Truyện ngắn hồ anh thái nhìn từ góc độ thi pháp thể loại

Trong số các nhà văn thời kì Đổi mới như Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ, Tạ Duy Anh… Hồ Anh Thái là một cây bút trẻ và có thể nói ông đã khẳng định được tên tuổi của mình trong thể

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRẦN THỊ NGỌC HÂN

TRUYỆN NGẮN HỒ ANH THÁI

NHÌN TỪ GÓC ĐỘ THI PHÁP THỂ LOẠI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN VĂN TÙNG

HÀ NỘI, 2016

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Văn Tùng – người đã trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn toàn thể quý thầy cô giáo trong Ban giám hiệu Trường ĐHSP Hà Nội 2, Viện Văn học Việt Nam, Trường ĐHKHXH và

NV, Khoa Ngữ văn Trường ĐHSP Hà Nội đã giảng dạy và giúp đỡ tôi hoàn thành khóa học

Đồng thời tôi xin chân thành cảm ơn Chi ủy, BGH, các đồng chí trong

tổ nhóm chuyên môn Trường THPT Nguyễn Thị Giang, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi về mọi mặt trong suốt thời gian học tập và hoàn thành bản luận văn này

Và xin được cảm ơn, chia sẻ niềm vui này với gia đình, bạn bè, những người đã luôn động viên, giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và nghiên cứu

Hà Nội, ngày 10 tháng 11 năm 2016

Tác giả luận văn

Trần Thị Ngọc Hân

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là kết quả nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Nguyễn Văn Tùng.Trong khi nghiên cứu luận văn, tôi đã kế thừa thành quả khoa học của các nhà khoa học

và đồng nghiệp với sự trân trọng và biết ơn

Nội dung luận văn có tham khảo và sử dụng các tài liệu, thông tin được đăng tải trên các tác phẩm, tạp chí và các trang web theo danh mục tài liệu của luận văn

Hà Nội, ngày 10 tháng 11 năm 2016

Tác giả luận văn

Trần Thị Ngọc Hân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 9

Chương 1 VỀ THI PHÁP TRUYỆN NGẮNVÀ HIỆN TƯỢNG TRUYỆN NGẮN HỒ ANH THÁI 9

1.1.Khái niệm truyện ngắn 9

1.2 Một số vấn đề cơ bản về thi pháp thể loại truyện ngắn 12

1.2.1 Tình huống truyện 12

1.2.2 Nhân vật 15

1.2.3 Kết cấu 19

1.2.4 Cốt truyện 22

1.2.5 Điểm nhìn trần thuật 25

1.2.6 Không gian và thời gian nghệ thuật 28

1.2.7 Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật 31

1.3 Hiện tượng truyện ngắn Hồ Anh Thái 36

1.3.1 Vài nét về tiểu sử, quá trình sáng tác văn học của Hồ Anh Thái 36

1.3.2 Bối cảnh xã hội, văn hóa, văn học của truyện ngắn Hồ Anh Thái 39

1.3.3 Các tập truyện ngắn của Hồ Anh Thái 41

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN HỒ ANH THÁI 45

2.1 Nhân vật thức tỉnh và mối quan hệ với cuộc sống bi hài, phồn tạp 45

2.2 Nhân vật bi kịch và hành trình đi tìm lời giải cho thân phận, sự tồn tại và ý nghĩa của con người 54

2.3 Nhân vật tha hóa và chân dung đa diện của người trí thức 63

Chương 3.CỐT TRUYỆN, KẾT CẤU, NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRONG TRUYỆN NGẮN HỒ ANH THÁI 74

3.1 Cốt truyện 74

3.1.1 Cốt truyện kỳ ảo 74

3.1.2 Cốt truyện vay mượn sự tích 78

3.1.3 Cốt truyện phân mảnh 80

3.2 Kết cấu 85

3.2.1 Kết cấu tuyến tính 85

3.2.2 Kết cấu mở 86

3.2.3 Kết cấu đan xen sự kiện 88

3.3 Ngôn ngữ nghệ thuật 90

3.3.1 Ngôn ngữ miêu tả tâm lý qua độc thoại nội tâm nhân vật 90

3.3.2 Ngôn ngữ thị dân hiện đại 92

3.3.3 Ngôn ngữ sử dụng nhiều biện pháp tu từ 96

3.4 Giọng điệu nghệ thuật 99

3.4.1 Giọng điệu hài hước, châm biếm 99

3.4.2 Giọng điệu trữ tình, triết lý 102

3.4.3 Giọng điệu giễu nhại 106

KẾT LUẬN 113

TÀI LIỆU THAM KHẢO 116

MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài

Truyện ngắn và tiểu thuyết là hai thể loại chiếm ưu thế, có vị thế lấn át

cả về mặt số lượng và chất lượng trong văn học Việt Nam từ thời kì Đổi mới (1986) đến nay Trong số các nhà văn thời kì Đổi mới như Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ, Tạ Duy Anh… Hồ Anh Thái là một cây bút trẻ

và có thể nói ông đã khẳng định được tên tuổi của mình trong thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết.Riêng về thể loại truyện ngắn, Hồ Anh Thái là cây bút có nhiều điểm đặc sắc.Tác phẩm của ông tái hiện nhiều kiếp người, cảnh người trong nhiều thời điểm, nhiều tình huống để qua đó nói lên cảm nhận về nhân sinh Bên cạnh đó, tác phẩm của Hồ Anh Thái thường đề xuất thể nghiệm những nhận thức mới về xã hội, những cách nhìn mới về nghệ thuật nhằm tạo

sự phù hợp, hiệu quả trong việc thể hiện con người theo cảm quan của mình Với gần ba mươi năm sáng tác, hơn ba mươi đầu sách đã xuất bản, Hồ Anh Thái đã và đang tiếp tục viết những tác phẩm chứa đựng nhiều giá trị văn hóa, văn học.Nhiều cuốn sách của ông đã được chọn dịch, giới thiệu ở nước ngoài

và tạo được dư luận tốt

Chọn đề tài Truyện ngắn Hồ Anh Thái nhìn từ góc độ thi pháp thể loại,

chúng tôi muốn nghiên cứu một cách hệ thống những đặc trưng thi pháp về truyện ngắn Hồ Anh Thái, để qua đó góp phần làm rõ những đóng về mặt nghệ thuật truyện ngắn của cây bút Hồ Anh Thái đồng thời chỉ ra được sự độc đáo, những tìm tòi cách tân trong sáng tác của ông so với các nhà văn viết truyện ngắn thời kì Đổi mới

Chúng tôi quyết định chọn đề tài này vì nó giúp cho người viết luận văn rèn luyện năng lực nghiên cứu thi pháp truyện ngắn – một thể loại cơ bản của văn học, một thể loại mà có số lượng tác phẩm được giảng dạy trong nhà

trường phổ thông rất lớn Đólà việc cần thiết để giúp chúng tôi nâng cao khả năng giảng dạy môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông

Việc thực hiện đề tài còn là dịp cho người viết luận văn nâng cao kiến thức cũng như kinh nghiệm cho việc học tập và nghiên cứu sau này

2 Lịch sử vấn đề

Hồ Anh Thái là nhà văn ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm của công chúng, các tác phẩm của ông luôn tạo được sự chú ý của dư luận và bạn đọc

Cho đến nay, các ý kiến đánh giá về tác phẩm của Hồ Anh Thái khá đa dạng và phong phú Có thể thấy, Hồ Anh Thái với những sáng tác của mình

đã thực sự thu hút và tạo được những ấn tượng tốt cả trong và ngoài nước Hiếm có tác giả nào có sức sáng tạo dồi dào và có nhiều ý kiến đánh giá khác nhau như Hồ Anh Thái

Liên quan tới đề tài luận văn có một số bài viết, công trình nghiên cứu:

2.1 Những bài viết về sáng tác của Hồ Anh Thái:

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp khi khảo sát các sáng tác của Hồ

Anh Thái đã nhận xét: Rõ ràng, xuất phát từ quan niệm coi cuộc đời như những mảnh vỡ, bản thân mỗi một con người lại mang những mảnh vỡ, những xung lực khác nhau trong trăm ngàn mảnh vỡ kia đã trở thành nét chính trong quan niệm về cuộc sống của Hồ Anh Thái Chính quan niệm này

sẽ tạo nên tính đa cấu trúc trong các tác phẩm của anh [16]

Anh Chi đã nhận xét: Bây giờ nhìn nhận lại hiện tượng Hồ Anh thái, chúng tôi thấy, ngay từ khi bắt đầu sáng tác, anh đã thể hiện tính chuyên nghiệp trong việc viết văn Điều này, sang đầu thế kỷ XXI hầu hết các nhà văn nước ta còn chưa ý thức được[13]

Nguyễn Thị Minh Thái cho rằng: Văn viết lạ… có lẽ không chỉ ở sự tinh tế ở văn phong, lối biểu đạt độc đáo, nhuần nhuyễn trong cấu tứ; mà

chính ở chỗ anh đã cho thấy những giao nhịp phức điệu giữa con người cá thể và nhân loại[40, tr.3]

Báo Thể thao và Văn hóa ra ngày 23/8/2002 trong bài Hồ Anh Thái và những quan niệm về văn chương đã ghi lại những lời bộc bạch của ông: Nếu tác phẩm gây được ấn tượng ngẫu hứng tự nhiên thì đó thực sự là dụng công của tôi… Tôi không thể viết văn mà lời lẽ kềnh càng, rườm rà hoặc cố tỏ ra đao to búa lớn để thu hút sự chú ý của mọi người

Phạm Xuân Thạch nhận xét về sức sáng tạo của Hồ Anh Thái: Nếu tìm một hình mẫu của người viết văn chuyên nghiệp ở Việt nam thì có lẽ ông Hồ Anh Thái là một trường hợp thuyết phục Trong nhiều năm, ông Thái duy trì

được sức sáng tác đều đặn Gần như ông có sách xuất bản hàng năm…[55] 2.2 Những bài viết về phong cách văn xuôi Hồ Anh Thái đáng chú ý:

