Nghệ thuật truyện ngắn nguyễn hiếu

Các bài viết bàn về đặc điểm thể loại Nhà văn Châu Minh trong bài Nguyễn Hiếu và tuyển tập của mình viết: “Trong số các nhà văn đương đại, Nguyễn Hiếu là một trong số các nhà văn hiếm

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

LƯU THỊ QUỲNH NHƯ

NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN

NGUYỄN HIẾU

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI - 2016

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

LƯU THỊ QUỲNH NHƯ

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN VĂN TÙNG

HÀ NỘI - 2016

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới Tiến sĩ Nguyễn Văn Tùng- người thầy đã tận tâm, nhiệt tình chỉ bảo, hướng dẫn, giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện luận văn thạc sĩ này

Em xin chân thành cảm ơn các thầy, cô trong tổ Lí luận văn học, Khoa Ngữ Văn, phòng sau Đại học Trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 đã quan tâm

và tạo điều kiện thuận lợi cho em học tập và nghiên cứu

Xin gửi lời tri ân đến gia đình, bạn bè và những người thân yêu đã luôn động viên, khích lệ, giúp đỡ em trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn thạc sĩ

Vĩnh Phúc, tháng 11 năm 2016

Học viên

Lưu Thị Quỳnh Như

Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là

trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc rõ ràng và được phép công bố

Vĩnh Phúc, ngày 20 tháng 11 năm 2016

Học viên

Lưu Thị Quỳnh Như

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 10

Chương 1 VỀ THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN VÀ TÁC GIẢ TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HIẾU 10

1.1 Khái niệm truyện ngắn 10

1.2 Đặc điểm của thể loại truyện ngắn 13

1.2.1 Truyện ngắn có khả năng cô đúc, hàm chứa 13

1.2.2 Truyện ngắn có khả năng phản ánh nhanh, kịp thời đời sống xã hội 14

1.2.3 Truyện ngắn phản ánh cuộc sống trong trạng thái bề bộn, ngổn ngang 16 1.2.4 Truyện ngắn hiện đại có sự rút ngắn khoảng cách giữa người trần thuật và đối tượng trần thuật 18

1.2.5 Truyện ngắn có khả năng giúp nhà văn giải phóng năng lực sáng tạo 21 1.2.6 Về một số yếu tố nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại 24

1.3 Tác giả truyện ngắn Nguyễn Hiếu 32

1.3.1 Tiểu sử, quá trình sáng tác của nhà văn Nguyễn Hiếu 32

1.3.2 Những tập truyện ngắn tiêu biểu của Nguyễn Hiếu 37

Chương 2 GÓC ĐỘ TIẾP CẬN VÀ KIỂU NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HIẾU 40

2.1 Các góc độ tiếp cận nhân vật 40

2.1.1 Góc độ xã hội 41

2.1.2 Góc độ gia đình 42

2.1.3 Góc độ con người cá nhân, con người bản năng 43

2.2 Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Hiếu 44

2.2.1 Kiểu nhân vật trí thức và những chiêm nghiệm về thế thái nhân tình 45

2.2.3 Kiểu nhân vật nông dân bị tha hóa trước những cám dỗ vật chất tầm

thường 64

2.2.4 Kiểu nhân vật hết lòng gìn giữ những giá trị truyền thống 71

2.2.5 Kiểu nhân vật kì ảo với những vấn đề thời sự, xã hội và triết lí nhân sinh 75

Chương 3 NGHỆ THUẬT TẠO TÌNH HUỐNG, CỐT TRUYỆN, GIỌNG ĐIỆU TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HIẾU 81

3.1 Nghệ thuật tạo tình huống truyện 81

3.1.1 Khái niệm tình huống truyện 81

3.1.2 Tình huống truyện và hiệu quả nghệ thuật 82

3.2 Nghệ thuật tạo cốt truyện giả tưởng 95

3.2.1 Khái niệm giả tưởng 95

3.2.2 Cốt truyện giả tưởng và hiệu quả nghệ thuật 96

3.3 Giọng điệu hài hước, trào tiếu 102

3.3.1 Khái niệm hài hước, trào tiếu 102

3.3.2 Giọng điệu hài hước, trào tiếu và hiệu quả nghệ thuật từ việc sử dụng giọng điệu hài hước, trào tiếu 104

KẾT LUẬN 113

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 115

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Truyện ngắn được mệnh danh là “một thể loại muôn hình muôn vẻ, biến

đổi không ngừng Nó là một vật biến hóa như quả chanh của Lọ Lem”

(D.Gronôpxki), truyện ngắn đã len lỏi vào mọi ngóc ngách của xã hội, bắt kịp nhanh với những chuyển biến muôn màu của đời sống Ở Việt Nam, nhất là sau năm 1986, không khí đời sống chính trị xã hội cởi mở đã tạo tiền đề để truyện ngắn có những bước chuyển biến mạnh mẽ Nhà văn Nguyên Ngọc khi

nhận xét về truyện ngắn Việt Nam trong thời kì Đổi mới đã nói: “Đây có thể

coi là một thời kì có nhiều truyện ngắn hay trong văn học Việt Nam” (Văn

học Việt Nam sau 1975- những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy) Bởi vậy việc tìm hiểu thể loại truyện ngắn để có được một cái nhìn khái quát về những chuyển đổi mạnh mẽ cả về nội dung và hình thức thể hiện là một việc làm có

ý nghĩa, qua đó thấy được sự đóng góp của các nhà văn trong quá trình vận động phát triển của thể loại truyện ngắn

Văn học Việt Nam thời kì Đổi mới ghi nhận nhiều đóng góp của những cây bút triển vọng như: Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Ngọc Tư, Hồ Anh Thái, Phạm Ngọc Tiến… và Nguyễn Hiếu

Nhà văn Nguyễn Hiếu được mệnh danh là “Lực sĩ của văn xuôi Việt

Nam” (Ma Văn Kháng) Ông được biết đến là cây bút viết khỏe với sức sáng

tạo dồi dào Hơn 30 năm cầm bút, Nguyễn Hiếu đã thử sức trên rất nhiều lĩnh vực từ viết báo, viết kịch bản, làm thơ đến tiểu thuyết, truyện ngắn… và ở lĩnh vực nào ông cũng rất thành công, để lại dấu ấn đậm nét trong lòng độc giả Với những đóng góp không nhỏ của mình, nhà văn Nguyễn Hiếu đã vinh

dự được nhận những giả thưởng như:

Giải của Bộ Nội thương và Hội Nhà văn Việt Nam trao cho bài thơ:

Người đứng giữa ước mơ và ước mơ, năm 1973

Giải Thụy Điển tài trợ đề tài giáo dục trao cho bài thơ: Bốn đứa trẻ bên

trong giới nghiên cứu phê bình văn học Chính vì thế chọn đề tài Nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Hiếu chúng tôi muốn nghiên cứu một cách hệ thống

những đặc điểm nổi bật trong truyện ngắn của cây bút khá độc đáo này

Hơn nữa việc nghiên cứu Nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Hiếu còn là

việc làm cần thiết để khẳng định vị trí và đóng góp của ông đối với thể loại truyện ngắn Việt Nam đương đại

Không chỉ vậy việc khảo sát truyện ngắn Nguyễn Hiếu cũng giúp người nghiên cứu có cơ hội nâng cao năng lực nghiên cứu truyện ngắn, từ đó nâng cao hiệu quả giảng dạy truyện ngắn ở nhà trường Trung học phổ thông

2 Lịch sử vấn đề

Nhà văn Nguyễn Hiếu họ tên đầy đủ là Nguyễn Văn Hiếu, sinh ngày 15/10/1948, tuổi Mậu Tý, quê nội ở Phùng Khoan- Thanh Xuân nhưng cả đoạn đời thơ ấu của ông lại gắn bó với quê ngoại là làng Chèm thuộc phủ Hoài Đức cũ nay là huyện Từ Liêm- Hà Nội Nguyễn Hiếu viết văn từ khi học lớp 10 phổ thông, cho đến nay ông đã tạo dựng được một gia tài khá đồ sộ gồm: 21 cuốn tiểu thuyết, hàng trăm truyện ngắn, 50 kịch bản sân khấu và gần

300 bài thơ Chính vì sự đa dạng này mà nhà văn Nguyễn Hiếu nhận được nhiều sự quan tâm của độc giả, đồng nghiệp và các nhà nghiên cứu Nhiều bài viết, nhiều bài báo, nhiều công trình nghiên cứu đã bàn về Nguyễn Hiếu Qua các bài viết này, chúng tôi nhận thấy như sau:

2.1 Các bài viết bàn về đặc điểm thể loại

Nhà văn Châu Minh trong bài Nguyễn Hiếu và tuyển tập của mình viết:

“Trong số các nhà văn đương đại, Nguyễn Hiếu là một trong số các nhà văn hiếm hoi mà trong các sáng tác của mình dường như chạm đến tất cả các thể loại của văn học từ thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch bản, tạp văn, truyện và thơ cho trẻ em, chân dung và cả lí luận phê bình… Ở bất kì thể loại nào cũng ghi dấu đậm đà phong cách Nguyễn Hiếu và sự đan chéo hòa nhập giữa các thể loại ” Nhà thơ Phan Cung Việt từng nói: “Đọc văn xuôi của Nguyễn Hiếu thấy rõ chất thơ Hai thứ đó hòa trộn sẽ tạo ra cái chuẩn đích thực của văn chương như thời tự lực văn đoàn” [41]

Nhà văn Phạm Thành, tác giả tiểu thuyết Hậu Chí Phèo viết: “Trong

khi tán dương sức khái quát hình ảnh đất nước qua hình tượng người đàn bà

đẹp đầy chất phồn thực tên Liễu trong tiểu thuyết Con ngố có thể hiến thân

cho bất kì người đàn ông ở bất kì thành phần nào với một sự cam chịu và vị tha lại rất tán tụng thơ của Nguyễn Hiếu và dự định sẽ ghép những câu văn

hay trong Con ngố thành một bài thơ” [41]

Trong một bài viết dài Tiết lộ vài điều về người viết văn tuổi Mậu Tí

nhà thơ Lê Huy Quang khẳng định: “Nhiều kỉ lục văn chương do Nguyễn Hiếu tạo ra như viết khỏe nhất, nhiều tác phẩm hài nhất và cũng nhiều thủ pháp cách tân nhất trong tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch [48]

Cùng đồng tình với quan điểm này của nhà thơ Lê Huy Quang, nhà báo

Đinh Hương Bình trong cuộc Trò chuyện với tác giả tuyển tập mừng đại lễ

1000 năm có viết: “Người ta còn nhắc đến tiểu thuyết của lão như một sự

cách tân với cái dựng truyện hư hư thực thực Văn phong của lão ngắn gọn, chấm câu liên tục, không mấy hoa mĩ cầu kì nhưng bằng bút pháp dữ dội và hài hước, lão đã khiến cho người đọc cứ hùng hục chạy theo lão cho đến khi kết thúc câu chuyện mới thở phào vì những cái kết chuyện hóm hỉnh nhưng cũng đầy chiêm nghiệm”[6]

2.2 Các bài viết bàn về nghệ thuật xây dựng nhân vật

Nhà phê bình Nguyễn Thị Minh Thái nhận xét về truyện ngắn Khi nàng

ma nơ canh không mặc áo viết: “Nguyễn Hiếu vẫn ưa lối tả thực, với cách

dựng truyện truyền thống, dồn ép nhân vật hành xử như một tên ngố của xã hội nông nghiệp Việt vẫn còn nhiều bể dâu đầu thế kỉ 21 Thấy thương một kiếp đàn ông, cả đời thả hình bắt bóng và bỗng dưng… thấy nhớ cặp nhân vật Thị Nở - Chí Phèo vĩnh cửu của Nam Cao…Cái hay nữa ở truyện ngắn này là Nguyễn Hiếu còn khuyến mại độc giả bằng cái hài sở trường của ông”[49]

Trong bài Về hình tượng nhân vật Lão Cu trong tác phẩm của Nguyễn

Hiếu đăng trên tạp chí Nhà văn tháng 1/2013, tiến sĩ văn học Đường Văn

nhận xét: “Trong số hàng trăm nhân vật lớn nhỏ, chính phụ trong vài chục tác phẩm tự sự và kịch của Nguyễn Hiếu, lão Cu là một trong số ít những nhân

vật được xây dựng thành công sắc sảo, sống động, hấp dẫn, khá độc đáo, từ ngoại hình đến nội tâm, tích cách, số phận để lại ấn tượng mạnh trong lòng người đọc, người xem Tuy vẫn có không ít nét gần gũi, tương đồng với một

số hình tượng nhân vật khác trong văn học Việt Nam và nước ngoài, nhưng

sự khác biệt của lão Cu với họ lại có phần sâu đậm hơn, đặc biệt là bút pháp hiện thực - hư ảo - dân gian đã được tác giả vận dụng với ý thức cao, nhiệt hứng, đã tạo ra hiệu quả nghệ thuật tốt, khiến dụng ý nghệ thuật của tác giả biến lão Cu từ một con người nhỏ bé, khốn khổ dưới đáy xã hội làng Chiện dần trở thành một lão Cu nhân chứng lịch sử, lão Cu cầu nối giữa thánh thần

và người trần, lão Cu - tiếng nói của lương tâm của triết lí dân gian… một cách gần như tất yếu, thuyết phục Đó chính là nét mới sáng tạo thành công của Nguyễn Hiếu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật trong văn xuôi tự sự và kịch nói”[72]

2.3 Các bài viết bàn về giọng điệu và đề tài

Nhà văn Chu Lai trong bài viết Đôi nét về Nguyễn Hiếu đăng trên báo

Văn nghệ viết: “Văn của Nguyễn Hiếu không bao giờ rao giảng, không làm duyên, không cố tình triết lí triết luận, nó cứ tự nhiên trào lên như nước mạch với tất cả những bụi bặm, trong đục của nó và chính vì thế mà nó rất đời có nhiều đoạn Hiếu viết như nhập đồng, như lên cơn, như…kẻ điên Phải chăng chính vì cái điên này mà một gã nhà quê như Hiếu tự nhận mới có thể có được những trang viết như bị ma làm như thế Chợt nghĩ, nếu Hiếu tỉnh hơn một chút, sáng suốt hơn một chút thì chưa chắc có được những con chữ nảy mầm, nổi cục lên như vậy Đó là cái mạnh và cũng là cái yếu của Hiếu” [37]

Bên cạnh đó người đọc cũng dễ dàng nhận thấy giọng điệu hài hước trào tiếu là đặc điểm nổi bật, là nét đặc sắc trong truyện ngắn Nguyễn Hiếu

Trong bài viết Nguyễn Hiếu- nhà văn của Hà Nội nhà văn Châu Minh- Nhà xuất bản Hà Nội đã khẳng định: “Với tập truyện ngắn hài đầu tiên Chuyện cái

vòi nước ông từng được kì vọng rất nhiều về một cây bút văn xuôi hài hước

khả dĩ có thể kế tục Nguyễn Công Hoan Và trong khối lượng đồ sộ tác phẩm của Nguyễn Hiếu cũng ít nhiều đáp ứng yêu cầu này khi ông có hai tập truyện

ngắn hài Bên cạnh Chuyện cái vòi nước là Cười dành cho tất cả và hai tiểu thuyết hài Những mảnh trần gian và Tây tây, ta ta Và ở bất kì tiểu thuyết hay

truyện ngắn nào yếu tố hài sở trường trong bút pháp của Nguyễn Hiếu cũng lộ

ra khi đậm khi nhạt lan tỏa bao trùm tác phẩm”[40]

Với lợi thế sau 40 năm làm báo, Nguyễn Hiếu dễ dàng tìm ra những đề tài có thể viết thành truyện ngắn Trong một bài viết, nhà phê bình Bùi Việt Thắng nhận xét khá đúng về thế mạnh này: “Nguyễn Hiếu nhìn đâu cũng ra truyện ngắn” Nhờ yếu tố báo chí như vậy nên Nguyễn Hiếu có thể tung hoành và ghi chép được nhiều mảng đời khác nhau mang ý nghĩa xã hội

Tiến sĩ Nguyễn Văn Tùng trong bài viết “Truyện ngắn Nguyễn Hiếu-

những nét đặc sắc” cũng khẳng định: “Hệ thống đề tài trong truyện ngắn

Nguyễn Hiếu vô cùng phong phú, phản ánh nhiều góc khuất, nhiều phương diện của đời sống xã hội Qua truyện ngắn có thể dễ dàng nhận thấy Nguyễn Hiếu có vốn sống, vốn hiểu biết vô cùng phong phú” Cũng trong bài viết này tiến sĩ nhận định thêm: “Một trong những nét nổi bật trong truyện ngắn Nguyễn Hiếu là sự tham gia của yếu tố giả tưởng trong các cốt truyện…như một cách làm mới nghệ thuật thể hiện văn xuôi”[68]

Như vậy qua việc tìm hiểu các ý kiến đánh giá ,nhận xét, các bài báo các công trình nghiên cứu của các nhà văn, nhà báo, nhà phê bình…Ta có thể thấy rằng Nguyễn Hiếu thực sự là một cây bút có ý thức nghề nghiệp, luôn nỗ lực tìm tòi những cách thể hiện mới Và điều đó đã mang đến cho ông những thành tựu nhất định Những sáng tác của ông ít nhiều đã có những đóng góp cho quá trình

đổi mới hình thức nghệ thuật văn xuôi đương đại Việt Nam Tuy nhiên, ở

chuyên ngành Lý luận văn học, nghiên cứu chuyên sâu về mảng truyện ngắn của Nguyễn Hiếu chưa nhiều Đặc biệt việc nghiên cứu nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Hiếu là chưa có ai làm một cách tập trung hệ thống, chính vì vậy việc

nghiên cứu chuyên sâu “Nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Hiếu” là một hướng

nghiên cứu hợp lý, có ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài nhằm làm rõ những nét đặc sắc riêng trong truyện ngắn của Nguyễn Hiếu, chỉ ra nhũng đặc điểm làm nên phong cách nghệ thuật của ông, từ đó khẳng định những đóng góp của Nguyễn Hiếu trong nền văn xuôi đương đại Việt Nam đặc biệt ở thể loại truyện ngắn

