự đánh giá, thu hoạch của HS Trên cơ sở đó điều chỉnh cách dạy của mình cho phù hợp

L (Những điều đã học được sau bài học)

- Yêu cầu HS viết vào cột K những gì đã biết liên quan đến nội dung bài

- Sau đó viết vào cột W những gì các em muốn biết về nội dung bài học

- Sau khi kết thúc bài học, học sinh điền vào cột L của phiếu những gì

vừ a học được

Lúc này HS xác nhận về những điều các em đã học được qua bài học đối chiếu với điều đã biết, muốn biết để đánh giá được kết quả học tập, và sự tiến

bộ của mình qua giờ học

* Một số lưu ý khi tổ chức dạy học sử dụng kĩ thuật KWL:

- Nếu sử dụng kĩ thuật này đối với nhóm học sinh thì trước khi học sinh điền thông tin vào cột K, yêu cầu HS trao đổi thống nhất ý kiến trong nhóm

- Khi mới áp dụng kĩ thuật KWL, có thể dùng các câu hỏi gợi ý để HS có thể viết những gì HS đã biết, muốn biết và đã học được vào các cột tương ứng

* Kế t luận:

Sơ đồ KWL có thể sử dụng trong các chủ đề/bài học, môn học và ở các cấp học với các nội dung và mức độ khác nhau Sử dụng sơ đồ này sẽ

phát huy được tác dụng là giúp cho HS xác định nhiệm vụ, động cơ, ý thức,

tự giác học tập, biết đánh giá nhìn lại quá trình học tập của mình và tự điều chỉnh cách học Kết quả học tập sẽ được nâng cao khi cả người dạy và người học đều nhìn lại quá trình thông qua kết quả học tập ngay sau mỗi nội dung/ hoạt động/ bài học mà không phải chờ đợi đến giờ kiểm tra HS mới nhìn thấy kết quả của mình, GV mới đánh giá được kết quả học tập của HS và cách dạy của mình

d Sơ đồ tư duy

* Kha ́ i niê ̣m:

Sơ đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy, là con đường dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não Đồng thời là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó:

“sắp xếp” ý nghĩ

* Cách tiến hành

- Viết tên chủ đề ở trung tâm, hay vẽ một hình ảnh phản ánh chủ đề

- Từ chủ đề trung tâm, vẽ các nhánh chính Nhánh và chữ viết trên đó được vẽ và viết cùng một màu Nhánh chính đó được nối với chủ đề trung tâm Chỉ sử dụng các thuật ngữ quan trọng để viết trên các nhánh

- Từ mỗi nhánh chính vẽ tiếp các nhánh phụ để viết tiếp những nội dung thuộc nhánh chính đó Các chữ trên nhánh phụ được viết bằng chữ in thường

- Tiếp tục như vậy ở các tầng phụ tiếp theo

* Kế t luận:

- Sơ đồ tư duy có thể ứng dụng trong nhiều tình huống khác nhau như:

tóm tắt nội dung, ôn tập một chủ đề; trình bày tổng quan một chủ đề; chuẩn bị ý tưởng cho một báo cáo hay buổi nói chuyện, bài giảng; thu thập, sắp xếp các ý tưởng; ghi chép khi nghe bài giảng…

- Sơ đồ tư duy có những ưu điểm: các hướng tư duy được để mở ngay từ đầu; các mối quan hệ của các nội dung trong chủ đề trở nên rõ ràng; nội dung luôn có thể bổ sung, phát triển, sắp xếp lại; học sinh được luyện tập phát triển, sắp xếp các ý tưởng…