Nhận xét về phong cách văn xuôi Hồ Anh Thái, Ngọc Ánh cho

rằng:Văn chương với Hồ Anh Thái là một nghiệp với đa tầng phong cách biểu

hiện, với một tiềm năng đọc mới và thấu suốt cuộc sống, con người, những gì

mà với nhiều người khác đã trở nên cũ kĩ Anh biết vượt qua những lối mòn tư duy coi văn học như là tấm gương phản ánh hiện thực một cách đơn giản để nhìn cuộc đời [3]

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp nhận xét: Hồ Anh Thái đã lao động cật lực trên từng con chữ như một nhà văn chuyên nghiệp, và với một vốn văn hóa dày dặn, anh không rơi vào tình trạng tự thỏa mãn mà luôn tìm cách bứt phá trên cơ sở kiến tạo những kiến trúc mới mẻ, táo bạo[16]

Hoài Nam trong bài Hồ Anh Thái – người lúc nào cũng đang viết (Văn nghệ Tết Mậu Tý 2008) đã khẳng định: Điểm qua ba giai đoạn sáng tác của

Hồ Anh Thái, rễ thấy rằng anh là người “ngọ nguậy không yên”, không tự bằng lòng với sự ổn định của cái mà người ta vẫn quen gọi là “phong cách” Một nhà văn đa phong cách? Một gã Don Juan của sự sáng tạo? Giản dị hơn,

tôi nghĩ anh là nhà văn của tinh thần tự đổi mới liên tục, không lặp lại người khác và cũng không lặp lại chính mình

Chính Hồ Anh Thái cũng quan niệm: Nhà văn thì giọng điệu nào cũng nên thực hiện, phương pháp nào cũng nên sử dụng.(Nhà văn phải có nhiều giọng điệu – VnExpress 7/4/2005)

2.3 Những bài viết về thế giới nhân vật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái:

Phạm Anh Tuấn nhận xét: Thế giới nhân vật trong sáng tác của Hồ Anh Thái hiện lên rất đa dạng, phong phú và phức tạp như chính hiện thực cuộc sống Nhu cầu phản ánh chân thực cuộc sống đã thôi thúc nhà văn khám phá phát hiện, đưa vào tác phẩm những bức chân dung sinh động của nhiều dạng người, nhiều kiểu người trải dài trong thời gian và không gian[55]

Hồ Anh Thái cũng đã từng nói về nhân vật của mình: Các nhân vật của tôi không có người hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu Ngay cả giễu nhại thì tôi cũng thấy trong đối tượng có cả hình bóng của chính mình và người thân của mình Không thể có chuyện vô can theo kiểu: “Chắc nó trừ mình ra!”.Một số độc giả phản ứng có lẽ vì họ chỉ thấy tôi phê phán người đời mà không đọc ra được cái chất tự giễu nhại của chính tôi.Dù sao chăng nữa, nếu

để cho độc giả hiểu nhầm thì lỗi đầu tiên vẫn là của tác giả [60]

Nguyễn Thị Vân có nhận xét: Truyện ngắn Hồ Anh Thái có một thế giới nhân vật phong phú, nhiều kiểu dạng người trải ra một không gian rộng lớn, trên một chục thời gian khá dài Có nhân vật thật của cuộc sống đời thường, có nhân vật kỳ ảo, có nhân vật thuộc quá khứ, lịch sử, có nhân vật thuộc hiện tại hôm nay, có nhân vật thuộc không gian đất nước mình, dân tộc mình, có nhân vật thuộc không gian đất nước khác, dân tộc khác… Thế giới nhân vật đông đúc, sinh động ấy thể hiện quan niệm sống, cách nhìn nhận, đánh giá con người cũng như tài năng nghệ thuật của nhà văn.Mỗi nhân vật

là một cuộc đời, một số phận trong cuộc sống, xã hội muôn màu, muôn vẻ mà soi ngắm vào đó ta sẽ thấy những triết lý nhân sinh sâu sắc [79,tr.46]

Nhận xét tập Tự sự 265 ngày, Nguyễn Chí Hoan trong bài Nhà văn không cười cho rằng Hồ Anh Thái đã xây dựng được một thế giới nhân vật (những chân dung trí thức, những kẻ sĩ thời đại) thực sự sinh động, đủ tính cách: hãnh tiến và gian manh, đố kỵ và hời hợt, khôn ngoan mà dung tục hẹp hòi trong việc phơi bày những lộ trình, những hiện trạng tha hóa mà chúng vừa là hiện thân, vừa là kẻ đầu cơ, vừa là kẻ ngộ nạn[67, tr.250]

Còn rất nhiều bài viết về tác phẩm của Hồ Anh Thái, nhưng qua khảo sát chúng tôi thấy hầu hết các ý kiến đều khẳng định Hồ Anh Thái

là cây bút triển vọng, có phong cách đa dạng, có cái nhìn đa chiều về hiện thực, có những cách tân về nghệ thuật… Cùng với những bài báo, cũng đã có công trình khoa học tìm hiểu về tác phẩm Hồ Anh Thái theo góc nhìn từ các chuyên ngành Văn học Việt Nam Tuy nhiên, ở chuyên ngành Lý luận văn học, nghiên cứu chuyên sâu về mảng truyện ngắn của

Hồ Anh Thái chưa nhiều Xuất phát từ thực tế đó, việc nghiên cứu truyện ngắn Hồ Anh Thái nhìn từ góc độ thi pháp thể loại có thể xem là một hướng nghiên cứu hợp lý, có ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn Vì thế, đây chính là lý do thôi thúc chúng tôi chọn truyện ngắn Hồ Anh

Thái làm đề tài nghiên cứu

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Từ góc nhìn thi pháp học, chúng tôi muốn tìm hiểu sâu hơn, có hệ thống hơn những nét đặc sắc trong truyện ngắn Hồ Anh Thái và từ đó có cái nhìn sâu sắc hơn, cụ thể hơn về thể tài truyện ngắn, một thể tài đã chiếm lĩnh được vị trí quan trọng trong đời sống văn học Việt Nam

Qua việc phân tích, đánh giá những đóng góp của Hồ Anh Thái, luận văn đưa ra những nhận định về sự vận động của ngòi bút Hồ Anh Thái và những đóng góp của ông vào xu thế cách tân nghệ thuật tự sự của văn xuôi Việt Nam đương đại

Luận văn cũng đóng góp về mặt phương pháp nghiên cứu truyện ngắn

từ góc độ thi pháp thể loại

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn hướng tới nhiệm vụ đưa ra những nhận định, kết luận mang tính khái quát về những nét đặc sắc trong truyện ngắn Hồ Anh Thái

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng của đề tài là Thi pháp thể loại truyện ngắn Hồ Anh Thái

4.2.Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện và hoàn thành đề tài này, phạm vi nghiên cứu của chúng

tôi là các tập truyện ngắn: Mảnh vỡ của đàn ông, Tiếng thở dài qua rừng kim tước, Bốn lối vào nhà cười, Tự sự 265 ngày của Hồ Anh Thái

Ngoài đối tượng khảo sát chủ yếu trong các tập truyện ngắn ở trên, chúng tôi còn khảo sát một số tiểu thuyết của Hồ Anh Thái và một số truyện ngắn của các nhà văn tiêu biểu cùng thời như Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ,… để từ đó nhận ra sự phát triển của truyện ngắn

Hồ Anh Thái, những dấu ấn riêng của nhà văn trong tiến trình phát triển chung của truyện ngắn Việt Nam thời kỳ đổi mới

5 Phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành nghiên cứu, căn cứ vào nội dung, yêu cầu của đề tài chúng tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

Phương pháp loại hình giúp chúng tôi có sự nghiên cứu truyện ngắn Hồ Anh Thái trong cái nhìn từ các đặc trưng của thể loại

5.2 Phương pháp so sánh đối chiếu

Phương pháp so sánh được vận dụng nhằm làm rõ những nét đặc trưng khác biệt của truyện ngắn Hồ Anh thái với truyện ngắn của các tác giả khác

để thấy được sự độc đáo của truyện ngắn Hồ Anh Thái

5.3 Phương pháp tiếp cận thi pháp học

Phương pháp nghiên cứu theo hướng thi pháp học giúp người đọc tìm hiểu tác phẩm của Hồ Anh Thái từ phương diện hình thức, nhận diện những đóng góp mới, sáng tạo của nhà văn về mặt quan niệm nghệ thuật về con người, các kiểu nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu… trong một số tập truyện ngắn của Hồ Anh Thái

5.4 Phương pháp phân tích – tổng hợp

Để cho vấn đề được sáng rõ, có tính thuyết phục và thấy được một cách

cụ thể, sâu sắc, toàn diện những sáng tạo nghệ thuật của nhà văn qua thế giới của họ, chúng tôi sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình đi sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu truyện ngắn Hồ Anh Thái nhìn từ góc độ thi pháp thể loại.Thông qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi muốn ghi nhận sự đóng góp của nhà văn đối với sự phát triển của văn học Việt Nam đương đại

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn triển khai nội dung thành 3 chương

Chương 1:Về thi pháp truyện ngắn và hiện tượng truyện ngắn Hồ Anh

Thái

Chương 2: Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái

Chương 3: Cốt truyện, kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu trong truyện

ngắnHồ Anh Thái

Phần kết luận

Tài liệu tham khảo

NỘI DUNG Chương 1

VỀ THI PHÁP TRUYỆN NGẮN

VÀ HIỆN TƯỢNG TRUYỆN NGẮNHỒ ANH THÁI

1.1 Khái niệm truyện ngắn

Trong lịch sử phát triển của văn học, thể loại truyện ngắn ra đời muộn hơn so với các thể loại khác.Nếu tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó, thì truyện ngắn thường chỉ hướng tới việc khắc họa một hiện tượng hoặc phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của con người