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu những vấn đề lý thuyết có liên quan đến đề tài

Nghiên cứu những đặc điểm cơ bản về nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Hiếu để đưa ra những nhận định, kết luận mang tính khái quát về truyện ngắn Nguyễn Hiếu

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu các đặc điểm nổi bật về nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Hiếu

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài: Nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Hiếu, chúng tôi tập trung

khảo sát hai tuyển tập truyện ngắn của ông gồm gần 100 truyện đó là:

Tuyển tập: Bóng ảnh cuộc đời, Nxb Hà Nội, 2010

Tuyển tập: Hình như ngoài Văn chỉ có ma, Nxb Hà Nội, 2010

5 Phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành nghiên cứu, căn cứ vào nội dung, yêu cầu của đề tài chúng tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

Phương pháp loại hình giúp chúng tôi nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Hiếu từ những đặc điểm về thể loại truyện ngắn nói chung

5.2 Phương pháp so sánh đối chiếu

Phương pháp so sánh được vận dụng nhằm làm rõ những nét đặc trưng khác biệt của truyện ngắn Nguyễn Hiếu với truyện ngắn của các tác giả khác

để thấy được sự độc đáo của truyện ngắn Nguyễn Hiếu

5.3 Phương pháp tiếp cận thi pháp học

Phương pháp nghiên cứu theo hướng thi pháp học giúp người đọc tìm hiểu tác phẩm của Nguyễn Hiếu từ phương diện hình thức, nhận diện những đóng góp mới, sáng tạo của nhà văn về nghệ thuật xây dựng nhân vật,cốt truyện giả tưởng, giọng điệu hài hước trào tiếu… trong một số tuyển tập truyện ngắn của Nguyễn Hiếu

Ngoài ra trong quá trình thực hiện chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp và các thao tác khác như: thao tác phân tích, tổng hợp, thống kê, phân loại…

6 Đóng góp của luận văn

Qua việc nghiên cứu đặc điểm truyện ngắn, luận văn mang đến những nhận định mới, có hệ thống về nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Hiếu

Luận văn tập trung tìm hiểu: Nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Hiếu, từ

đó khẳng định sự đóng góp của nhà văn đối với sự phát triển của văn học Việt

Nam đương đại, đặc biệt ở thể loại truyện ngắn Từ đó, luận văn góp phần khẳng định thành tựu của văn xuôi Việt Năm thời kì Đổi mới

Luận văn cũng đóng góp về phương pháp tiếp cận, đánh giá truyện ngắn

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn triển khai nội dung thành 3 chương

Chương 1: Về thể loại truyện ngắn và tác giả truyện ngắn Nguyễn

Hiếu

Chương 2: Góc độ tiếp cận và kiểu nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn

Hiếu

Chương 3: Nghệ thuật tạo tình huống, cốt truyện, giọng điệu trong

truyện ngắn Nguyễn Hiếu

NỘI DUNG Chương 1

VỀ THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN

VÀ TÁC GIẢ TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HIẾU

1.1 Khái niệm truyện ngắn

Bàn về khái niệm truyện ngắn đến nay đã có rất nhiều quan niệm khác nhau Xuất phát từ dung lượng, từ phương thức sáng tác, từ phương thức tái

hiện đời sống, từ cấu trúc thể loại, tác giả Trần Đình Sử trong giáo trình lí luận văn học cho rẳng: “Truyện ngắn là tác phẩm văn xuôi cỡ nhỏ, sáng tác

bằng hư cấu Truyện ngắn sở dĩ ngắn là do thể hiện cuộc sống qua lắt cắt, khoảnh khắc nhờ những bố cục đặc biệt” [50] Chúng tôi cho rằng, ý kiến

trên đây đã đề cập đến những yếu tố nòng cốt, những vấn đề khá bản chất của thể loại truyện ngắn

Còn xuất phát từ các yếu tố nghệ thuật, từ thủ pháp, phương thức hư

cấu và tưởng tượng, tác giả Đỗ Đức Hiểu trong Từ điển văn học định nghĩa:

“Truyện thuộc loại tự sự có hai thành phần chủ yếu là cốt truyện và nhân vật

Thủ pháp nghệ thuật chính là kể Truyện thừa nhận vai trò rộng rãi của hư

cấu và tưởng tượng” [22, tr.450] Cũng trong cuốn này, tác giả Từ điển văn

học còn nêu rõ: “Truyện ngắn là hình thức tự sự loại nhỏ Truyện ngắn khác

với truyện vừa ở dung lượng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh của cuộc sống, một biến cố hay một vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sống nhân vật, biểu hiện một mặt nào đó của tính cách nhân vật, thể hiện một khía cạnh nào đó của vấn đề xã hội” [22, tr.456] Có thể nhận thấy đây là

một cách nêu khái niệm khá thống nhất với quan niệm của tác giả giáo trình

Lý luận văn học nêu trên, nhưng có sự cụ thể hóa hơn vì đề cập đến đặc điểm

của nhân vật và hiện thực đời sống được phản ánh trong tác phẩm

Cùng quan niệm nêu trên, tác giả Lê Bá Hán trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học nhận định về truyện ngắn như sau: “Thể tài tác phẩm tự sự cỡ

nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là giới hạn về dung lượng; tác phẩm truyện ngắn thích hợp với người tiếp nhận đọc nó liền mạch không nghỉ… Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong không gian hạn chế, chức năng của nó nói chung là nhận ra một điều gì đó sâu sắc về cuộc đời và tình người Kết cấu của truyện ngắn không phân chia thành nhiều tầng bậc mà thường xây dựng theo nguyên tắc tương phản hoặc liên tưởng Bút pháp tường thuật của truyện ngắn thường là chấm phá Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện là những chi tiết cô đúc, có dung lượng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nói hết” [20, tr

134,135] Với cách định nghĩa này ta thấy bên cạnh những yếu tố nòng cốt như: dung lượng tác phẩm, phương thức tái hiện đời sống, kết cấu… thì tác giả Lê Bá Hán còn đặc biệt nhấn mạnh đến cốt truyện, bút pháp tường thuật, hành văn cô đọng hàm súc Thiết nghĩ đó cũng là những yếu tố rất quan trọng của thể loại này

Bên cạnh những cuốn giáo trình, từ điển định nghĩa về thể loại truyện ngắn thì còn rất nhiều các nhà nghiên cứu, nhà lí luận, nhà văn lớn bàn về thể loại này Nhà văn Pautopxki nhấn mạnh đến tính chất ngắn gọn và khả năng phản ánh chân thực hiện thực cuộc sống của thể loại truyện ngắn, ông

cho rằng: “Thực chất truyện ngắn là gì? Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là một

truyện viết ngắn gọn trong đó, cái không bình thường hiện ra như một cái gì không bình thường” [21, tr.13 ] Ở Việt Nam, khi nhận xét về thể loại truyện

ngắn các nhà văn cũng không ngần ngại bày tỏ quan điểm của mình Nhà văn

Nguyễn Công Hoan từng nhận xét: “Ngắn (là hình thức) và thanh (là tinh

thần) đó là hai đức tính cơ bản của truyện ngắn” Và ông cũng nói thêm:

“Truyện ngắn không phải là truyện mà là vấn đề được xây dựng bằng chi tiết

với sự bố trí chặt chẽ và bằng thái độ với cách đặt câu dùng tiếng có cân nhắc…Muốn truyện ấy là truyện ngắn, chỉ nên lấy một trong ngần ấy ra làm ý chính, làm chủ đề cho truyện” [28].Qua ý kiến trên ta nhận thấy Nguyễn Công

Hoan rất chú trọng đến hình thức và nội dung của truyện, với nhà văn truyện không quan trọng xây dựng được bao nhiêu chi tiết mà quan trọng là phản ánh được chủ đề gì

Như vậy có thể thấy, nhận diện thể loại truyện ngắn một nỗ lực liên tục của giới nghiên cứu lí luận và cả người sáng tác Mỗi người đưa ra những cách khu biệt khác nhau nhưng dễ dàng nhận thấy các định nghĩa thường xoay quanh các bình diện chính: dung lượng, cốt truyện, nhân vật, chi tiết, ngôn ngữ, tình huống…để khái quát thành đặc trưng Cũng từ các định nghĩa trên ta thấy truyện ngắn là một khái niệm mang tính tương đối Mỗi truyện ngắn thực chất là một câu chuyện Câu chuyện đó được kể dựa theo cốt truyện thông qua những tình huống và xung đột của nhân vật và được gói trong những chi tiết nghệ thuật Truyện ngắn trước hết phải súc tích, người viết không được kể dài dòng Các chi tiết phải hết sức tinh lọc, gây ám ảnh với người đọc, tạo nên ấn tượng mạnh mẽ và những liên tưởng Dung lượng và cốt truyện tập trung một vài biến cố, trong một khoảng thời gian nhất định Nhân vật thường được làm sáng tỏ thể hiện một trạng thái tâm thế con người thời đại Chi tiết đóng vai trò quan trọng mang tính biểu tượng Truyện ngắn có khả năng miêu tả sinh động cuộc sống, những buồn vui và khát vọng của con người Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong tính quá trình, thì truyện ngắn thường hướng tới việc khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người