1.1.4 Tính tự lực học tập

1.1.4.1 Khái niệm tính tự lực

Theo GS.TSKH Thái Duy Tuyên “Tính tự lực là một trong những phẩm chất trung tâm của nhân cách, thể hiện ở: Sự tự làm lấy, tự giải quyết lấy vấn đề, không a dua, không ỷ lại, nhờ cậy người khác Sự tự làm lấy bắt đầu từ những việc đơn giản như tự uống, tự ăn, tự thu dọn đồ chơi , nhưng tự lực làm hoàn chỉnh bắt đầu từ việc đặt mục đích, nhiệm vụ, tổ chức hoạt động, kiểm tra, đánh giá trên cơ sở sử dụng tối đa các kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo của mình với sự nỗ lực tối đa về trí tuệ, tâm hồn thể lực và ý chí nhằm đạt mục đích đề ra và thỏa mãn yêu cầu xã hội” [35, tr 45]

1.1.4.2 Những biểu hiện của tính tự lực của HS THPT

Theo GS.TSKH Thái Duy Tuyên “Tính tự lực của HS THPT biểu hiện ở sự khao khát chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, tự khẳng định mình trong tập thể, trong hoạt động lao động, học tập, giao tiếp và trong các lĩnh vực khác nhau của cuộc sống” [35, tr 48-49]:

* Nguyện vọng giải quyết các nhiệm vụ hoạt động một cách độc lập

Nguyện vọng này giúp HS hoạt động tích cực trong thời gian dài, đòi hỏi

ở HS khả năng tập trung chú ý cao độ Đó cũng là biểu hiện của nhu cầu tự khẳng định mình, là kết quả của quá trình nhận thức về giá trị tự lực và rèn luyện thói quen tự lực

* Có kĩ năng thực hiện hoạt động tự lực

- Kĩ năng thực hiện hoạt động theo sáng kiến của mình, nhận thức sự cần

thiết tham gia vào hoạt động này hay hoạt động khác

- Kĩ năng thực hiện các các công việc quen thuộc không có sự đòi hỏi giúp đỡ từ xung quanh hoặc sự kiểm tra từ GV

- Kĩ năng thực hiện hành động có ý thức trong những tình huống có sẵn

theo yêu cầu của GV và tuân thủ những điều kiện hoạt động nhất định (hành động theo chỉ dẫn, theo mẫu )

- Kĩ năng thực hiện hoạt động trong những điều kiện mới (tự đặt mục

đích, thực hiện và lập kế hoạch đơn giản )

- Kĩ năng di chuyển cách thức hoạt động đã biết vào hoàn cảnh mới, tổng

hợp chúng và phân loại chúng theo kinh nghiệm, kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo đã

có, thể hiện cách làm sáng tạo

- Kĩ năng tự kiểm tra đánh giá sản phẩm, hoạt động ở mức độ đơn giản

* Có sự nỗ lực của ý chí

Quá trình hoạt động tự lực đòi hỏi ở HS sự căng thẳng của hoạt động trí tuệ và thể lực, kĩ năng biết vượt khó khăn bên trong và bên ngoài để đạt mục đích Nếu không có sự nỗ lực của ý chí, HS khó thành công trong việc đạt mục đích Vì vậy, sự nỗ lực của ý chí là biểu hiện cơ bản tính tự lực thể hiện ở kĩ năng biết vượt khó khăn để đạt mục đích

* Có niềm tin vào bản thân (sự tự tin)

Niềm tin vào bản thân là sự kết tinh những hiểu biết và tình cảm của bản thân, là sự tin tưởng vào năng lực của mình khi hành động Niềm tin tạo cho

HS nghị lực, ý chí để hành động, tạo cho trẻ tính kiên định khi hành động, giúp

HS có nhu cầu, trạng thái hành động dưạ trên năng lực bản thân, tin tưởng, yêu quý trân trọng mình Sự tự tin quyết định tính nguyên tắc và tính kiên định trong suốt quá trình hành động Tự tin thể hiện ở yêu cầu cao đối với bản thân trong quá trình hành động

* Có biểu hiện mang tính sáng tạo

Đó là những biểu hiện tìm tòi, sáng tạo nên những cái mới, cái độc đáo trong hoạt động dựa trên những kiến thức, kĩ năng mà HS đã có Ở đây có biểu hiện của tư duy, của trí tưởng tượng, của xúc cảm, của nhu cầu vươn tới cái mới nằm ngoài những cái đã có sẵn, vượt qua ngoài những nhiệm vụ mà GV đã đề ra