Truyện ngắn được định nghĩa là “tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, đặc điểm nổi bật là ngắn gọn (có thể đọc liền một mạch) Nhưng ngắn gọn không phải ở mặt câu chữ, số dòng, số trang mà chủ yếu ở dung lượng cuộc sống” [44,tr.89]

Như vậy, tuy có hình thức tự sự ngắn gọn, dung lượng nhỏ nhưng hiệu quả phản ánh và biểu hiện của truyện ngắn lại rất lớn Đặc biệt trong xã hội hiện đại, truyện ngắn phát triển mạnh mẽ để phù hợp với nhu cầu của độc giả Nó có

ưu thế dễ đọc, dễ nhớ, khuôn khổ ngắn gọn nên dễ đăng tải trên báo chí Hình hài của truyện ngắn hiện đại ngày nay là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt cuộc sống riêng, mang đặc trưng thể loại

Từ trước đến nay đã có rất nhiều các định nghĩa về truyện ngắn do các nhà nghiên cứu trong nước và nước ngoài đề xuất K.Pauxtopxki định nghĩa

về truyện ngắn: “thực chất truyện ngắn là gì? Truyện ngắn là một truyện ngắn viết gọn, trong đó cái không bình thường hiện ra như một cái bình thường và cái bình thường hiện ra như một cái không bình thường” [72,tr.80]

Roymond Carver - Một trong những bậc thầy truyện ngắn ghi nhận:

thời nay “tác phẩm hay nhất, tác phẩm hấp dẫn và thỏa mãn nhất về nhiều

mặt, thậm chí có lẽ là tác phẩm có cơ hội lớn nhất để trường tồn, chính là tác phẩm được viết dưới dạng truyện ngắn” [72,tr.80]

Từ điển thuật ngữ văn họccho rằng truyện ngắn là: “tác phẩm tự sự cỡ nhỏ; truyện ngắn khác với truyện vừa ở dung lượng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh của cuộc sống; một biến cố hay một vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sống nhân vật, biểu hiện một mặt nào đó của tính cách nhân vật, thể hiện một khía cạnh nào đó của vấn đề xã hội” [22,tr.370]

Theo các nhà biên soạn giáo trình đại học Lí luận văn học,“Truyện ngắn đích thực xuất hiện tương đối muộn trong lịch sử văn học Tác giả truyện ngắn thường hướng tới khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ con người hay đời sống tâm hồn con người” [53] Nhà nghiên cứu Phương Lựu đã phát biểu: “truyện ngắn là hình thức ngắn của tự sự Khuôn khổ ngắn nhiều khi làm cho truyện ngắn có vẻ gần gũi với các hình thức truyện kể dân gian như truyện cổ tích, giai thoại, truyện cười hoặc gần với bài ký ngắn Nhưng thực ra không phải.Nó gần với tiểu thuyết hơn cả bởi hình thức tự sự tái hiện cuộc sống đương thời” [37,tr.150] Nhà văn Nguyễn Minh Châu miêu tả về truyện ngắn đã cho rằng: “truyện ngắn như một mặt cắt giữa cây cổ thụ, chỉ liếc qua đường vân trên các khoanh gỗ tròn kia, dù trăm năm cũng thấy cả cuộc đời thảo mộc” [20,tr.67]

Truyện ngắn có tính hàm súc cao, độ căng lớn, khả năng cập nhật và thích ứng uyển chuyển với mọi yêu cầu của xã hội, thường tái hiện và giải

quyết một vấn đề, một sự kiện hoặc một vài sự kiện Đây là thể loại văn học

có nội khí “một lời mà thiên cổ, một gợi mà trăm suy” [29,tr.121] Đối tượng

phản ánh của nó rất rộng lớn, từ những vấn đề thuộc về đời sống vật chất đến những vấn đề của tinh thần con người, từ chuyện có thật đến chuyện hoàn toàn bịa đặt Nhìn chung, truyện ngắn thường được tiếp nhận một mạch, người đọc ngày nay quen và thích đọc truyện ngắn trong vài chục phút hoặc

trong vài giờ bởi mạch cảm xúc không bị đứt đoạn Nhà văn Nguyễn Công

Hoan đã khẳng định: “Ngắn (là hình thức) và thanh giản (là tinh thần) đó là hai đức tính cơ bản của truyện ngắn” [72,tr.287] So với tiểu thuyết, truyện

ngắn có dung lượng nhỏ hơn Nhưng là thể loại có cách phát hiện nghệ thuật đời sống theo chiều sâu cho nên sức chứa của truyện ngắn vẫn rất lớn Nó có

thể trở thành “tòa đại lầu chứa đựng cả tinh thần của thời đại” nhờ vào phương thức biểu hiện “qua một con mắt mà truyền đạt được cả tinh thần con người” (Lỗ Tấn) Như vậy, ngắn gọn là đặc trưng cơ bản của truyện ngắn, nó

đồng nghĩa với cô đọng, tinh chất – nhìn vào đó có thể thấy cuộc sống hiện ra với đủ sắc màu của nó Điều cần chú ý ở đây là: cái vỏ hình thức bên ngoài khá định hình của thể loại truyện ngắn đã buộc nó phải tạo nên sự biến đổi của cấu trúc nội tại, đó là sự vận động phát triển đi từ cái cá biệt đến cái chung, từ cụ thể hóa đến khái quát hóa, tức là quá trình điển hình hóa của nghệ thuật văn chương Đó chính là sự cách tân, đổi mới, sáng tạo của thể loại truyện ngắn Yếu tố mới lạ của truyện ngắn là phải tạo nên được sự cuốn hút đối với người đọc vào những sự kiện đang diễn ra một cách đầy biến động của cả đời thường và những chuyện lớn lao của thời đại Như vậy, truyện ngắn với khuôn khổ ngắn nhiều khi làm cho nó có vẻ gần gũi các hình thức truyện kể dân gian như truyện cổ, truyện cười Nhưng thực ra truyện ngắn lại gần với tiểu thuyết hơn cả bởi nó là hình thức tự sự tái hiện cuộc sống đương thời Chỗ khác biệt quan trọng giữa tiểu thuyết và truyện ngắn là nếu nhân vật chính của tiểu thuyết thường là một thế giới, thì nhân vật truyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế giới ấy Nhân vật truyện ngắn thường là hiện thân cho một

trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người

Qua việc tìm hiểu một số quan niệm về truyện ngắn của các nhà văn trong và ngoài nước, chúng tôi nhận thấy truyện ngắn là một thể tài có hình thức tự sự ngắn gọn, dung lượng tuy nhỏ nhưng hiệu quả phản ánh và biểu

hiện rất lớn Cùng với đặc trưng ngắn gọn, hàm súc, truyện ngắn còn mang tính cập nhật, nhanh chóng.Thể loại này có sự nhạy bén trước những đổi thay của hiện thực đời sống, bắt kịp nhanh chóng với cuộc sống hiện đại.Chính vì thế, nó thường gắn liền với hoạt động báo chí, có tác động và ảnh hưởng kịp thời tới cuộc sống.Với đặc điểm này, truyện ngắn là thể loại năng động giúp nhà văn phát huy khả năng nhạy bén trong việc phản ánh những vấn đề mang tính thời sự đặt ra trong cuộc sống Đến nay, truyện ngắn đã khẳng định vị trí của mình trong hệ thống thể loại tự sự của văn học thế giới Ở Việt Nam, sau giai đoạn “buổi đầu” với những thành tựu đáng ghi nhận, truyện ngắn đã có bước phát triển mới trong giai đoạn 1945 - 1975 Sau 1975, cùng với sự vận động đổi mới của xã hội, truyện ngắn đã có sự chuyển mình lớn lao Các nhà văn lúc này dũng cảm nhìn vào sự thật, viết về sự thật Truyện ngắn từ đó có

sự mở rộng biên độ phản ánh, có cái nhìn đa diện, nhiều chiều về hiện thực và con người nên đã đạt được những thành tựu nổi bật

1.2 Một số vấn đề cơ bản về thi pháp thể loại truyện ngắn

1.2.1 Tình huống truyện

Truyện ngắn là một thể tài văn học ngắn gọn, có tính hàm súc cao Vì thế, tình huống là yếu tố không thể thiếu trong mỗi tác phẩm tự sự Nó là điều kiện, hoàn cảnh để nhân vật có “đất diễn”, có khả năng bộc lộ về bản thân mình Ngay cả những truyện không có biến cố, không có kịch tính thì vẫn phải hình thành từ một tình huống cụ thể

Theo quan điểm của Heghen trong Mỹ học thì: “Tình huống là một trạng thái có tính chất riêng biệt” Còn Nguyễn Minh Châu cho rằng: “Đôi khi người ta nghĩ ra một tình thế xảy ra câu chuyện thật hay và thế là coi như xong một nửa” [31] Như vậy, tình huống truyện xét đến cùng là một sự kiện

đặc biệt quan trọng của đời sống được nhà văn sáng tạo trong đó chứa đựng một tình thế bất thường của quan hệ đời sống Tình huống trong truyện ngắn

biểu hiện quy luật có tính nghịch lí trong sáng tạo nghệ thuật: qui mô nhỏ nhưng khả năng phản ánh lớn