1.2 Đặc điểm của thể loại truyện ngắn

1.2.1 Truyện ngắn có khả năng cô đúc, hàm chứa

Một trong những đặc điểm cơ bản và quan trọng nhất của truyện ngắn

là sự cô đúc, hàm chứa Đặc điểm này cho biết, dung lượng truyện ngắn

“ngắn” nhưng sức chứa của nó vô cùng Hay nói cách khác “lời chật, ý rộng”,

“lời đã hết mà ý khôn cùng”

Nhận xét về sự ngắn gọn của thể loại truyện ngắn, nhà nghiên cứu Trần

Thanh Địch nhận xét: “ngắn ở đây có nghĩa tinh tế gần cùng với nội dung

hay Với truyện ngắn đã dài là dễ dở” [16, tr.2] Nhà văn Sê khốp thì cho

rằng: Nghệ thuật truyện ngắn là nghệ thuật cắt tỉa, tước bỏ những gì không

cần thiết Còn với nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyên Ngọc, ông giải thích cái

ngắn gọn trong truyện ngắn như sau: “Sở dĩ truyện ngắn ngắn, sở dĩ người ta

có thể viết ngắn là vì người ta đã biết quá nhiều Quá nhiều đến mức có thể tước bỏ tất cả những gì phù phiếm, không cốt lõi, không quan trọng Phải có rất nhiều nguyên liệu thì mới có thể chưng cất, chứ không phải là nguyên liệu thô” [46, tr 14] Như vậy, cả ba ý kiến nhận xét trên đều thống nhất ở quan

điểm cho rằng: đã là truyện ngắn thì không không được phép dài dòng, rườm

rà, không được có những chi tiết thừa Truyện ngắn thì phải “ngắn” và “tinh” Tuy số lượng câu chữ có hạn nhưng truyện ngắn lại có sức chứa, sức

mở lớn, đây là một đặc điểm được xem như là thế mạnh của thể loại này so với tiểu thuyết Đặc trưng khu biệt ấy chính là sự tinh lọc, nén gọn, khi mà tác giả tập trung khắc họa một sự kiện nhỏ, một thời điểm hoặc một khoảnh khắc ngắn Trong khi một cuốn tiểu thuyết thường phải diễn tả nhiều sự kiện, nhiều thời điểm khác nhau, số lượng nhân vật, tình tiết thường đông đảo, thì một truyện ngắn lại có xu hướng giản lược những yếu tố ấy Uxaroyan khẳng

định: “Truyện ngắn đó là một cái gì không cùng…Đó thật là một cái gì khơi

mãi không hết” [45, tr.97] Đồng quan điểm với Uxaroyan, T.Man cũng nhận

xét: “Cái nhỏ bé ngắn gọn cũng có sức chứa nội tại lớn lao, cũng có thể bao

quát được toàn bộ đời sống, có thể đạt được kích thước anh hùng ca” [45,

tr.81] Còn nhà phê bình văn học Ch.Baroche trong một bài viết điểm lại tình

hình truyện ngắn nước Pháp đã đề ra tiêu chuẩn: “Truyện ngắn không chấp

nhận trò nửa vời…Mấy trang sách mỏng này nhưng lại có trọng lượng…Cái lớn lao được chứa đựng trong cái nhỏ bé” [63, tr.103] Dung lượng truyện

ngắn cũng được bàn đến trong cuộc trao đổi về truyện ngắn năm 1992 trên

báo Văn nghệ, nhà văn Nguyên Ngọc nhấn mạnh: “Dung lượng truyện ngắn

hiện nay rất lớn, trong độ ba trang mấy nghìn chữ mà rõ mặt cuộc đời, một kiếp người, một thời đại…Các truyện bây giờ rất nặng, dung lượng của nó là dung lượng của cả một cuốn tiểu thuyết bởi vì cái đặc sắc của thể loại buộc

nó phải dồn nén lại, cho đến sắc lịm, nhọn hoắt Như vậy dung lượng hay chất lượng nghệ thuật của truyện ngắn bình đẳng với tiểu thuyết” [43, tr.3]

Điều đó có nghĩa là, truyện ngắn dĩ nhiên phải ngắn, nhưng không hề là sự rút gọn một truyện dài, mà thực sự như một bài thơ Haiku gói mình trong một cái

áo chật hẹp của hình thức nhưng luôn chứa đựng sức khai phóng tiềm tàng Đặc điểm cô đúc, hàm chứa đã khiến cho truyện ngắn có tầm vóc của một tiểu

thuyết chẳng hạn những truyện ngắn: Tướng về hưu, Phiên chợ Giát, Khách ở

quê ra, Bước qua lời nguyền… cho ta cảm giác về những tiểu thuyết thu nhỏ,

những “đoản thiên tiểu thuyết” Không phải ngẫu nhiên mà truyện ngắn lên ngôi, trở thành mũi nhọn của văn xuôi hiện nay Sự hàm súc, cô đọng, sự khái quát theo chiều sâu số phận và nội tâm con người, tính tập trung của chủ đề

và triết lý, những gợi mở, đối thoại…tạo cho truyện ngắn một chất lượng mới vượt ra ngoài cái khung chật hẹp của thể loại

1.2.2 Truyện ngắn có khả năng phản ánh nhanh, kịp thời đời sống xã hội

Với hình thức nén gọn của mình, truyện ngắn có thể uyển chuyển thâm nhập vào mọi ngõ ngách của đời sống xã hội và phản ánh kịp thời nhịp đời

trôi chảy Nói như nhà văn An-tô-nốp: “Truyện ngắn nhạy bén trước những

thay đổi của cuộc sống” [1, tr.187] Sở dĩ truyện ngắn có khả năng này vì

trước hết là do dung lượng của nó ngắn (dung lượng thông thường là 1250 từ) Với dung lượng này, thời gian để hoàn thành một tác phẩm không lâu, hơn nữa số lượng nhân vật trong mỗi truyện ngắn thường vừa phải Nếu đem

so sánh với thể loại tiểu thuyết thì rõ ràng những đặc điểm này của truyện ngắn khiến cho nó trở thành một thể loại năng động, được nhiều nhà văn lựa chọn để phản ánh về hiện thực đời sống

Tuy nhiên truyện ngắn không có tham vọng thâu tóm toàn bộ hiện thực

mà chỉ: “cắt ra một mảnh nhỏ của hiện thực, đặt mảnh ấy vào trong một giới

hạn nào đó, nhưng nhờ vậy tác phẩm sẽ bung ra như một cú nổ làm mở toang một hiện thực rộng lớn hơn rất nhiều” [33] Có thể nói, phạm vi và cách thức

phản ánh đời sống trong truyện ngắn khá độc đáo Nhà văn Tô Hoài cho rằng:

“Truyện ngắn chính là cưa lấy một khúc đời sống” [45, tr.81] Còn Bùi Việt Thắng khẳng định: “Truyện ngắn là sự phát hiện ra những khoảnh khắc có ý

nghĩa đối với cuộc sống của mỗi con người xã hội, trình bày cái đang sinh thành, diễn tiếp nhưng đồng thời có nhiệm vụ khơi ngợi suy nghĩ, tạo liên tưởng chín chắn, bồi đắp những dự cảm về cuộc sống” [54, tr.58] Như vậy,

tương ứng với cách “ cưa lấy một khúc” của đời sống, truyện ngắn thường chỉ tập trung miêu tả một sự kiện, một vấn đề hoặc một tình thế nào đó xảy ra trong đời sống Nhưng từ một tình thế, một mặt cắt của dòng đời mà lại hàm chứa tất cả cuộc đời Đây chính là đặc điểm cũng là sức mạnh riêng của thể loại khi lấy “điểm” để nói “diện”, lấy khoảnh khắc để nói vĩnh cửu

Không thể phủ nhận truyện ngắn rất nhanh nhạy, năng động và dễ bắt

kịp hơi thở thời đại KôrôAbê cho rằng: “Tính kịp thời là một đặc điểm đáng

ngạc nhiên của truyện ngắn Đó là một sự tự do, nó cho phép truyện ngắn không bị ràng buộc bởi những hình thức đã qui phạm” [53, tr.433] Truyện

ngắn có khả năng phản ánh thời sự các vấn đề nóng hổi của thời đại, con

người một cách chính xác Ở bài viết Nghĩ thêm về thành tựu truyện ngắn,

nhân một tuyển tập, Nguyễn Văn Long nhận xét: “Truyện ngắn là thể tài gắn với báo chí rất thích hợp để nhà văn nhanh chóng tìm hiểu, phản ánh và nêu ý kiến trước những vấn đề mới, nóng bỏng đang đặt ra trong xã hội…Có thể nói truyện ngắn là một thể tài xung kích giàu tính năng động, một người lính trinh sát trên các bước chuyển của đời sống văn học” [38, tr 2] Sự nhạy bén

nhanh chóng của thể loại truyện ngắn không chỉ thể hiện ở cách nắm bắt vấn

đề mà chỉ tính riêng đến thời gian để ra đời một truyện ngắn cũng có thể nói lên điều đó Nếu một nhà tiểu thuyết phát hiện ra một vấn đề, nhưng để viết được cuốn tiểu thuyết có dung lượng vừa phải ít nhất tác giả phải mất một năm Nhưng với tác giả truyện ngắn, những vấn đề nóng hổi của thời đại, những cách nhìn nhận mới về con người lóe lên trong đầu, có thể nói, thời gian để quan niệm ấy hóa thân thành thế giới nghệ thuật sẽ không cần như tiểu thuyết Đây là một đặc điểm gắn liền với báo chí của thể loại cỡ nhỏ này