* Kế t qua ̉ học tập

Đây là một dấu hiệu quan trọng và có tính chất khái quát của tính tự lực, chỉ tự lực học tập một cách thường xuyên, liên tục mới có kết quả học tập tốt

1.1.4.3 Những biện pháp phát huy tính tự lực trong hoạt động nhận thức của HS

Theo GS.TS Nguyễn Đức Thâm: Để nâng cao tính tự lực trong hoạt động nhận thức của HS, GV cần chú ý các biện pháp sau [27, tr 65-66]:

Tạo mâu thuẫn nhận thức, gợi động cơ, hứng thú tìm ra cái mới (xây dựng tình huống có vấn đề): GV có thể gợi động cơ hứng thú học tập bằng cách

tác động bên ngoài như khen thưởng, hứa hẹn một viễn cảnh tương lai tốt đẹp Nhưng quan trọng nhất là kích thích bên trong bằng mâu thuẫn nhận thức, mâu thuẫn giữa nhiệm vụ mới cần phải giải quyết và khả năng hiện có của HS còn

bị hạn chế, chưa đủ, cần phải cố gắng vươn lên tìm kiếm một giải pháp mới, kiến thức mới Việc thường xuyên tham gia vào giải quyết những mâu thuẫn nhận thức này sẽ tạo ra thói quen, lòng ham thích hoạt động, tự giác, tích cực

Tạo môi trường sư phạm thuận lợi cho HS chủ động, tự lực tham gia vào quá trình nhận thức: HS từ lâu đã quen học thụ động, ít tự lực suy nghĩ, cho

nên trong thời gian đầu thường rụt rè, lúng túng, chậm chạp và phạm sai lầm khi thực hiện các hành động học tập GV cần biết chờ đợi, động viên, giúp đỡ

và lãnh đạo lớp học sao cho HS mạnh dạn tham gia thảo luận, phát biểu ý kiến riêng của mình, nêu thắc mắc, lật ngược vấn đề, không phải chờ đợi sự phán xét của GV

Lựa chọn một lôgic nội dung bài học thích hợp: Phân chia bài học thành

những vấn đề nhỏ, vừa sức với trình độ xuất phát của HS sao cho HS có thể tự lực giải quyết được với sự cố gắng vừa phải Về phía GV, cần phải có sự lựa chọn kĩ lưỡng một số vấn đề vừa sức và xác định mức độ mà HS có thể tham gia trong việc giải quyết từng vấn đề cụ thể

Rèn luyện cho HS kĩ năng thực hiện một số thao tác cơ bản: Gồm thao

tác tay chân như quan sát, lắp rắp thí nghiệm và thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa, cụ thể hóa GV có thể hướng dẫn

HS thao tác tư duy bằng cách đưa ra những câu hỏi mà HS muốn trả lời được thì phải thực hiện một thao tác tư duy nào đó

Cho HS làm quen với các phương pháp nhận thức Vật lí được sử dụng phổ biến: Muốn cho HS làm quen với phương pháp đi tìm chân lí mới trong

quá trình học tập, nhất thiết phải dạy cho các em phương pháp nhận thức phổ biến Trong nhà trường phổ thông hiện nay, những phương pháp nhận thức phổ biến hay dùng là: Phương pháp thực nghiệm, phương pháp tương tự, phương

pháp mô hình, phương pháp thí nghiệm lí tưởng

Sử dụng các hình thức tổ chức dạy học khác nhau: Kết hợp xen kẽ nhiều

hình thức tổ chức dạy học như làm việc cá nhân, hoạt động nhóm, đôi bạn, tập thể lớp, hỗ trợ đúng mức (các HS trong nhóm hỗ trợ nhau và hỗ trợ từ phía GV)

Phạm vi tự do sáng tạo: HS được lựa chọn hoạt động, đánh giá hoạt

động, quyết định quá trình thực hiện GV động viên, khuyến khích các em tự mình giải quyết vấn đề

Sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại: Máy vi tính, máy chiếu, phim

học tập, phần mềm dạy học, mô hình, tranh ảnh

1.2 Nghiên cứu cơ sở thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS với sự hỗ trợ của KTDH tích cực ở một

số trường THPT tại Quảng Ninh

1.2.1 Mục đích điều tra

Tìm hiểu thực tế của việc sử dụng SGK và việc rèn luyện kĩ năng sử

dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS với sự hỗ trợ của KTDH tích cực

trong dạy học ở trường phổ thông hiện nay

1.2.2 Phương pháp điều tra

- Điều tra GV: Thông qua phiếu điều tra (phụ lục 1), trao đổi trực tiếp, tham khảo giáo án, dự giờ dạy trên lớp

- Điều tra HS: Thông qua phiếu điều tra (phụ lục 1), trao đổi trực tiếp, tìm

hiểu thông qua các bài kiểm tra của HS, quan sát HS trong các giờ học trên lớp

1.2.3 Đối tượng điều tra

- GV dạy Vật lí của các trường THPT: Tiên Yên, Nguyễn Trãi, Hải Đông

- HS của trường THPT Tiên Yên, THPT Nguyễn Trãi- huyện Tiên Yên - Quảng Ninh

1.2.4 Kết quả điều tra

Chúng tôi đã tiến hành điều tra GV da ̣y môn Vâ ̣t lý của 03 trường THPT thuộc huyện Tiên Yên - Quảng Ninh và 391 HS khối 12 thuộc trường THPT Tiên Yên, THPT Nguyễn Trãi- huyện Tiên Yên - Quảng Ninh

1.2.4.1 Quá trình thực hiện điều tra như sau:

- Phát phiếu điều tra với 20 GV Vật lí của 03 trường THPT thuộc huyện Tiên Yên - Quảng Ninh và 391 HS khối 12 thuộc trường THPT Tiên Yên, THPT Nguyễn Trãi- huyện Tiên Yên - Quảng Ninh

- Dự giờ 04 tiết Vật lí

- Tham khảo giáo án Vật lí chương “Dò ng điê ̣n xoay chiều” của một

số GV

1.2.4.2 Kết quả điều tra

- Đố i vơ ́ i GV:

+ Về việc sử du ̣ng SGK trong giờ lên lớp: 95% GV cho rằng viê ̣c sử dụng SGK trong giờ lên lớp là cần thiết, 75% GV thường xuyên sử du ̣ng SGK, tuy nhiên GV chưa khai thác hết các chức năng của SGK khi da ̣y ho ̣c (60% GV

sử dụng SGK để xem lại nội dung mình chưa nhớ rõ, 65% dùng để đọc bài tâ ̣p cho HS, 40% dùng để hướng dẫn HS tìm hiểu bài mới, 30% dù ng để đo ̣c nô ̣i dung ghi vở cho HS)

+ Về việc hướng dẫn HS sử du ̣ng SGK: 90% GV được hỏi cho rằng viê ̣c

rèn luyê ̣n kĩ năng sử du ̣ng SGK cho HS là cần thiết; tuy nhiên các hoạt động

GV cho HS sử dụng SGK chỉ để phục vụ một mục tiêu nhất thời (Giao nhiệm

vụ, chuẩn bị bài học mới: 20%, tìm hiểu kiến thức mới tại lớp: 60%, tìm hiểu phần kiến thức khó hiểu: 60%, củng cố và làm bài tập: 50%); số GV thường xuyên rèn luyện kĩ năng sử du ̣ng SGK cho HS với sự hỗ trơ ̣ KTDH tích cực chưa nhiều (chỉ chiếm 25% GV được hỏi)

1.2.5 Nguyên nhân và phương hướng khắc phục

* Nguyên nhân

- GV không dành thời gian và không quan tâm đến việc tổ chức cho HS rèn luyện kĩ năng sử dụng SGK với sự hỗ trợ của KTDH tích cực bởi các lí do:

+ Thời gian tiết học không cho phép: 85%

+ Kiểm tra không yêu cầu đánh giá các kỹ năng sử du ̣ng SGK: 90%

+ HS không hào hứng sử dụng SGK mà chỉ ghi lại những gì GV cho ghi: 75%

+ Tổ chức cho HS sử du ̣ng SGK gây mất trật tự: 95%

+ Nội dung SGK trình bày rất khó để HS sử dụng: 15%

- HS đã có thói quen sử dụng SGK một cách tùy tiện, không có định hướng HS thường chỉ cần nhớ những nội dung kiến thức mà GV cho ghi lại,

HS chỉ cần giải quyết được các dạng bài tập theo đề cương ôn tập thống nhất được của tổ chuyên môn đã phổ biến Đặc biệt, HS không dành thời gian để tự nghiên cứu SGK, tự học mà còn ỷ la ̣i vào GV da ̣y

* Phương hướng khắc phục

- Trước tiên cần phải đổi mới về tư tưởng và hoạt động dạy học của GV

GV phải đánh giá đúng và sử dụng hết chức năng của SGK trong dạy học; tích

cực đổi mới phương pháp; có sự đầu tư về việc tổ chức vâ ̣n dụng các KTDH tích cực để rèn luyện kĩ năng sử dụng SGK, qua đó giúp cho HS thấy được hết các chức năng và vai trò của việc sử dụng SGK trong học tập, tăng hiệu quả giờ da ̣y

- Cần nhanh chóng đổi mới quy chế cho điểm, kiểm tra, đánh giá hiện nay cho phù hợp với mục tiêu dạy học mới

- Đổi mới đánh giá giờ dạy của GV, tiêu chí đánh giá về việc tổ chức, điều khiển các hoạt động học tập tích cực, tự lực cho HS cần được chú trọng hơn

Kết luận chương 1

Trên cơ sở nghiên cứu về SGK, SGK Vật lí; các mức đô ̣ rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS; các kĩ thuâ ̣t da ̣y ho ̣c tích

cực; tính tự lực học tập chúng tôi nhận thấy:

SGK Vật lí là phương tiện cung cấp kiến thức Vật lí, thông tin khoa học

bộ môn cho HS; giúp HS tự tìm kiến thức mới, tự kiểm tra, đánh giá bản thân, tra cứu thông tin, tạo điều kiện cho HS nắm vững, nắm chính xác kiến thức Đồng thời, SGK Vật lí với hai kênh thông tin là kênh hình, kênh chữ giúp phát triển năng lực nhận thức và hình thành nhân cách cho HS Viê ̣c rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK bằng cách tổ chức cho HS làm việc với SGK để tự tìm ra nội dung kiến thức cần thiết và các vấn đề cần giải quyết góp phần phát huy tính tự lực của HS

KTDH tích cực có ý nghĩa đặc biệt trong việc phát huy tính tự lực của

HS vào quá trình dạy học, kích thích tư duy, sự sáng tạo và sự cộng tác làm việc của HS

Nếu vận dụng được một số KTDH tích cực để rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK và có tác động thêm các biện pháp phát huy tính tự lực của HS thì hiệu quả giảng dạy sẽ rất cao Sự kết hợp này sẽ giúp HS phát huy được hết năng lực nhận thức, năng lực tư duy khoa học và năng lực giải quyết vấn đề trong cuộc sống

Thực tế dạy học trên địa bàn huyê ̣n Tiên Yên - tỉnh Quảng Ninh mà chúng tôi tìm hiểu thì việc rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK vớ i sự hỗ trơ ̣ của KTDH tích cực cũng chưa thật sự được chú trọng nhiều

Từ đây cho thấy sự cần thiết phải xây dựng tiến trình rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS với sự hỗ trợ của mô ̣t số KTDH

tích cực trong dạy học Vật lí nhằm góp phần phát huy tính tự lực của HS

Chương 2

XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH RÈN LUYỆN KỸ NĂNG

VẬT LÍ 12 VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ KTDH TÍCH CỰC

2.1 Nghiên cứu nội dung chương trình SGK và xây dựng cấu trúc logic nội dung chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12