Tình huống luôn là một trong những vấn đề quan trọng của nghệ thuật

truyện ngắn Bởi nó “Là cái cớ chắc chắn, hết sức cụ thể và mang tính riêng,

ở đó cốt truyện và nhân vật nương tựa vào để thực hiện đắc lực tất cả những

ý định của tác giả Ví như một cây cọc vững chắc để cho một cây bí leo lên

mà ra hoa trái” [12] Cuộc sống đa dạng, phong phú diễn ra trong những tình

thế khác nhau và truyện ngắn khi khái quát đời sống, muốn miêu tả được bản chất của nó phải hướng tới xây dựng những tình huống tiêu biểu, nổi bật giữa

các tình huống phụ trợ khác, vì “mỗi truyện ngắn chỉ tập trung vào một tình thế nảy sinh trong cuộc sống” Cho nên, khi viết truyện ngắn và sáng tạo tình

huống nhà văn luôn cố gắng tạo ra những tình huống tiêu biểu Một người cầm bút có biệt tài có thể sẽ chọn được trong dòng đời xuôi chảy một khoảnh khắc, một lát cắt thời gian mà ở đó có cuộc sống đậm đặc nhất, chứa đựng nhiều ý nghĩa nhất và có thể bắt buộc con người ở vào một tình thế phải bộc

lộ ra cái phần ẩn náu sâu kín nhất trong tâm hồn, đó là khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người, một đời nhân loại” [12] Do đó, tình huống là những

thời khắc tiêu biểu có ý nghĩa quan trọng trong đời sống con người, tại đó con người có cơ hội bộc lộ tính cách của mình Những nhà văn có tài phải tạo ra được tình thế vừa mang tính cá biệt vừa mang tính phổ biến.Và cái tình thế ấy

phải tự nó bộc lộ nét chủ yếu của tính cách và số phận, tự nó đặc trưng cho một hiện tượng xã hội [71,tr.43] Điều này khẳng định việc khám phá tính cách,

số phận nhân vật cần bắt đầu từ việc khai thác tình huống truyện, bởi các tình huống thường gắn liền với biến cố của sự kiện, của hành động nhân vật

Như vậy có thể thấy, vấn đề tình huống được đề cập ở nhiều khía cạnh khác nhau Nếu như cấu tứ, mạch cảm xúc là điểm tựa để người đọc khám phá và tìm hiểu một bài thơ thì tình huống truyện chính là yếu tố tạo nên

những bất ngờ và làm nên sự độc đáo cho câu chuyện Trong tác phẩm tự sự nói chung, tình huống giữ vai trò quan trọng chi phối sự phát triển của cốt truyện và cách xây dựng nhân vật trong tác phẩm Với truyện ngắn nói riêng, tình huống phải hợp lôgic cuộc sống thì truyện mới chân thực, tự nhiên Qua tình huống, nhà văn phải làm nổi bật tính cách nhân vật và chủ đề tư tưởng thì tác phẩm mới thành công

Tình huống truyện trong truyện ngắn giữ vai trò là hạt nhân của cấu trúc thể loại, nó chính là cái hoàn cảnh riêng được tạo nên bởi một sự kiện

đặc biệt khiến cho tại đó, cuộc sống hiện lên đậm đặc nhất và ý đồ tư tưởng của tác giả cũng được bộc lộ sắc nét nhất Vì vậy khi tìm hiểu nhân vật, điều cốt yếu trước hết chúng ta phải phát hiện ra hoàn cảnh đặc biệt, cái nền mà nhân vật bộc lộ con người thực của mình.Trên cơ sở đó, người đọc sẽ giải mã được những điều thầm kín mà nhà văn gửi gắm thông qua hình tượng nhân vật Vai trò của tình huống truyện luôn được các nhà văn đề cao Chính vì thế, với truyện ngắn, cần một tình huống, một khoảnh khắc giàu ý nghĩa giống như cái trục xoay quần tụ mọi chi tiết của tác phẩm, làm bộc lộ tư tưởng của tác giả

Thông thường mỗi truyện ngắn có một tình huống Tình huống ấy có khi là những xung đột, va chạm gắn liền với các sự kiện trong đời sống hàng ngày gây ra tác động mạnh tới suy nghĩ, tính cách hay số phận của nhân vật Cũng có khi đó là sự gặp gỡ tình cờ, cuộc đối đầu trớ trêu giữa những con người xa lạ Nhưng có thể nói, tình huống là hoàn cảnh, điều kiện để tác giả gắn kết các nhân vật, hội tụ họ vào trong một sự kiện nào đó Qua đó, tính cách, bản chất của các nhân vật cọ xát nhau, bộc lộ hoàn toàn tự nhiên và sống động Nhìn chung, truyện ngắn hiện đại ngày càng xa dần lối kể dài dòng với những biến cố dữ dội mà ngắn gọn, cô đúc hơn trong phương thức biểu hiện Truyện ngắn thường có ba loại tình huống phổ biến: Tình huống

hành động, tình huống tâm trạng và tình huống nhận thức Tình huống hành động là loại sự kiện đặc biệt mà trong đó nhân vật bị đẩy tới một tình thế chỉ

có thể giải quyết bằng hành động, do đó nó tạo kịch tính cho truyện ngắn, loại tình huống này xuất hiện trong các sáng tác của Nguyễn Công Hoan, Nam Cao,… Tình huống tâm trạng chủ yếu khám phá diễn biến tình cảm, cảm xúc

của nhân vật như trong truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam Tình huống nhận thức chủ yếu cắt nghĩa giây phút giác ngộ của nhân vật về con người và

cuộc sống, loại tình huống này xuất hiện nhiều trong truyện ngắn của Nam Cao, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái,…

Đặc biệt, trong truyện ngắn hiện đại, tình huống đóng vai trò ngày càng quan trọng Việc giải quyết tình huống phụ thuộc vào quan niệm của mỗi nhà văn về con người và cuộc đời Tư tưởng, chủ đề và kĩ thuật kể chuyện cũng được thể hiện qua những tình thế đặc biệt nảy sinh trong truyện.Vì vậy, việc xây dựng được tình huống truyện độc đáo là dấu hiệu của một tác phẩm có giá trị, một tác giả tài năng

1.2.2.Nhân vật

Nhân vật văn học là con người được nhà văn miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Nhân vật văn học rất đa dạng, có thể là con người nhưng cũng có thể là những sự vật, loài vật mang bóng dáng con người Nhân vật văn học là đối tượng cụ thể được nhà văn miêu tả trong tác phẩm nhằm phản ánh hiện thực cuộc sống bằng nghệ thuật ngôn từ

Một tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức

cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng Bản chất của văn học là quan hệ với đời sống Nó chỉ tái hiện đời sống qua những chủ thể nhất định, đóng vai trò như những tấm gương của cuộc đời Nhà văn xây dựng nhân vật để khái quát những quy luật của đời sống con người và thể

hiện quan niệm của mình về con người Nhân vật văn học: “thể hiện quan

niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người Vì thế, nhân vật luôn luôn gắn chặt với chủ đề của tác phẩm” [22,tr.203] Nói cách khác:

“Nhà văn sáng tạo ra nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó, về một loại người nào đó, về một vấn đề nào đó trong hiện thực” [18, tr.126] Như vậy, nhân vật văn học bao hàm cả nội dung, tư tưởng

và quan niệm của nhà văn về con người, về thế giới Vì thế, nhân vật là

phương tiện “khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết, những ước ao và kì vọng về con người.”[37, tr.279]

Nhân vật văn học, khác với nhân vật hội họa, điêu khắc, được bộc lộ

trong hành động và quá trình.Nó luôn hứa hẹn những điều sẽ xảy ra, những

điều chưa biết trong quá trình giao tiếp Nhân vật văn học là con người cụ thể

sống trong một hoàn cảnh sống nhất định nhưng nó chỉ là “một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ” [22,tr.235] Nhân vật văn học có thể có tên riêng hoặc

không có tên riêng Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một

ẩn dụ, nó không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà có khi chỉ là một hiện

tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm,nó không “… giản đơn là những bản dập của những con người sống, mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả” [46,tr210], cho nên “không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” [22,tr235]

Nhân vật là yếu tố then chốt của thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn học Với truyện ngắn, nhân vật là yếu tố không thể thiếu trong cấu trúc truyện Thông qua nhân vật, nhà văn gửi gắm vào đó những quan điểm tư tưởng của mình về con người và cuộc đời Nhân vật là yếu tố quyết định việc lựa chọn ngôi kể, kết cấu, cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu trong tác phẩm văn học Nếu rút nhân vật ra khỏi chỉnh thể nghệ thuật ấy thì tác phẩm văn học không còn là tác phẩm nghệ thuật nữa.Vì thế, nhân vật văn học là đơn vị

nghệ thuật đầy tính ước lệ, có những dấu hiệu để người đọc nhận ra cuộc sống đời thường trong đó

Nhân vật còn là nơi để tác giả thể hiện tư tưởng nghệ thuật của mình về

cuộc sống và con người Do đó, nhân vật văn học nào cũng thể hiện cách hiểu của nhà văn về con người theo một quan điểm nhất định và qua các đặc điểm

mà anh ta lựa chọn Nhân vật văn học chính là mô hình về con người của tác giả” [54, tr.65] Ngoài ra, nhờ nhân vật mà kết cấu của nhiều tác phẩm đạt

được sự thống nhất, hoàn chỉnh, chặt chẽ và nhiều tiềm năng biểu đạt của các phương tiện ngôn từ được phát lộ, để rồi tự chúng trở thành những phương tiện nghệ thuật độc lập có thể được nghiên cứu riêng như một đối tượng thẩm

mỹ chuyên biệt Như vậy, vấn đề của văn học là nhân vật Điều này càng đúng và rõ hơn đối với thể loại tự sự nói chung, với truyện ngắn nói riêng bởi:

“nhân vật là đơn vị cơ bản khi tìm hiểu truyện ngắn, truyện ngắn sống bằng nhân vật” [43,tr.30] Về vấn đề này, Nguyễn Tuân cho rằng thông qua nhân vật nhà văn thể hiện được “suy nghĩ về cuộc sống qua cái hình thức duy nhất của nhân vật, và cũng dựa vào nhân vật để biểu hiện cái tư tưởng tiến bộ của mình Nhân vật là người sứ giả truyền đi cái thế giới quan, cái nhân sinh quan của mình” [76] Còn Nguyễn Minh Châu cũng khẳng đinh, ở truyện ngắn, qua nhân vật mà người viết đàm luận với người đọc về vai trò và số phận con người sống giữa xã hội và cuộc đời [12] Nhân vật văn học vì thế là

đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, có những dấu hiệu để ta nhận ra cuộc sống đời thường trong đó Qua nhân vật, người đọc nắm được phần nào thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn học

Trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm văn chương, nhân vật văn học

là hiện tượng đa dạng, là yếu tố phong phú, biến hóa vô cùng vô tận Khả năng sáng tạo dồi dào đòi hỏi nhiều công phu của người viết Tên tuổi của nhà văn gắn với tác phẩm chủ yếu thông qua nhân vật Sức sống của nhân vật, giá

trị điển hình của nhân vật thể hiện rõ tài năng sáng tạo nghệ thuật và bản lĩnh người nghệ sĩ Những nhân vật thành công của các nhà văn lớn thường là những sáng tạo độc đáo không lặp lại

Xét một cách chung nhất, nhân vật văn học là đặc điểm quan trọng trong tác phẩm, là phương tiện để nhà văn phản ảnh đời sống và được nhà văn xây dựng bằng những yếu tố nghệ thuật độc đáo Nghiên cứu tác phẩm văn học cần phải tiếp cận nhân vật để chỉ ra cái mới trong ngòi bút nhà văn và đưa

ra kết luận về những đóng góp riêng của nhà văn đó

Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thường chỉ hướng tới việc khắc họa một hiện tượng, một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của con người Nếu nhân vật trong tiểu thuyết được miêu tả về nhiều mặt, tinh tế, chi tiết, các thuộc tính của nhân vật được miêu tả trong quá trình, trong tổng hòa mọi bình diện từ ý thức đến vô thức, từ tư tưởng đến bản năng,… Sự miêu tả nhân vật ở đây đạt đến tính lập thể toàn vẹn.Tiểu thuyết không chỉ viết về một số người, mà còn viết về cả gia tộc, cả thế hệ, thậm chí

nhiều thế hệ Còn nhân vật trong truyện ngắn ít, thường có một hoặc hai nhân vật chính, kèm đôi ba nhân vật phụ lướt đậm nhạt [14,tr.26] nhưng sức dồn

nén lại lớn, nó biểu hiện giá trị nghệ thuật của tác phẩm và cá tính sáng tạo của nhà văn Thông qua việc tìm hiểu thế giới nhân vật trong tác phẩm, người đọc không chỉ hiểu rõ bộ mặt của xã hội đương thời, những chuyển biến của thời đại mà còn thấy được những vấn đề thân phận con người

Khảo sát trong thực tiễn của văn học nói chung, thể loại truyện ngắn nói riêng, nhân vật văn học đã và đang có những bước chuyển đổi mạnh mẽ nhằm đáp ứng được yêu cầu đổi mới văn học Sự phản ánh của văn học ở thể loại truyện ngắn trong thời kỳ đổi mới đã có những chuyển biến sâu sắc trong cách tiếp cận, khai thác và biểu hiện thế giới riêng của con người Nếu nhân

vật trong truyện ngắn ở giai đoạn trước, con người hiện lên chủ yếu là con

người cộng đồng, con người đại diện cho cái ta thì ở nhan vật trong truyện

ngắn thời kỳ đổi mới, các nhà văn còn thấy bên cạnh những con người cộng đồng còn là con người cá nhân với chiều sâu bí ẩn của tâm hồn Chính điều này đã góp phần làm cho văn học thời kỳ đổi mới có sức ám ảnh lớn.Các nhà văn đương đại đã bứt ra khỏi khuôn khổ chật hẹp của cách xây dựng nhân vật trong truyện ngắn truyền thống để đi tìm những yếu tố, chất liệu mới mẻ trong việc phản ánh đời sống ở bề sâu bí ẩn Nhân vật được soi chiếu ở nhiều chiều, nhiều hướng, đặt trong nhiều mối quan hệ khác nhau, tránh được tính chất phiến diện, giản đơn một chiều

Trong hướng đi sâu vào con người cá nhân, có thể thấy nổi bật trong truyện ngắn Việt Nam thời kỳ đổi mới có một số kiểu nhân vật sau: nhân vật

bi kịch, nhân vật tự nhận thức, nhân vật cô đơn, nhân vật tha hóa, nhân vật kỳ ảo,… Những kiểu nhân vật này xuất hiện trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh,… Chúng ta có thể nhận thấy sự đổi mới cơ bản của các cây bút này trên nhiều lĩnh vực, xong tập trung nhất vẫn là trong cách tiếp cận

và xây dựng nhân vật để phản ánh đời sống

1.2.3 Kết cấu

Kết cấu là một phương diện cơ bản của tác phẩm nghệ thuật, nó đảm nhiệm vai trò tổ chức các thành tố cơ bản trong tác phẩm, tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật đồng thời qua đó nhà văn biểu hiện tư tưởng, tình cảm của mình.Với truyện ngắn, kết cấu nghệ thuật càng trở nên quan trọng hơn bởi truyện ngắn thường tái hiện một khoảnh khắc của đời người, một lát cắt của cuộc sống

Thuật ngữ kết cấu được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu văn học Nó vốn được mượn từ thuật ngữ kết cấu trong nghệ thuật kiến trúc và hội họa

Theo G.N Pospelov, kết cấu nghĩa là sắp đặt, xây dựng tạo hình[46,tr.15] Có

nghĩa là, trong tác phẩm văn họ, kết cấu có nhiệm vụ sắp xếp nhân vật, sắp xếp các tình tiết của câu chuyện.Vì thế, bất cứ tác phẩm văn học nào cũng có một kết cấu riêng, bởi nó là phương tiện hình thức cơ bản và tất yếu biểu đạt ý nghĩa nghệ thuật

Trong cuốn Dẫn luận lý luận văn học, G A-bra-mô-vích cho rằng: Kết cấu là sự xây dựng tác phẩm Nó phục vụ cho việc xây dựng một bức tranh độc đáo, toàn vẹn về cuộc sống [42,tr.58].Trong quan niệm về kết cấu của nhà

lý luận, chúng ta thấy ông đã chỉ ra được mối quan hệ cụ thể giữa kết cấu với chủ đề tư tưởng của tác phẩm

Kết cấu là phương tiện tổ chức, khái quát nghệ thuật của tác phẩm, có nghĩa là kết cấu sẽ ra đời cùng một lúc với ý đồ nghệ thuật của nhà văn Tức

là sự sáng tạo ra hình tượng cùng lúc với sự sáng tạo ra kết cấu Vì thế, theo

nhóm tác giả trong Giáo trình Lý luận văn học do Phương Lựu chủ biên thì kết cấu được hiểu là một phương tiện cơ bản của sáng tác nghệ thuật, nó là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động của tác phẩm [37,tr.295] Từ điển thuật ngữvăn học định nghĩa: “Kết cấu là phương tiện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật, đảm nhiệm các chức năng đa dạng, bộc lộ tốt chủ đề và tư tưởng của tác phẩm,… tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như là một hiện tượng thẩm mỹ” [22,tr.131,132] Tác giả Nắng Mai cho rằng: “Kết cấu là việc sắp xếp, lắp ráp chẳng những kiến thức trong chiều sâu, mà còn bố cục, bài trí ở bên ngoài, nhằm tập hợp những tương quan giữa các yếu tố của tác phẩm gắn kết lại mọi mảnh vụn rời rạc trong số đó sao cho thành sinh thể toàn vẹn.” [38,tr3,4] Qua các nhận định, có thể thấy bản chất của kết cấu bao

hàm cả yếu tố bên ngoài lẫn sự liên kết bên trong, biến tác phẩm thành một

chỉnh thể thảm mỹ tương đối toàn vẹn.Thế nên, khi tìm hiểu kết cấu của tác phẩm chính là tìm hiểu bước đi của nội dung và đồng thời bước đi của chính

hình thức [24,tr.102] Như vậy, kết cấu trước hết là hình thức nghệ thuật

nhưng là hình thức mang tính nội dung Kết cấu bao giờ cũng biểu hiện một nội dung tư tưởng mà nhà văn gửi gắm

Đa số các nhận định trên đều có sự tương đồng khi trình bày quan niệm

về kết cấu Các tác giả đều chỉ ra bản chất của kết cấu được hình dung như là

sự tổ chức, sự tạo thành và liên kết các bộ phận Kết cấu đóng vai trò là một

trong những nhân tố quan trọng tạo nên giá trị nghệ thuật trong tác phẩm văn học Từ đó có thể thấy, nghệ thuật tổ chức kết cấu là một sự sáng tạo nghệ thuật độc đáo của người nghệ sĩ, nó góp phần triển khai trình bày cốt truyện hấp dẫn hơn theo dụng ý của nhà văn

Nếu kết cấu trong thơ trữ tình quan tâm đến cách tổ chức việc triển khai

ý thơ, lời thơ thì trong tác phẩm tự sự (đặc biệt là truyện ngắn), kết cấu lại thường bộc lộ trong việc tổ chức các tuyến sự kiện, cách sắp xếp và xây dựng

hệ thống nhân vật Vì vậy, do đặc điểm thể loại, nên truyện ngắn cần có một

kết cấu hợp lý và khoa học Vì kết cấu là: “toàn bộ tổ chức sinh động của tác phẩm, tạo ra hiệu quả tư tưởng thẩm mỹ” [35; 296] Bên cạnh đó, kết cấu

không chỉ là yếu tố hình thức đơn thuần mà nó chứa đựng tư tưởng nghệ

thuật: “Kết cấu là sự tạo thành và liên kết các bộ phận trong bố cục tác phẩm, là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hướng tư tưởng nhất định”[19,tr.143] Cho nên xét đến cùng, kết cấu phải tuân thủ những yêu

cầu của nội dung mà nó thể hiện Là toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm, kết cấu không chỉ là sự tiếp nối bề mặt tổ chức các bộ phận chương, đoạn mà bao hàm sự liên kết bên trong, là nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm Với truyện ngắn, ở một phương diện nào đó ta có thể khẳng định, nghệ thuật xây dựng kết cấu là nghệ thuật tạo dựng tình

huống, tình huống càng giàu kịch tính thì khả năng bộc lộ những đặc điểm, bản chất của tính cách càng lớn