Ví dụ cùng thể hiện quan niệm con người khó hòa hợp được khi bước từ thời chiến vào thời bình Bảo Ninh đã dùng đến dung lượng hàng trăm trang trong

tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh, còn Nguyễn Huy Thiệp chỉ cần dùng một truyện ngắn Tướng về hưu với dung lượng vài chục trang mà không kém phần

đã tạo nên trường lực mạnh mẽ để thể loại dung chứa hiện thực, phản ánh cuộc sống với nhiều sắc màu thẩm mỹ Tính chất này cũng cho phép tác

phẩm truyện ngắn phơi bày đến tận cùng sự phức tạp, muôn màu của hiện thực đời sống Truyện ngắn phản ánh cuộc sống trong trạng thái bề bộn ngổn ngang tức là sự tái hiện cuộc sống không thi vị hóa, không lãng mạn hóa, không lí tưởng hóa Truyện ngắn dường như hấp thu vào nó mọi yếu

tố ngổn ngang, bề bộn của cuộc đời, bao gồm cả cái cao cả lẫn tầm thường, nghiêm túc và buồn cười, bi và hài, tốt và xấu… Đặc điểm này được thể hiện rất rõ trong các sáng tác của Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao

Trên thực tế, đời sống xã hội vốn vô cùng phong phú với rất nhiều hạng người, rất nhiều những vấn đề nhạy cảm của cuộc sống, những trăn trở về nhân sinh chưa chắc đã đã được bộc lộ rõ nét trong tiểu thuyết Nhưng ở thể loại truyện ngắn người đọc lại dễ dàng tìm thấy những day dứt của kiếp người nhiều khi lại được thể hiện trong một anh chàng kéo xe, một con điếm muốn tìn khách làng chơi trong những phút giây cuối cùng

của năm cũ (Ngựa người, người ngựa- Nguyễn Công Hoan); hay những ám ảnh về cuộc sống tù đọng của những những kiếp người nhỏ bé (Hai đứa

trẻ- Thạch Lam) Tóm lại truyện ngắn đề cập đến nhiều loại người trong xã

hội, gắn với mỗi loại người ấy là một vấn đề cần trăn trở, cần lưu tâm về cuộc sống Anh trí thức có những vấn đề của anh trí thức, người nông dân

có những vấn đề của người nông dân, kẻ lang thang có những vấn đề của

kẻ lang thang…Từng số phận cá nhân trong đời thường được truyện ngắn phản ánh để từ đó tái hiện và bật lên những mảng màu tối- sáng của toàn cảnh bức tranh hiện thực xã hội

Với khả năng phản ánh trạng thái bề bộn ngổn ngang của đời sống xã hội đem đến cho thể loại truyện ngắn ưu thế nổi trội so với các thể loại khác Nhà văn Nguyên Ngọc khi nhận xét về truyện ngắn thời kì sau 1975

đã cho rằng: “Theo tôi, trong đại trà, có thể hiện nay truyện ngắn đang

vượt tiểu thuyết Nó sớn đạt đến tính khái quát xã hội cao hơn Nó đi thẳng vào những vấn đề thân phận con người, thế giới bên trong của con người, ý nghĩa nhân sinh lẽ sống của con người ở đời sâu và sắc hơn” [44, tr.12]

Như vậy với khả năng này, truyện ngắn trở thành một thể loại phù hợp với thời kì hiện đại, thời kì có nhiều những chuyển biến bất ngờ, mau lẹ, thời

kì nảy sinh rất nhiều vấn đề chưa thể giải quyết một sớm một chiều, thời kì không có một tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá các vấn đề của cuộc sống Nhưng cũng chính thời kì đó trở thành một mảnh đất màu mỡ, sôi động để

các nhà văn khai phá Nguyễn Khải viết: “Tôi thích cái hôm nay, cái hôm

nay ngổn ngang bề bộn, bóng tối và ánh sáng, màu đỏ và màu đen, đầy rẫy những biến động, những bất ngờ, mới thật là một mảnh đất phì nhiêu cho các cây bút thả sức khai vỡ” [31, tr.74-75] Trong ngổn ngang hiện thực

đó, nổi lên những vấn đề được nhiều cây bút quan tâm như: đạo đức xã hội, tiêu cực trong quả lý sản xuất, nhận thức lại những vấn đề trong quá khứ…Những vấn đề bức xúc của đời sống kinh tế xã hội cũng là mảng hiện thực nóng bỏng được văn học phản ánh, phơi bày

1.2.4 Truyện ngắn hiện đại có sự rút ngắn khoảng cách giữa người trần thuật và đối tượng trần thuật

Trong thể loại tự sự, người trần thuật (hay người kể chuyện) là một khái niệm trung tâm của lý thuyết tự sự học Người trần thuật trong tác phẩm

là một người hư cấu hoặc có thật mà văn bản tự sự thể hiện thông qua hành vi

và ngôn ngữ của anh ta tạo thành Nhìn chung người trần thuật thực hiện nhiệm vụ trần thuật, truyền đạt, chỉ dẫn, bình luận…những vấn đề được mô tả hoặc được kể trong tác phẩm Có hai dạng người trần thuật chủ yếu: người trần thuật lộ diện (ngôi thứ nhất), và người trần thuật ẩn tàng (ngôi thứ ba)

Nếu người trần thuật là người kể chuyện, thì đối tượng trần thuật được hiểu là những vấn đề được miêu tả hoặc được kể trong tác phẩm, mà những

vấn đề đó bao giờ cũng được thể hiện bằng những nhân vật cụ thể Ở một phương diện nào đó, có thể hiểu đối tượng trần thuật chính là nhân vật trong trong tác phẩm tự sự Như vậy, người trần thuật và đối tượng trần thuật là hai yếu tố cơ bản trong tác phẩm tự sự Xem xét mối quan hệ giữa hai yếu tố này chúng tôi nhận thấy trong truyện ngắn hiện đại có sự rút ngắn khoảng cách giữa người trần thuật và đối tượng trần thuật

Rút ngắn khoảng cách giữa người trần thuật và đối tượng trần thuật tức

là khoảng cách giữa người kể chuyện và nhân vật ngày càng xích lại gần, thậm chí hòa làm một Người trần thuật không đứng xa, đứng cao hơn nhân vật của mình mà tiếp xúc nhìn nhận các nhân vật một cách gần gũi như những người bình thường, thường tình, có thể hiểu họ bằng kinh nghiệm của mình Chính khoảng cách gần gũi này làm cho truyện ngắn, đặc biệt là truyện ngắn hiện đại trở thành một thể loại dân chủ Nó cho phép người trần thuật có thể

có thái độ thân mật, thậm chí suống sã đối với nhân vật của mình, và từ đó có thể nhìn hiện tượng từ nhiều chiều Chẳng hạn trong truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Minh Châu sau 1975, người trần thuật thường ngang hàng với nhân vật, thậm chí hòa cùng với nhân vật để cùng đau với nỗi đau của nhân vật, cùng cười với những cái đáng cười (Nhân vật Phùng- hiện thân của tác giả

trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu)

Có nhiều cách để rút ngắn khoảng cách giữa người trần thuật và đối tượng trần thuật, nhưng một trong những phương thức rút ngắn khoảng cách điển hình mà các nhà văn hiện đại thường dùng đó là dịch chuyển điểm nhìn trần thuật từ bên ngoài vào bên trong, từ người trần thuật sang nhân vật Tức

là người kể chuyện ở ngôi thứ ba (điểm nhìn bên ngoài) nhưng lại tựa vào điểm nhìn nhận vật (điểm nhìn bên trong) để kể Lúc này người kể như nhập vào ý thức và dòng nội tâm của nhân vật nên không còn sự tách bạch rõ ràng giữa lời kể gián tiếp và trực tiếp Có thể mượn một đoạn văn trong tác phẩm

Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi làm dẫn chứng: “ Một loạt đạn súng lớn văng vẳng dội đến ầm ĩ trên ngọn cây Rồi loạt thứ hai…Việt ngóc đầu dậy (Ngôn ngữ và điểm nhìn của người trần thuật) Rõ ràng không phải là tiếng pháo lễnh lãng của giặc Đó là những tiếng nổ quen thuộc, gom vào một chỗ, lớn nhỏ không đều, chen vào đó là những dây súng nổ vô hồi vô tận…Đúng súng ta rồi! Việt muốn reo lên Anh Tánh chắc ở đó, đơn vị mình ở