2.1.1 Chuẩn kiến thức, kĩ năng

* Kiến thư ́ c

- Viết được biểu thứ c của cường độ dòng điê ̣n và điê ̣n áp tức thời

- Phát biểu được định nghĩa và viết đươ ̣c công thức tính giá tri ̣ hiê ̣u du ̣ng

củ a cường độ dòng điê ̣n, điê ̣n áp

- Viết được công thức tính cảm kháng, dung kháng, tổng trở của đoạn

mạch có R, L, C mắc nối tiếp và nêu được đơn vi ̣ đo các đại lượng này

- Viết được các hệ thứ c của đi ̣nh luật Ôm đối với đoa ̣n ma ̣ch RLC nối tiếp

- Viết được công thức tính công suất điện và tính hệ số công suất của đoạn mạch RLC nối tiếp

- Nêu được lý do tại sao phải tăng hệ số công suất ở nơi tiêu thụ điện

- Nêu được các đặc điểm của hiện tượng cộng hưởng điện đối với đoạn mạch RLC nối tiếp

* Ky ̃ năng:

- Vẽ được giản đồ Fre-nen cho đoạn mạch RLC nối tiếp

- Giải được các bài tập về đoạn mạch RLC nối tiếp

- Giải thích được nguyên tắc hoạt động của máy phát điện xoay chiều, động cơ điện xoay chiều ba pha, máy biến áp

- Tiến hành được thí nghiệm để khảo sát đoạn mạch RLC nối tiếp

2.1.2 Sơ đồ cấu trúc logic nội dung kiến thức của chương “Dòng điện xoay chiều”

* Nội dung kiến thức của chương

Chương “Dòng điện xoay chiều” có vai trò quan tro ̣ng đố i với HS

lớ p 12 trong kỳ thi tố t nghiê ̣p và thi THPT Quố c gia, chiếm 15/70 tiết của chương trình Vâ ̣t lý 12 (lý thuyết: 8, bài tâ ̣p: 3, ôn tâ ̣p HK: 2, thực hành: 2)

Khái niệm về dòng điện xoay chiều được trình bày theo hướng diễn dịch, sau đó đưa ra nguyên tắc tạo ra dòng điện xoay chiều bằng cách cho cuộn dây quay trong từ trường Phương pháp trình bày này giúp học sinh định hình trước được dòng điện xoay chiều là gì, từ đó định hướng cho học sinh tiếp thu những kiến thức tiếp theo liên quan tới nó

Phần lớ n kiến thức khó về dòng điện xoay chiều trong các đề thi đều là bài tập với các đoa ̣n mạch xoay chiều Để tiếp câ ̣n với đoa ̣n ma ̣ch xoay chiều, SGK trình bày theo logic từ đoa ̣n ma ̣ch đơn giản, có 1 phần tử (chỉ có R, chỉ

có L, chỉ có C) đến đoa ̣n ma ̣ch có R, L, C nối tiếp Trong mỗi loại đoạn ma ̣ch

có 1 phần tử ta xây dựng được đi ̣nh luâ ̣t Ôm, tìm đươ ̣c mố i quan hê ̣ về pha giữa điê ̣n áp và dòng điê ̣n trong ma ̣ch Riêng đối với đoa ̣n ma ̣ch có R, L, C nố i tiếp, để tìm được mố i quan hê ̣ đó ta dựa vào phương pháp giản đồ Fre-nen Đây là phương pháp rất quan trọng trong khi nghiên cứu mối liên hệ giữa các đại lượng của dòng điện xoay chiều

Từ công suất hao phí trên đường dây tải điê ̣n, đă ̣t ra bài toán truyền tải điê ̣n năng và sự cần thiết phải thay đổi điện áp trong quá trình truyền tải điê ̣n năng Máy biến áp là công cụ hữu hiệu cho quá trình này Khi nghiên cứu về các loại máy điê ̣n (máy phát điê ̣n, máy biến áp, đô ̣ng cơ không đồ ng bô ̣ 3 pha), HS đươ ̣c tiếp câ ̣n với cấu tạo và nguyên tắc hoa ̣t đô ̣ng của chúng