Truyện ngắn hiện đại là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt đời sống riêng mang tính thể loại Trong truyện ngắn, kết cấu được chia thành nhiều dạng thức như: kết cấu đơn tuyến, kết cấu hồi cố, kết cấu theo trật tự tuyến tính, kết cấu tâm lý, kết cấu theo dòng ý thức,…

Nghệ thuật là một thế giới đa dạng, do đó hình thức kết cấu của các tác phẩm văn học cũng rất phong phú Thực tế sáng tác văn học cho thấy tùy theo đối tượng miêu tả và phong cách sáng tác, nhà văn có thể lựa chọn hình thức kết cấu phù hợp nhất để thể hiện cao nhất chủ đề, tư tưởng của tác phẩm, qua

đó thể hiện được năng lực của nhà văn

1.2.4 Cốt truyện

Cốt truyện được coi là một yếu tố không thể thiếu trong văn học, đặc biệt là ở thể loại tự sự Nếu như trong các tác phẩm trữ tình, cốt truyện hầu như không tồn tại vì ở đó tác giả chủ yếu biểu hiện diễn biến của tâm trạng, tình cảm Thì trong tác phẩm tự sự (và kịch), cốt truyện được hiểu là cái sườn của tác phẩm, là cái lõi diễn biến của truyện từ khi xảy ra cho đến khi kết

thúc, nó là cái khung để giữ cho toàn bộ tòa nhà nghệ thuật ngôn từ đứng vững [8] Vì thế, “cốt truyện là yếu tố quan trọng bậc nhất không thể thiếu trong bất kì một hình thức tự sự nào” [72,tr.58]

Theo Từ điển Thuật ngữ văn học thì cốt truyện là “hệ thống sự kiện cụ thể, được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng hất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch có thể tìm thấy một cốt truyện hai phương diện gắn bó hữu cơ: một mặt, cốt truyện là phương diện bộc lộ tính cách; mặt khác, cốt truyện còn là phương tiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội

”[22,tr.85] Có thể thấy cốt truyện là một phương diện nghệ thuật rất quan

trọng và khá phức tạp trong tác phẩm tự sự Đại thi hào Gớt cũng từng đề cao

vai trò của cốt truyện trong sáng tác truyện ngắn: “Đúng vậy, còn gì quan trọng hơn cốt truyện và nếu thiếu nó thì cả nền lí luận nghệ thuật sẽ còn ra gì nữa? Nếu cốt truyện không dùng được thì tài năng ta cũng sẽ lãng phí vô ích”

[72,tr.69] Mặt khác, cốt truyện có tính đặc trưng của mỗi thời đại, mỗi dân tộc, thể hiện tài năng, phong cách và quan niệm nghệ thuật của mỗi nhà văn

Nhà văn Nguyễn Minh Châu từng khẳng định: “Tạo ra một cái cốt truyện thật đẹp, thật độc đáo nghĩa là có tài đóng một chiếc thuyền có thể chở khẳm mọi ý đồ của anh mà không cần thêm một lời thuyết lý, triết lý nào” [12]

Cốt truyện là một hệ thống các sự kiện, biến cố được kết nối với nhau theo những kiểu rất đa dạng, linh hoạt Giáo sư Hà Minh Đức quan niệm:

“Chất liệu cơ bản, đơn vị cơ bản để tạo thành một cốt truyện chính là các sự kiện đó là những việc có tác động và ảnh hưởng đáng kể đến số phận tính cách của nhân vật” [18,tr.136] Ông cũng cho rằng: “Cốt truyện là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề và

tư tưởng tác phẩm” [19,tr.137]

Qua một số ý kiến trên, có thể thấy cốt truyện được hiểu ở hai phương diện gắn bó hữu cơ; một mặt cốt truyện là phương diện bộc lộ tính cách nhân vật, nhờ cốt truyện nhà văn thể hiện sự tác động qua lại giữa các tính cách.Mặt khác, cốt truyện là phương diện để tái hiện các xung đột xã hội

Không nên hiểu một cách đơn giản cốt truyện là tích truyện, mà: “Cốt truyện

là chuỗi các sự kiện hữu hạn có tính liên tục trước sau, có quan hệ nhân quả hoặc có liên hệ về ý nghĩa, vừa có tác dụng biểu hiện về tính cách, số phận nhân vật, vừa là yếu tố gây hấp dẫn cho người đọc” [50,tr.65] Từ đây, ta

nhận thấy cốt truyện luôn có hai tính chất cơ bản.Một là, các sự kiện thường

nằm trong chuỗi của mối quan hệ nhân quả hoặc quan hệ bộc lộ ý nghĩa, có

mở đầu và kết thúc Hai là, cốt truyện luôn có tính chất liên tục về thời gian Đặc biệt, các nhà lí luận hiện đại coi tuyến trật tự kể trước sau có thể theo dõi được trong trần thuật mới có giá trị nghệ thuật đích thực Có như thế, cốt truyện trong trật tự của trần thuật – truyện kể, mới thể hiện được tài năng và trình độ của người sáng tạo

Trong tác phẩm tự sự truyền thống cốt truyện rất được coi trọng, cốt truyện là vấn đề được nhà văn quan tâm hàng đầu bởi nó là cái lõi của truyện, thể hiện những biến cố quan trọng, đảm bảo sự mạch lạc của diễn biến câu chuyện Đồng thời cốt truyện cũng tạo nên cái hay, cái dở, sự hấp dẫn hay nhàm chán của tác phẩm Theo quan niệm truyền thống, cốt truyện là một chuỗi các sự kiện được sắp xếp theo trật tự của thời gian tuyến tính với các quan hệ nhân quả đậm nét giữa các sự kiện Các sự kiện trong cốt truyện thường là sự kiện đời sống: càng éo le, càng ly kì thì tác phẩm càng thành công Cốt truyện truyền thống gắn với cái nhìn toàn tri nên điểm nhìn nghệ thuật ít có sự luân phiên đa dạng, nhân vật hành động giữ vai trò quan trọng cho sự tồn tại của cốt truyện Ngày nay, cốt truyện trong văn xuôi hiện đại đã không còn giữ vị trí độc tôn nữa nó bị xóa bỏ quan hệ nhân quả, phá hủy tính hiện thực – những yếu tố không thể thiếu của cốt truyện theo quan niệm truyền thống Cốt truyện trong truyện ngắn hiện đại thường ít sự kiện Nhà văn thường đi sâu vào những tầng bậc tâm trạng của nhân vật với những suy

tư, trăn trở, những dằn vặt day dứt,… để khám phá con người của thời đại

André Malreux cho rằng: “Muốn cho nghệ thuật hiện đại ra đời thì cốt truyện cần phải mất đi bởi vì sẽ xuất hiện một cốt truyện mới - sự hiện diện của người nghệ sĩ trong tác phẩm” [49,tr.81]

Văn học Việt Nam từ sau 1980 trở đi đã dàn chuyển sang thời kì Đổi mới Truyện ngắn có khuynh hướng nới rộng, tự trượt thoát khung thể

loại.Truyện ngắn đã hướng tới những tình huống đời thường, đi vào chiều sâu tâm hồn con người.Chính những bước ngoặt của trạng thái tâm linh, những xung đột cá nhân đã trở thành yếu tố thúc đẩy cốt truyện

Vì vậy, để tạo được một cốt truyện vừa độc đáo vừa cô đúc là yếu tố căn bản cho truyện ngắn của tác giả đó thành công Thời gian gần đây, truyện ngắn đương đại Việt Nam phát triển mạnh mẽ kéo theo nó là sự cách tân không ngừng của thể tài truyện ngắn, trong đó có sự cách tân phong phú của cốt truyện Nhưng dù biến hóa thế nào thì nét chủ đạo trong bản thân cốt truyện, tức “chuyện” vẫn sẽ không biến mất một cách tuyệt đối vì nếu không

có nó tác phẩm sẽ không còn là tác phẩm “tự sự” nữa

1.2.5 Điểm nhìn trần thuật

Trong nghiên cứu văn học nói chung và nghiên cứu tự sự nói riêng,

thuật ngữ điểm nhìn đã trở nên quen thuộc Điểm nhìn là yếu tố quan trọng,

có vai trò quyết định đến sự thành công của tác phẩm: không thể có nghệ thuật nếu không có điểm nhìn” [22,tr.113] Có nghĩa là, không thể hiểu được sâu sắc tác phẩm nghệ thuật nếu ta không tìm hiểu điểm nhìn trần thuật

Trong mỗi sáng tác ngôn từ, bao giờ nhà văn cũng lựa chọn cho mình một điểm nhìn nhất định đóng vai trò như một hệ quy chiếu tư tưởng và ý nghĩa tác phẩm Bên cạnh đó, điểm nhìn còn là yếu tố góp phần giúp độc giả cảm nhận tác phẩm một cách thấu đáo.Tuy nhiên không chỉ là yếu tố quan trong trong việc tạo lập giá trị của một tác phẩm mà điểm nhìn còn là yếu tố quy định cách sử dụng ngôn ngữ của tác giả Bàn về vai trò của yếu tố này

trong cấu trúc của tác phẩm, G.N Pospelovnhận xét: “Trong tác phẩm tự sự, điều quan trọng là tương quan giữa các nhân vật với chủ thể trần thuật, hay nói cách khác là “điểm nhìn” của người trần thuật đối với những gì mà anh

ta miêu tả” [46,tr.213] Còn với Iu Lotman thì điểm nhìn còn nhằm cung cấp

cho văn bản sự định hướng nhất định về chủ đề của nó [36,tr.43] Điểm nhìn

không chỉ cung cấp một phương diện giúp người đọc nhìn sâu vào cấu tạo nghệ thuật của tác phẩm mà còn giúp nhận ra phong cách của nhà văn

Giáo trình Dẫn luận thi pháp học định nghĩa: Điểm nhìn văn bản là phương thức phát ngôn, trình bày, miêu tả phù hợp với cách nhìn, cách cảm thụ thế giới của tác giả [48,tr.149] Tác giả Nguyễn Thái Hòa trong bài