đó Chà nổ dữ, phải chuẩn bị lựu đạn xung phong thôi! (ngôn ngữ và điểm

nhìn của nhân vật)” [57] Rõ ràng trong đoạn văn trên ta thấy điểm nhìn trần thuật có sự dịch chuyển từ bên ngoài vào bên trong Ban đầu còn là lời kể của người trần thuật nhưng sau đã trở thành lời kể của nhân vật Như vậy bằng cách này khoảng cách giữa người trần thuật và đối tượng trần thuật đã có sự xóa bỏ

Ngoài ra, các nhà văn hiện đại còn hay sử dụng giọng điệu hài hước, giễu nhại, hoài nghi như một cách để rút ngắn khoảng cách giữa người trần thuật và đối tượng trần thuật Đây là những sắc thái giọng điệu mới nhưng khá phổ biến trong văn xuôi sau 1975 Người đọc có thể bắt gặp giọng điệu này trong nhiều cây bút truyện ngắn như: Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Hiếu… Với quan niệm và cái nhìn đa chiều về con người và hiện thực, các nhà văn thường để cho người kể truyện không đứng cao hơn bạn đọc, không chăm chăm giảng giải, cắt nghĩa, thậm chí vừa kể vừa hoang mang về điều mình kể,

lúc thì nhầm lẫn, lúc thì bối rối phân bua: “tôi cũng không biết câu chuyện kết

thúc ra sao”, hoặc “nghe đồn rằng” Truyện thường kết thúc bằng những câu

hỏi bỏ ngỏ, hoặc có nhiều cái kết khác nhau tùy độc giả lựa chọn…Đây chính

là cách các nhà văn khước từ áp đặt chân lí cho người khác, đồng thời thể hiện cái nhìn sâu sắc trước sự phức tạp của đời sống

Bên cạnh khoảng cách giữa người trần thuật và đối tượng trần thuật được rút ngắn thì khoảng cách giữa nhà văn với người đọc, giữa tác phẩm và

công chúng cũng ngày càng xích lại gần, đây cũng là một biểu hiện của tính dân chủ trong truyện ngắn hiện đại Nhà văn không còn đứng cao hơn người đọc, cảm thấy có quyền áp đặt chân lý, có quyền giáo dục người đọc về lẽ sống Người đọc đã có tư thế bình đẳng, làm chủ đối với văn chương Nhà văn và người đọc như cùng song hành trên con đường nhận thức hiện thực và chân lý đời sống

Tóm lại, sự rút ngắn khoảng cách giữa người trần thuật và đối tượng trần thuật tạo nên tính chất đa thanh, dân chủ, đối thoại trong các tác phẩm thể loại truyện ngắn Hơn nữa, việc rút ngắn khoảng cách này làm cho thể loại truyện ngắn trở lên uyển chuyển hơn, khiến cho nó chưa bao giờ “bị đông cứng” như cách nói của M.Bakhtin Đồng thời việc tạo ra khoảng cách thân thiện giữa người trần thuật và đối tượng trần thuật khiến đối tượng hiện ra ở các khía cạnh đời thường nhất, con người nhất, góp phần làm lên tính chân thực của truyện ngắn hiện đại

1.2.5 Truyện ngắn có khả năng giúp nhà văn giải phóng năng lực sáng tạo

Năng lực sáng tạo được hiểu là khả năng tìn ra cái mới, cách giải quyết

mới, không bị gò bó phụ thuộc vào cái đã có Như vậy “Sáng tạo được coi là

một hoạt động mà kết quả của nó là một sản phẩm tinh thần hay vật chất có tính cách tân, có ý nghĩa xã hội, có giá trị” [Từ điển Bách khoa toàn thư Liên

Xô, tập 42] Theo cách định nghĩa trên, chúng ta hiểu hoạt động của nhà văn tạo ra sản phẩm tinh thần Sản phẩm này cần phải có tính cách tân và có ý nghĩa xã hội Vì thế sáng tạo là yếu tố quan trọng, là phẩm chất đầu tiên của

người nghệ sĩ Cố nhà văn Nam Cao quan niệm: “Văn chương không cần

những người thợ khéo tay làm theo một vài mẫu đưa cho, văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa có” Tiếp thu quan niệm này của Nam Cao,

các nhà văn thời kì đổi mới đã phát huy triệt để khả năng sáng tạo của mình

Từ 1986 trở lại đây, nhờ sự cởi trói và tự cởi trói, văn học đã vận hành theo hướng tự do hơn, dân chủ hơn Các năng lực sáng tạo có cơ hội được giải phóng, đánh thức, các tìm kiếm cá nhân được kích thích, tôn trọng Thực tiễn cho thấy, bước vào thời kì đổi mới, các nhà văn được giải phóng khỏi những ràng buộc, cấm kị hữu hình và vô hình, được giải phóng khỏi tình trạng bao cấp về tư tưởng, được tự do dân chủ hơn trong đời sống xã hội Đó là tiền đề quan trọng cho sự giải phóng tiềm năng, trí tuệ, năng lực chất xám, năng lực

tư duy sáng tạo và năng lực đổi mới cách tân

Truyện ngắn là thể loại được coi là khó viết bởi đặc trưng là sự dồn nén, sự tinh chế, sự loại trừ Tuy vậy truyện ngắn cũng là mảnh đất để các nhà văn thể hiện năng lực sáng tạo của mình Truyện ngắn cho phép và khuyến dụ người viết thử nghiệm các phương pháp, hình thức mới So với việc phiêu lưu trong một thời gian dài với một cuốn tiểu thuyết, việc thử nghiệm với thể loại truyện ngắn có sức quyến rũ hơn Truyện ngắn hiện đại ngày nay đã cho thấy khá nhiều cách tân và thể nghiệm táo bạo của người viết ở cả phương diện nội dung lẫn hình thức Phương thức tiếp cận và phản ánh hiện thực không còn xuôi chiều; quan niệm nghệ thuật về con người đã khác trước; biên độ truyện ngắn được mở rộng; cấu trúc của truyện ngắn theo kiểu truyền thống (trình bày- thắt nút- phát triển- cao trào, đỉnh điểm- mở nút) bị phá vỡ; kĩ thuật và các yếu tố nghệ thuật trong truyện ngắn được sử dụng một cách phong phú, đa dạng hơn

Bước vào thời kì Đổi mới, sự thay đổi trạng thái đời sống cùng với ý thức cách tân của các nhà văn đã dẫn đến những đột phá trong cách tiếp cận

và xử lí chất liệu hiện thực Văn học thời kì này không chỉ phản ánh mà còn

nghiền ngẫm hiện thực Chẳng hạn trong truyện Một thời lãng mạn, Nguyễn

Khải phản ánh sự thay đổi trong nhận thức về thực tiễn của nhà văn trước hai thời điểm của lịch sử, trong và sau chiến tranh Và hàng loạt tác phẩm khác đã

đi vào nhiều góc cạnh của đời sống, những góc khuất của số phận con người

với giọng điệu chiêm nghiệm, nhiều suy cảm như: Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Một cõi nhân gian bé tí (Nguyễn Khải), Họ đã trở thành đàn ông (Phạm Ngọc Tiến), Thiên thần sám hối (Tạ Duy Anh)…Thêm nữa,trong khi

phản ánh hiện thực, các nhà văn thời kì đổi mới đã mở rộng cái nhìn về những

sự kiện, nhân vật lịch sử Các nhà văn đã có ý thức nhận thức lại lịch sử dưới những góc nhìn mới, thể hiện tiếng nói mới bằng một phương thức thể hiện

mới Ví dụ như chùm truyện ngắn Kiếm sắc, Phẩn tiết, Vàng lửa của Nguyễn

Huy Thiệp hay các truyện ngắn của Trần Thùy Mai Tuy rằng những câu chuyện viết về lịch sử, về quyền được sáng tạo và hư cấu của nhà văn cho đến nay nhiều người vẫn chưa đồng thuận, còn gây nhiều tranh cãi Nhưng xét ở phương diện sáng tạo nghệ thuật, điều này cho thấy những nỗ lực không ngừng của các chủ thể sáng tạo trong việc chuyển tải hiện thực từ những góc nhìn mới với những cách tiếp cận mới