 Sơ đồ cấu trúc của chương:

Sản xuâ ́t, truyền tải và sử

du ̣ng điê ̣n năng

- Câ ́u ta ̣o

- Nguyên tắc hoạt đô ̣ng

Ma ́y biê ́n áp

Máy pha ́t điê ̣n

Bài toa ́n truyê ̀n tải điê ̣n năng

Động cơ không đồng

bô ̣ 3 pha

Nguyên tắ c ta ̣o

DĐXC

XOAY CHIỀU

Ca ́c giá tri ̣ hiê ̣u dụng

- Đi ̣nh luâ ̣t Ôm

- Độ lệch pha giữa u va ̀ i

- Gia ̉n đồ Fre-nen

- Đi ̣nh luâ ̣t Ôm

- Độ lệch pha giữa u va ̀ i

- Hiện tượng cộng hươ ̉ ng

Ca ́c đoa ̣n ma ̣ch xoay chiều

Chi ̉ có R Chi ̉ có L Chi ̉ có C Co ́ R, L, C nối tiếp

Hi ̀nh 2.1: Sơ đồ cấu trúc chương “Dòng điê ̣n xoay chiều”

2.2 Xây dựng tiến trình tổng quát rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chư ̃ trong SGK cho HS với sự hỗ trơ ̣ của mô ̣t số KTDH tích cực

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng tiến trình

* Đảm bảo mục tiêu bài học

Mục tiêu của bài học là các chuẩn về kiến thức, kĩ năng và thái độ cần đạt được khi dạy học, chúng được đặt ra theo hướng tích cực hóa hoạt động của người học Vì vậy, việc xây dư ̣ng tiến trình rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS với sự hỗ trơ ̣ của mô ̣t số KTDH tích

cực, trong đó có tác động các biện pháp phát huy tính tự lực của HS phải được thiết kế theo một logic xác định và khoa học sao cho vẫn đạt được mục tiêu của bài học

* Đảm bảo tính sư phạm

Tiến trình phải đảm bảo thực hiện được ý đồ sư phạm của tác giả SGK

và ý đồ sư phạm trong khung chương trình dành cho chương mà GV muốn xây dựng tiến trình Việc lựa chọn, cân nhắc để trình bày, sắp xếp các kênh thông tin trong một chương, mỗi bài học được các tác giả SGK tiến hành rất công phu với tính hợp lí cao nhất GV cần tìm hiểu và nhận ra các đặc điểm này khi xây dựng tiến trình Các mức độ rèn luyện kĩ năng được chọn lựa trong tiến trình phải mang tính vừa sức để HS có nỗ lực thì sẽ thực hiện được và đảm bảo hứng thú với các hoạt động tiếp theo Số lượng và loại kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK trong mỗi bài của một chương phải phù hợp với các hình thức tổ chức dạy học, các phương pháp dạy học đặc thù cho từng bài đó GV cần phối hợp việc sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK với các phương pháp dạy học, phương tiện hỗ trợ một cách linh hoạt để hiệu quả làm việc với SGK cao nhất GV không nên lạm dụng việc sử dụng SGK, mỗi tiết học chỉ

diễn ra trong thời gian xác định và phải đảm bảo thực hiện đầy đủ tiến trình dạy học, yêu cầu về chuẩn kiến thức, kĩ năng của một bài học xác định

* Đảm bảo phát huy tính tự lực cu ̉a HS

Tiến trình rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK phải nhằm góp phần phát huy tính tự lực của HS Các câu hỏi bài học của

GV cần phải kèm theo các gợi ý và các hướng dẫn phù hợp với trình độ của

HS, giúp HS tự lực nghiên cứu SGK để xây dựng kiến thức bài học Các tình huống có vấn đề cần đưa ra phải vừa sức, phù hợp với trình độ hiện có của các em, tăng cường sử dụng các thí nghiệm mới so với SGK nhưng không quá xa lạ với HS Mỗi một hoạt động học tập trong suốt tiến trình phải đảm bảo thu hút tất cả HS tham gia