“Điểm nhìn và điểm nhìn nghệ thuật trong truyện” (Kỉ yếu Hội nghị tự sự học, 2001, Đại học Sư phậm Hà Nội) quan niệm: “Điểm nhìn nghệ thuật là điểm xuất phát của một cấu trúc nghệ thuật, hơn thế nó là một cấu trúc tiềm

ẩn được người đọc tiếp nhận bằng thao tác suy ý từ các mối quan hệ phức hợp giữa người kể và văn bản, giữa văn bản và người đọc văn bản, giữa người kể và người đọc hàm ẩn”.Theo Iu Lotman: “điểm nhìn ở đây không phải là lập trường chính trị mà là tọa độ thời gian được lựa chọn cho hành động kể chuyện phát triển nội dung, sắp xếp bố cục, hư cấu thành truyện Vấn

đề điểm nhìn là vấn đề quan hệ giữa người sáng tạo và cái được sáng tạo” [48,tr.149]

Thuật ngữ điểm nhìn được các nhà nghiên cứu gọi với những cách khác

nhau, và dù gọi với thuật ngữ nào cũng đều chỉ vị trí, chỗ đứng của người kể chuyện trong tác phẩm Từ những quan niệm trên, có thể hiểu: Điểm nhìn trần thuật là vị trí để người trần thuật dựa vào để quan sát, đánh giá các sự kiện, tình tiết trong tác phẩm, trong đó bao gồm cả phương diện tâm lý, văn hóa, chính trị và xã hội Điểm nhìn quy định và chi phối các thành tố khác của nghệ thuật trần thuật như: đối tượng trần thuật, thời gian, ngôn ngữ trần thuật,…Thông qua điểm nhìn, người đọc có thể xác định tư tưởng, thế giới quan của nhà văn

Như vậy, có thể thấy, điểm nhìn trần thuật có vai trò quan trọng trong quá trình sáng tác Nhà văn không thể miêu tả nghệ thuật và tổ chức tác phẩm

mà không xác lập cho mình một điểm nhìn, một chỗ đứng nhất định Việc

chọn một chỗ đứng thích hợp để người kể chuyện kể câu chuyện là một trong những sự trăn trở đối với mỗi nhà văn khi sáng tác Nhà nghiên cứu Phương

Lựu nhấn mạnh: Người nghệ sĩ không thể miêu tả, trần thuật các sự kiện của đời sống nếu không xác định cho mình một điểm nhìn đối với sự vật, hiện tượng…[37,tr.12] Còn tác giả Hoàng Ngọc Hiến cho rằng: Việc tác giả chọn quan điểm từ đó câu chuyện được kể cũng giống như nhà thơ chọn tiết điệu, thể thơ tự do hay thơ không vần, sự lựa chọn này sẽ góp phần vào hiệu quả tổng thể mà câu chuyện sẽ có [25,tr.34,35] Vì thế, việc chọn điểm nhìn và tổ

chức điểm nhìn để trần thuật trong tác phẩm tự sự có vai trò quyết định đến sự thành công hay thất bại của tác phẩm Việc tổ chức điểm nhìn trần thuật bao giờ cũng mang tính sáng tạo, nhà văn phải lựa chọn cho mình một chỗ đứng hay vị trí thích hợp để xác lập cho người kể một điểm nhìn trần thuật, từ đó câu chuyện được bắt đầu Bên cạnh đó, điểm nhìn trần thuật là yếu tố đầu tiên đưa người đọc đi vào thế giới của tác phẩm và nhận ra đặc điểm phong cách của nhà văn

Từ những quan niệm ở các góc độ khác nhau có thể tổng kết điểm nhìn

là vị trí xuất phát điểm mà từ đó được hiện thực quan sát và kể lại Điểm nhìn

là nhân tố quan trọng của sáng tạo nghệ thuật, là điểm tựa, là chỗ đứng mà nhà văn lựa chọn khi miêu tả, trần thuật Bởi vậy, điểm nhìn trần thuật góp phần đáng kể vào sự thành công của tác phẩm, qua đó thấy được sự sáng tạo của nhà văn trên hành trình lao động nghệ thuật của mình

Dựa trên những tiêu chí đánh giá khác nhau, các nhà nghiên cứu đã có nhiều cách phân chia điểm nhìn: Xét trên bình diện vật lý có: Điểm nhìn bên trong, điểm nhìn bên ngoài, điểm nhìn toàn tri Xét trên bình diện trần thuật: Điểm nhìn không gian, điểm nhìn thời gian Còn trên bình diện cảm thụ đánh giá: Điểm nhìn nhân vật, điểm nhìn tác giả…

Như vậy có thể thấy, hệ thống điểm nhìn trần thuật thực chất là nghệ thuật tổ chức cách tiếp cận hình tượng cho người đọc thể hiện cách nhìn, cách cảm thụ thế giới của tác giả Mặt khác, thông qua điểm nhìn trần thuật, người đọc có dịp đi sâu tìm hiểu cấu trúc tác phẩm và nhận ra đặc điểm phong cách của nhà văn

1.2.6 Không gian và thời gian nghệ thuật

1.2.6.1 Không gian nghệ thuật

Theo quan niệm của triết học, không gian là phương thức tồn tại của vật chất.Với ý nghĩa là một hình thức để cho các hiện tượng vật chất tồn tại, không gian mang tính khách quan Nó có những đặc tính riêng, không phụ thuộc và biến đổi theo ý muốn chủ quan của con người Không gian luôn là một trong những đối tượng mà con người khát khao chiếm lĩnh Nhưng có thể thấy, sự rộng lớn đến vô cùng, vô tận của nó có nhiều khi nằm ngoài tầm tay với của con người

Trong tác phẩm văn học, yếu tố không gian và thời gian góp phần tạo

nên sức hấp dẫn lớn Theo Huy Cận: “Không gian và thời gian là hai bề của

sự vật, là kích thước của sự sống Nghệ thuật biểu hiện sự sống, tái hiện sự sống làm sao không dựng cái khung không gian và thời gian lên được để chứa đựng sự vật, để cho sự vật có chỗ sống, sinh sôi, nảy nở” [11]

Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật, là sự phản ánh không gian khách quan vào tác phẩm nghệ thuật.Trong văn học, không gian nghệ thuật là một phương diện quan trọng trong chỉnh thể thẩm

mỹ của tác phẩm Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về lượng không gian nên mang tính chủ quan, ngoài không gian vật thể còn có không gian tâm tưởng” [22,tr.150]

Mỗi loại hình nghệ thuật có cách tái hiện không gian riêng Nếu hội họa

và điêu khắc tả các sự vật một cách tĩnh tại thì trong việc chiếm lĩnh không

gian nghệ thuật, văn học lại có ưu thế vượt trội Bằng phương tiện đặc biệt là ngôn từ, văn học có khả năng chuyển dịch từ bức tranh này sang bức tranh khác một cách nhanh chóng, dễ dàng đưa người đọc vào những miền không

gian khác nhau Trong văn học, không gian nghệ thuật chính là hình thức tồn tại của hình tượng [47,tr.178]

Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ, qua đó nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống

Ở góc độ thi pháp học, không gian nghệ thuật được đánh giá là một phương diện nghệ thuật quan trọng Nó là mô hình không gian của thế giới nghệ thuật

Sự đối lập hay liên hệ qua lại giữa các yếu tố không gian, sự lặp lại của những kiểu không gian trong tác phẩm được xem là những biểu hiện khác nhau của cùng một quan điểm Tùy thuộc vào sở trường cũng như cá tính sáng tạo của nhà văn trong quá trình sáng tác, mỗi tác giả có cách xây dựng và kiến tạo thế giới theo cách riêng của mình, không gian nghệ thuật vì vậy mà trở nên đa dạng và phong phú Không gian nghệ thuật có mối tương quan chặt chẽ với thời gian nghệ thuật Khi nhà văn dừng lại để khắc họa không gian thì thời gian sẽ bị hãm chậm hoặc bị triệt tiêu Người ta cũng có thể không gian hóa thời gian bằng cách miêu tả các sự kiện, biến đổi theo trật tự liên tưởng, cái này bên cạnh cái kia

Không gian nghệ thuật trong tác phẩm còn là sự mô hình hóa các mối liên hệ về thời gian, xã hội, đạo đức trong bức tranh hiện thực thể hiện quan niệm về trật tự thế giới và sự lựa chọn của nhà văn Người ta chia ra nhiều loại không gian khác nhau: không gian điểm, không gian tuyến, không gian bên trong và không gian bên ngoài, không gian hành động và không gian phi hành động… Qua không gian nghệ thuật, tác giả bộc lộ tư duy nghệ thuật, cá tính sáng tạo và đánh dấu trình độ chiếm lĩnh thế giới cũng như miêu tả tâm hồn con người

1.2.6.2.Thời gian nghệ thuật

Trong triết học, người ta quan niệm thời gian là phương thức tồn tại của vật chất Đó là hình thức tồn tại có tính liên tục, có độ dài, hướng, nhịp độ; có

ba chiều quá khứ, hiện tại, tương lai và có tính chất không thể đảo ngược Còn thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể trải nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật với tính liên tục và độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với các chiều thời gian quá khứ, hiện tại hay tương lai

Cũng giống như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật Thời gian nghệ thuật gắn liền với cảm nhận của con người nên mang tính chủ quan, trở thành thời gian tâm lí

Nó không phải là thời gian khách quan vận động theo trật tự một chiều mà có thể đảo ngược, quay về quá khứ hay vượt tới tương lai hoặc dừng lại Nó cũng

có thể kéo dài hay rút ngắn thời gian thực tế Thời gian nghệ thuật là thời gian được soi sáng bởi tư tưởng, tình cảm của nhà văn, được sáng tạo để trở thành hình tượng nghệ thuật, nó phù hợp với quan niệm của nhà văn về con người

và thế giới Vì thế, thời gian nghệ thuật có thể diễn ra nhanh hay chậm, dài hay ngắn, liên tục hay đứt quãng theo một lôgic riêng, không trùng lặp với thời gian khách quan