Bên cạnh đó, truyện ngắn hiện đại cũng là thể loại để các nhà văn thỏa sức thể hiện năng lực sáng tạo của mình với việc gia tăng sử dụng thủ pháp phân mảnh trong kĩ thuật tự sự và phương thức huyền thoại hóa trong xây dựng biểu tượng nghệ thuật Huyền thoại hóa là phương thức nghệ thuật độc đáo: cái thực được diễn đạt qua cái ảo, cái bình thường được thể hiện bằng cái

kì lạ, phi thường Nó được tạo ra nhờ trí tưởng tượng và được thể hiện bằng các yếu tố hoang đường, siêu nhiên, kì lạ Sự gia tăng chất huyền ảo trong truyện ngắn hiện đại hoàn toàn phù hợp với nhu cầu được giải phóng khả năng tưởng tượng, sáng tạo của nhà văn và quy luật vận động của thể loại Vì với tư cách là một thể loại văn học năng động, truyện ngắn vừa ổn định vừa biến đổi, một mặt nó lưu giữ những yếu tố hạt nhân để bảo tồn trạng thái ổn định tương đối của thể loại tự sự cỡ nhỏ, mặt khác, nó luôn có xu hướng tự thay đổi tạo nên các biến thể phong phú phù hợp với yêu cầu của thời đại và

công chúng văn học mới Có thể thấy, chất huyền ảo xuất hiện nhiều trong các

sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp (Con gái thủy thần, Chảy đi sông ơi); Võ Thị Hảo (Hồn trinh nữ); Nguyễn Hiếu (Làng Chiện bắt được con chim lạ, Hình như

ngoài Văn Chỉ có ma)…Những yếu tố kì ảo trong các truyện ngắn này chính là

kết quả của ý thức sáng tạo tự giác nhằm mở rộng khả năng chiếm lĩnh đời sống

và đa dạng các hình thức thể hiện văn học của các nhà văn hiện đại

Cùng với sự gia tăng các yếu tố huyền thoại, kì ảo, truyện ngắn hiện đại còn có sự gia tăng thủ pháp phân mảnh trong kĩ thuật tự sự Sự phân mảnh hay tính chất liên văn bản (văn xuôi, thơ ca, báo chí…) thực chất là biểu hiện

cụ thể của sự giao thoa giữa các thể loại Trong truyện ngắn có chất văn xuôi của tiểu thuyết, chất trữ tình của thơ, chất thoại của kịch, và thậm chí có cả chất báo chí, thời sự của phóng sự, tin tức Sự cộng sinh của các thể loại khác nhau trong truyện ngắn hiện đại chính là sự cách tân trong kĩ thuật tự sự Nó

là sản phẩm của khả năng sáng tạo vô cùng vô tận ở các nhà văn Nó góp phần tạo nên sự đa âm, đa thanh trong truyện ngắn hiện đại

1.2.6 Về một số yếu tố nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại

- Về nhân vật: Tác phẩm văn xuôi nói chung, truyện ngắn nói riêng

không thể thiếu nhân vật bởi đó là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng, là một cách nhập cuộc và nhìn nhận hiện thực của người nghệ sĩ Nhân vật là con người trong tác phẩm, nó không phải là con người có thật ở ngoài đời được mô phỏng y nguyên mà nó là kết quả của quá trình sáng tạo và hư cấu của tác giả Nhân vật văn học chính là linh hồn của tác phẩm, là trung tâm của mọi sự miêu tả nghệ thuật, là nơi nhà văn gửi gắm những thông điệp, khái quát những quy luật của đời sống và cũng là nơi nhà văn thể hiện tập trung tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm Nhà văn Nguyễn

Minh Châu quan niệm: “Công cuộc khởi thảo một tác phẩm văn học dù nhỏ

hoặc giá trị đồ sộ đến đâu cũng bắt đầu bằng những dự định Người viết phải

định ra nhân vật của mình, nhân vật chính, nhân vật phụ, tính cách và cuộc đời từng người ra sao, mỗi người đóng góp một nhiệm vụ gì trong việc thể hiện cái tư tưởng của người viết” [8, tr.282] Như vậy, nhân vật đóng vai trò

hết sức quan trọng trong tác phẩm văn học và là một trong những phương diện đặc sắc thể hiện phong cách nghệ thuật, đánh dấu sự trưởng thành của nhà văn trên lộ trình sáng tác văn học

Văn học sau 1975 nói chung, đặc biệt là truyện ngắn sau 1975 nói riêng

đã có sự đổi mới về nhân vật và kể từ Đại hội Đảng lần VI, sự cởi trói về mặt

tư tưởng cho các nhà văn làm cho văn học có những biến đổi rõ rệt Chuyển

từ cảm hứng sử thi sang thế sự đời tư, các nhà văn đã nhìn hiện thực theo nhiều hướng, nhiều chiều Hiện thực được khám phá, tiếp cận ở cả những mặt tối, những mảng khuất mà văn học trước đây không dám đề cập đến Từ đó con người trong văn học cũng được xây dựng khác trước, con người giờ đây được nhìn từ nhiều hướng, nhiều chiều, nhiều phương diện Vì vậy con người hiện lên trong mỗi truyện ngắn với đầy đủ mặt tốt, mặt xấu tạo nên giá trị nhân văn mới mẻ cho truyện ngắn giai đoạn này Chưa bao giờ thế giới nhân vật trong truyện ngắn hiện đại lại phong phú, đa dạng, và phức tạp như thế

Có kiểu nhân vật tư tưởng, nhân vật tính cách ,số phận, nhân vật trí thức, nhân vật nông dân, nhân vật trẻ con, nhân vật người lớn, và cả nhân vật nam, nhân vật nữ Và cũng chưa bao giờ con người với tất cả quan hệ xã hội của nó, thân phận và cuộc đời của nó lại được phản ánh một cách sinh động, phong phú như giai đoạn này Có thể nói trong truyện ngắn sau 1975, từng cá thể, từng mảnh đời riêng biệt âm thầm, lặng lẽ hay ồn ào sôi động được nhìn nhận trong những môi trường đời sống bình thường, làm nên thế giới nhân vật đa dạng, phức tạp Bằng nhiều cách khai thác và tiếp cận khác nhau, các nhà văn hướng vào thế giới nội tâm, khám phá chiều sâu tâm linh, thấy được mỗi cá nhân những cung bậc tình cảm: buồn, vui, đau khổ, hy vọng, đam mê Truyện

ngắn sau 1975 đã quan niệm con người như “một nhân cách, một nhân cách

kiểu mới” [61, tr.35] Nhà văn đã nhận diện con người đích thực với nhiều

kiểu dáng nhân vật, biểu hiện đa dạng nhu cầu tự ý thức, sự thống nhất trong

cá nhân, những quan hệ đa dạng giữa con người xã hội, con người tự nhiên và con người tâm linh Trên địa hạt truyện ngắn, nhà văn đã kết hợp chân dung những con người vừa đẹp đẽ, cao thượng, vừa đời thường trần thế với những băn khoăn, không nhất quán với chính mình Cũng chưa bao giờ con người lại được khai thác ở nhiều chiều kích và bình diện đến vậy Tiếp cận với thế giới nhân vật trong các sáng tác, người đọc như được tiếp xúc với những con người thực ngoài đời, cũng sinh động, phong phú và không kém phần phức tạp Đó chính là nét nổi bật mang ý nghĩa nhân văn khi nhìn nhận con người, tạo nên tiếng nói đa thanh trong truyện ngắn hôm nay

- Về cốt truyện: Cốt truyện có vai trò quan trọng trong truyện ngắn nói

riêng và văn xuôi nói chung Không khí dân chủ trong đời sống văn chương cũng tạo điều kiện để cho các cây bút thể nghiệm và trổ ra những tìm tòi, phát kiến mới Ở phương diện cốt truyện, nhìn ở dạng thức cấu trúc của nó ta thấy

rõ có sự phong phú, đa dạng Ngoài những cốt truyện truyền thống thì xuất hiện thêm những kiểu truyện cực ngắn, truyện siêu ngắn hay còn gọi là truyện

mi ni Mi ni là khái niệm chỉ những truyện ngắn dưới 1000 từ, đặc điểm của truyện cực ngắn là sự giản lược tối đa tình huống, tình tiết, chi tiết truyện Tình tiết, chi tiết, tình huống trong truyện mi ni không có giá trị tạo dựng cốt truyện mà chỉ có ý nghĩa gợi liên tưởng Người đọc không phải quá bận tâm

về tình tiết mà cần quan tâm đến sự gợi mở của các chi tiết ấy Ở loại truyện ngắn này, tình tiết, chi tiết như chiếc chìa khóa để mở ra những ý tưởng mà

nhà văn muốn gửi gắm và người đọc đồng sáng tạo Ví dụ truyện ngắn “Nó” của Thanh Hải viết như sau: Ba nó bỏ đi lúc nó còn đỏ hỏn Mẹ và ngoại nuôi

nó trong nghèo khó Đau khổ và hạnh phúc Được vài năm, cái đói nghèo

cướp mất ngoại Thiếu hơi bà, nó ngằn ngặt khóc đêm Mẹ chỉ ôm nó vào lòng, để tay lên ngực trái, dỗ dành “Ngoại có đi đâu! Ngoại ở đây mà!” vậy

là nó nín Rồi mẹ cũng theo bà Hôm tang mẹ, thấy dì khóc, nó bảo “Mẹ có đi đâu! Mẹ ở đây mà!” rồi lấy tay đặt lên ngực trái, chỗ trái tim Nó dỗ thế mà

dì chẳng nín, lại ôm nó khóc to hơn [62] Cốt truyện rất ngắn, toàn bộ câu

chuyện xoay quanh những chi tiết được dùng hai lần, chi tiết “đặt tay lên ngực trái, chỗ trái tim” Mẹ nó đã dùng cách ấy để xoa dịu nỗi đau của nó khi Ngoại mất Trái tim thơ bé của nó đã đặt niềm tin tuyệt đối vào sự cứu dỗi đó

và nó cũng dùng cách ấy để an ủi dì nhưng kết quả thì ngược lại Câu chuyện chủ yếu gợi chứ không tả và đem đến nhiều ý nghĩa về tình yêu, sự yêu thương, chia sẻ, cảm thông…