* Đảm bảo thời gian

Tiến trình rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK nhằm góp phần phát huy tính tự lực của HS, nếu GV không khéo léo thì dễ dẫn tới việc không đủ thời gian cho các hoạt động Để tránh tình trạng hết thời gian của một tiết học mà nhiệm vụ dạy học chưa được giải quyết thì GV phải hoạch định rõ thời gian cho từng hoạt động cụ thể, đồng thời GV cũng phải để ý đến thời gian trong suốt quá trình giải quyết các tình huống có vấn đề

2.2.2 Xây dựng tiến trình tổng quát

2.2.2.1 Tiến tri ̀nh tổng quát

Sau khi nghiên cứu một số lí luận về rèn luyê ̣n kĩ năng sử du ̣ng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS, về KTDH tích cực, về tính tư ̣ lư ̣c

củ a HS, chúng tôi xây dư ̣ng tiến trình tổng quát rèn luyê ̣n kĩ năng sử du ̣ng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS với sư ̣ hỗ trơ ̣ của KTDH tích cư ̣c nhằm phát huy tính tư ̣ lực của HS thông qua hình 2.2 Trong đó, chúng tôi

lấy tiến trình rèn luyê ̣n kĩ năng sử du ̣ng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS làm cốt lõi

KH, KC TRONG SGK

GĐ2: TỔ CHỨC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DU ̣NG KH, KC TRONG SGK CHO HS

TIẾN TRÌNH RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SỬ

DỤNG KH,

KC TRONG SGK

CÁC BIỆN PHÁP PHÁT HUY TÍNH TỰ

LỰC CỦA HS

- Ky ̃ thuật động não

- Ky ̃ thuâ ̣t khăn

phu ̉ bàn

- Kỹ thuật KWL

- Sơ đồ tư duy

- Tạo mâu thuẫn nhận thức, gợi động cơ, hứng thú tìm ra cái mới

- Tạo môi trường sư phạm

thuận lợi cho HS chủ động, tự lực tham gia vào quá trình nhận thức

- Sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại

- Rèn luyện cho HS kĩ năng thực hiện một số thao tác cơ bản

- Sử dụng các hình thức tổ chức dạy học khác nhau

GĐ3: KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ, VẬN DỤNG

Sử dụng các hình thức tổ chức dạy học khác nhau: hoạt động nhóm, đôi bạn,

Hi ̀nh 2.2: Tiến trình rèn luyê ̣n kĩ năng sử dụng KH, KC trong SGK cho HS

2.2.2.2 Gia ̉i thích tiến trình

a Giai đoa ̣n 1: Lập kế hoạch rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK

Đây là giai đoạn giáo viên (GV) chuẩn bị, thiết kế nội dung, hình thức tổ chức để rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK cho HS Để

có được “kế hoa ̣ch” tốt, GV phải thực hiện các thao tác cơ bản sau:

* Phân tích nội dung cần rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ

tác sử dụng kênh chữ theo bảng 1.1

+ Nếu là thông tin ở dạng kênh hình thì chú ý rèn luyện cho HS các thao

tác sử dụng kênh hình theo bảng 1.2

* Xác định mục tiêu

GV phải xác định các loại mục tiêu về kiến thức, kĩ năng và thái độ

Trong đó, đặc biệt lưu ý mục tiêu về kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong

SGK có thể rèn luyện cho HS từ nội dung dạy học đã xác định

* Thiết kế câu hỏi, bài tập

Câu hỏi, bài tập được mã hóa từ nội dung dạy học đã xác đi ̣nh nhằm đạt mục tiêu dạy học Câu hỏi, bài tập phải đảm bảo các yêu cầu sau:

+ Câu hỏi, bài tập là biện pháp, đồng thời định hướng cho hoạt động rèn

luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK của HS

+ Mỗi hoạt động rèn luyện kĩ năng sử dụng kênh hình, kênh chữ trong SGK củ a HS sẽ có một hoặc các câu hỏi, bài tập tương ứng