Theo Dẫn luận thi pháp học thì: “thời gian nghệ thuật là một biểu tượng, một tượng trưng, thể hiện một quan niệm của nhà văn về cuộc đời và con người Cuộc đời có thể như chớp mắt, như giấc mộng Cuộc đời có thể chỉ là cuộc đày ải vô tận Cuộc đời có thể chỉ như con thoi đưa mà không có chỉ, hoàn toàn vô nghĩa… Thời gian nghệ thuật là phạm trù có nội hàm triết lý” [48,tr.58] Chính vì vậy, “thời gian trong văn học không còn giản đơn là cái dung chứa các quá trình đời sống mà là một yếu tố nội dung tích cực,

“một kẻ tham gia độc lập vào hành động nghệ thuật”, là “một trong phương tiện hữu hiệu nhất để tổ chức nội dung của nghệ thuật” [48,tr.58]

Có thể thấy, bởi là hình thức của hình tượng nghệ thuật, nên thời gian nghệ thuật là một trong những phạm trù quan trọng của thi pháp học, vì nó thể hiện thực chất sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ Nhà văn có thể chọn điểm ban đầu và kết thúc, có thể kể nhanh hay chậm, cũng có thể đảo lộn trật

tự thời gian trong truyện bằng cách đan xen hiện tại, quá khứ và tương lai theo quy luật tâm lí của nhân vật hoặc theo trật tự hồi ức của người kể chuyện Mỗi nhà văn luôn có cách tổ chức thời gian khác nhau trong các tác phẩm của mình.Tuy nhiên, không phải mọi thứ liên quan đến tời gian trong tác phẩm văn học đều là thời gian nghệ thuật Trong tác phẩm văn học, thời gian chỉ chuyển hóa thành thời gian nghệ thuật khi nó cùng các yếu tố khác như không gian, kết cấu hay điểm nhìn,… thể hiện quan niệm của nhà văn về con người và cuộc đời

Tìm hiểu không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật trong văn chương không những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, các ngôn ngữ tượng trưng, mà còn cho thấy quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của

tác giả hay giá trị phản ánh của một giai đoạn văn học Từ đó, cung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáo [22,tr.184] trong tác phẩm văn chương

nhận thức, kiến thức, kinh nghiệm phong phú và sự sáng tạo của nhà văn qua các thời kì lịch sử

Nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra những quan niệm của mình khi bàn về ngôn ngữ văn học nghệ thuật Theo cách diễn đạt của nhà lý luận Mỹ, ngôn

ngữ nghệ thuật là hình thức của sự sống, cho nên nó phải được cấu tạo theo logic của cảm xúc [52,tr.65] Như vậy, nhà văn đã thông qua ngôn ngữ mà

cảm nhận cảm xúc của mình để tái hiện hiện thực cuộc sống

Theo nhà nghiên cứu Hà Minh Đức, ngôn ngữ nghệ thuật là: công cụ,

là chất liệu cơ bản của văn học [19,tr.215], nên văn học được gọi là loại hình

nghệ thuật ngôn từ Điều đó có nghĩa, ngôn ngữ là chất liệu, là phương tiện biểu hiện để xây dựng nên tác phẩm văn học, đồng thời cũng là chiếc cầu nối giữa nhà văn với độc giả qua tác phẩm Nhờ có ngôn ngữ mà người đọc có thể

đi vào tìm hiểu, khám phá thế giới nghệ thuật phong phú trong tác phẩm, đồng thời nắm bắt được bức thông điệp mà nhà văn gửi gắm, qua đó tác động mạnh mẽ đến tâm hồn, tình cảm, nhận thức của con người Như vậy, nếu tác phẩm văn học là tổng hòa của nhiều yếu tố thì ngôn ngữ chính là yếu tố đầu tiên để tạo nên một tác phẩm văn học

Chức năng của ngôn ngữ nghệ thuật còn dùng để biểu đạt nội dung hình tượng của các tác phẩm nghệ thuật ngôn từ [4,tr.227] Điều đó cho thấy,

chức năng chủ yếu của ngôn ngữ nghệ thuật là chức năng xây dựng nên hình tượng nghệ thuật biểu hiện cái đẹp và tác động đến cảm xúc người đọc Nhà văn dùng ngôn ngữ để biểu đạt nội dung, viết nên suy nghĩ, gửi gắm vào đó những quan niệm, tư tưởng, tình cảm và nhận thức của mình đồng thời tạo nên sự rung động trong tâm hồn người đọc Như vậy có thể thấy, ngôn ngữ là một trong những yếu tố quan trọng thể hiện cá tính sáng tạo, tài năng và phang cách của nhà văn Những tư tưởng, tình cảm, ý đồ nghệ thuật của nhà văn chỉ có thể được tái hiện thông qua ngôn ngữ

Tác phẩm văn học đều lấy ngôn ngữ làm chất liệu, nhưng ở mỗi thể loại văn học lại có cách tổ chức riêng với những đặc trưng riêng Nếu như thơ trữ tình khai thác ngôn ngữ chủ yếu ở phương diện bộc lộ cảm xúc, kịch chủ yếu sử dụng ngôn ngữ đối thoại thì tác phẩm tự sự trong đó có truyện ngắn chủ yếu là sử dụng ngôn ngữ trần thuật Ngôn ngữ trần thuật là ngôn ngữ của nhà văn dùng để xây dựng câu chuyện, nó bao gồm ngôn ngữ của người trần thuật và ngôn ngữ nhân vật Cho nên, ngôn ngữ trần thuật chính là nơi bộc lộ

ý thức sử dụng ngôn ngữ có chủ ý của nhà văn, là phần lời độc thoại thể hiện quan điểm của tác giả hay quan điểm của người kể chuyện đối với cuộc sống được miêu tả, có những nguyên tắc thống nhất trong việc lựa chọn và sử dụng các phương tiện tạo hình và biểu hiện ngôn ngữ [22,tr.184]

Ngôn ngữ trần thuật có những nguyên tắc thống nhất trong việc lựa chọn các phương tiện tạo hình và thể hiện ngôn ngữ để bộc lộ cảm xúc, quan điểm của tác giả Do đó, ngôn ngữ trần thuật mang tính chính xác, tính cá thể hóa Mỗi chữ, mỗi câu trong tác phẩm có thể chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa Nhưng dù mỗi từ có mang ý nghĩa đa tầng thì cũng phải có sự thống nhất của chủ thể sáng tạo Vì đây là đặc trưng của ngôn ngữ văn xuôi, là sự tác động qua lại phức tạp giữa tiếng nói của tác giả, người kể chuyện và nhân vật, giữa ngôn ngữ miêu tả và ngôn ngữ được miêu tả

Trong tác phẩm tự sự có hai loại ngôn ngữ: Ngôn ngữ người kể chuyện

và ngôn ngữ nhân vật Ngôn ngữ người kể chuyện là ngôn ngữ tác giả, người

trần thuật ở ngôi thứ ba tự giấu mình Đây là nhân vật toàn tri, biết tất cả mọi

chuyện và dùng ngôn ngữ của mình dẫn dắt người đọc, người nghe tìm hiểu, khám phá những biến cố, sự kiện, số phận, cuộc đời diễn ra trong tác phẩm

đó Đồng thời, người kể chuyện có thể tham gia vào câu chuyện, đưa ra những lời trữ tình ngoại đề, giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn chủ đề tác phẩm,

tư tưởng của người nghệ sĩ Trong thực tế văn học, ngôn ngữ người kể chuyện

có thể đồng nhất với ngôn ngữ nhà văn, vì nghệ thuật bao giờ cũng có tính hư cấu, sáng tạo Ngôn ngữ nhân vật là ngôn ngữ các nhân vật đối thoại với nhau hoặc ngôn ngữ độc thoại, nhân vật tự suy nghĩ hoặc nói với chính mình.Hai loại ngôn ngữ này đan xen vào nhau, thậm chí, ở một số nhà văn, nó hòa vào nhau đến mức khó tách bạch

Như vậy, có thể khẳng định, trong văn học hiện đại, ngôn ngữ trần thuật giữ một vị trí quan trọng trong tác phẩm Nó là sự thể hiện toàn bộ tư tưởng, tình cảm, giọng điệu của nhà văn, cấu trúc tác phẩm và cho thấy được điểm nhìn trần thuật của tác giả Và qua ngôn ngữ trần thuật, người đọc nhận

ra được phong cách độc đáo của mỗi nhà văn Việc tìm tòi, đổi mới cách tân trong ngôn ngữ tràn thuật cũng là hướng đi của văn xuôi đương đại nhằm thúc đẩy sự sáng tạo, cách tiếp nhận, cách hiểu về gần với đặc trưng trong thẩm mĩ văn học

1.2.7.2 Giọng điệu trần thuật

Nếu ngôn ngữ là yếu tố đầu tiên khi tạo nên một tác phẩm văn học, thì giọng điệu trần thuật cũng là phương diện quan trọng trong nghệ thuật trần thuật, nó tạo nên sự liên kết giữa các yếu tố hiện thực khác nhau làm cho tác phẩm có cùng một âm hưởng

Trong cuộc sống hàng ngày, giọng điệu là một yếu tố lời nói của mỗi cá nhân, nó phản ánh thái độ, tình cảm, tâm trạng hay nhận thức của con người

về một vấn đề vào một thời điểm nào đó Và chỉ cần nghe giọng nói là ta đã nhận ra người nói Thì trong văn học, giọng điệu không đơn giản là tín hiệu

âm thanh có âm sắc đặc thù để nhận ra người nói, mà nó còn mang nội dung

tình cảm, thái độ ứng sử trước hiện thực của nhà văn Theo Từ điển thuật ngữ văn học, giọng điệu là thái độ, tình cảm, lập trường, đạo đức của nhà văn đối với hiện tượng được miêu tả thể hiện trong lời văn …” [22,tr.134]