Bên cạnh kiểu truyện mi ni còn một dạng thức cấu trúc cốt truyện khác cũng được nhiều nhà văn thử nghiệm sáng tạo đó là kiểu truyện trong truyện, truyện liên hoàn Đây là loại hình thức kéo dài truyện, chuyện nọ kéo sang truyện kia thành các lớp truyện hoặc chuỗi truyện Tiêu biểu cho kiểu kết cấu

cốt truyện này là Nguyễn Huy Thiệp Trong truyện Tướng về hưu, người đọc

dễ dàng nhận ra có một loạt mạch truyện về các nhân vật có tên trong tác phẩm: chuyện về tướng Thuấn, chuyện về vợ tướng, con trai, con dâu tướng, hai bố con người giúp việc, ông em họ, cô cháu họ…Hoặc trong truyện

Những ngọn gió Hua Tát lại ghép từ 10 truyện, mỗi truyện có nội dung riêng,

tình tiết riêng Kiểu truyện lồng trong truyện, truyện liên hoàn giúp nhà văn

mở rộng phạm vi tiếp cận và phản ánh hiện thực, giúp thể hiện cách nhìn vừa bao quát song cũng thật cụ thể, một cái nhìn đa diện, đa chiều về cuộc sống và con người

Ngoài ra còn có kiểu cốt truyện giả ngụ ngôn, giả truyền thuyết cũng được nhiều nhà văn mạnh dạn thử nghiệm Một số cây bút hiện đại muốn mượn hình thức dân gian để “lạ hóa” nội dung câu chuyện được kể Chẳng

hạn dùng các chi tiết mang tính hoang đường kỳ ảo tham gia vào tổ chức cốt

truyện để tạo sức lôi cuốn, hấp dẫn: “Có người kể rằng khi ngọn lửa bốc cao

thì trong quán có con chuột to bằng bắp chân người phóng thẳng ra ngoài cứ cười hềnh hệch” (Chảy đi sông ơi- Nguyễn Huy Thiệp) Hoặc mượn lối viết

“chép lại”, có căn cứ, có tài liệu, có địa chỉ cụ thể cho nhưng câu chuyện hoàn toàn hư cấu và tưởng tượng, vi dụ như chùm truyện ngắn về đề tài lịch sử

Vàng lửa, Phẩm tiết, Kiếm sắc của Nguyễn Huy Thiệp

- Về không gian, thời gian: Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử cho rằng:

“Nếu như mọi vật trong thế giới đều tồn tại trong không gian ba chiều: cao,

rộng, xa và chiều dài thời gian, thì không có hình tượng nghệ thuật nào không

có không gian, không có nhân vật nào không có một nền cảnh nào đó” [51,

tr.107] Đó là không gian và thời gian nghệ thuật Như vậy, trong mỗi tác phẩm văn học cũng có một thế giới tồn tại độc lập, phân biệt với thế giới thực ngoài đời - thế giới nghệ thuật Đó là một thế giới mang tính chỉnh thể, được tạo nên bởi sự tưởng tượng của nhà văn Mọi con người, con vật thiên nhiên, cây cỏ, sự kiện…của thế giới ấy cũng tồn tại trong một không gian, thời gian riêng của nó

“Không gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật, là

phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật” [7, tr.42] Không

gian nghệ thuật tồn tại độc lập tương đối và khác biệt với không gian địa lí bởi nó mang tính chủ quan, thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về cuộc sống

Không gian nghệ thuật cũng là phạm trù để các nhà văn thể hiện sức sáng tạo Đọc các truyện ngắn hiện đại ta thấy có nhiều kiểu không gian khác nhau, có không gian điểm, không gian mặt tuyến, không gian phẳng, không gian bên trong, không gian bên ngoài, không gian hành động, không gian phi hành động, không gian tự nhiên, không gian xã hội, không gian tâm

lí….Chẳng hạn với cây bút Tạ Duy Anh, thời gian đầu khi mới cầm bút nhà văn chủ yếu lấy bối cảnh từ vùng nông thôn Việt Nam, đặc biệt là làng Đồng quê hương ông Ở đó là những cánh đồng, những bầu trời, những cánh diều gắn liền với tuổi thơ của một cậu bé có tâm hồn nhạy cảm Đến giai đoạn tiếp theo, sau khi gặt hái được một số thành công nhất định thì ông lại tiếp tục thử sức trên một địa hạt mới, một không gian mới rộng lớn hơn đó là không gian

đô thị hiện đại với những ngổn ngang, bề bộn, nhức nhối của cuộc sống mới

Và dù thử sức ở không gian lớn hay không gian hẹp thì: “mỗi tác phẩm của

ông tựa như những mảng, những lát cắt của “bố cục hoàn hảo” cuộc sống

Có màu đận, có màu nhạt, có màu tươi sáng, có màu trầm buồn, lại có cả những màu mong manh như có như không

Cũng giống như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật là một phạm trù thuộc hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn học Thời gian nghệ thuật là thời gian mang tính quan niệm, được thể hiện bằng ngôn từ Nó là hình tượng nghệ thuật, là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ và được người đọc cảm nhận khi đọc tác phẩm, thâm nhập và sống với tác phẩm

Thời gian nghệ thuật không chỉ là thứ thời gian một chiều có thể đo

đếm bằng đồng hồ mà là thời gian mang tính chủ quan “được cảm nhận bằng

tâm lí, qua chuỗi liên tục các biến đổi có ý nghĩa thẩm mĩ xảy ra trong thế giới nghệ thuật”[53, tr.63] Điều đặc biệt thời gian nghệ thuật là một biểu

tượng, một kí hiệu tượng trưng nhằm thể hiện một quan niệm nhất định của nhà văn về cuộc đời và con người Cuộc đời có thể chỉ như cái chớp mắt, như giấc mộng Cuộc đời có thể chỉ như thoi đưa mà không có chỉ, hoàn toàn vô nghĩa cuộc đời có thể là một cuộc hành quân đi tới tương lai…Thời gian nghệ thuật là phạm trù có nội hàm triết lí như thế Vì thế, thời gian trong văn học không cò đơn giản là cái dung chứa các quá trình đời sống mà là một nội

dung tích cực, một kẻ tham gia độc lập vào hành động nghệ thuật, là một trong những phương tiện hữu hiệu nhất để tổ chức nội dung của nghệ thuật Truyện ngắn hiện đại có sự đa dạng, biến hóa linh hoạt về thời gian, các nhà văn mặc sức thể nghiệm thời gian nghệ thuật trong tác phẩm của mình tùy theo ý đồ sáng tác Có thứ thời gian kéo dài liên tục (thời gian tuyến tính), có thứ thời gian đảo ngược quay về quá khứ, rồi bay vượt tới tương lai xa xôi, lại

có thời gian đan cài giữa quá khứ và hiện tại, và có cả thứ thời gian dồn nén, thời gian tâm tưởng…Có thể lấy truyện ngắn của Bão Vũ làm ví dụ, trong truyện ngắn của ông, thời gian nghệ thuật thật nhiều chiều Có thời gian sự việc được diễn tả không đơn thuần theo trật tự tuyến tính của thời gian vật lí

mà có sự đảo ngược, luân phiên hiện tại, quá khứ Có thời gian tâm trạng đan xen thực ảo khá phong phú Sự xuất hiện và gia tăng thời gian ảo cùng cách tổ chức thời gian trong truyện ngắn Bão Vũ khiến cho truyện của ông có hiệu quả thẩm mĩ cao và có sự thu hút với độc giả

- Về ngôn ngữ: Với tư cách là công cụ là “cái vỏ của tư duy”, sự biến đổi

của ngôn ngữ văn học liên quan chặt chẽ đến sự biến đổi của tư duy văn học Không khí dân chủ cởi mở của xã hội tạo điều kiện cho các nhà văn thử nghiệm nhiều thứ ngôn ngữ khác nhau Ta dễ dàng nhận thấy ngôn ngữ truyện ngắn hiện đại bắt đầu bớt đi vẻ trang trọng, ít du dương, ít rào đón mà gần gũi với đời thường, chân thật trong giọng điệu Sử dụng các câu văn ngắn gọn, dồn dập, sắc bén và hàm súc Chẳng hạn như lời văn trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp khi tả đám cưới của anh chàng lái xe bò kết hôn với cô

giáo mầm non: “đám cưới ngoại ô lố lăng và khá dung tục Ba ô tô Thuốc lá

đầu lọc nhưng gần cuối tiệc hết sạch, phải thay bằng thuốc lá cuốn Năm mươi mâm cỗ nhưng ế mười hai Chàng rể mặc com lê đen, cravat đỏ Tôi phải cho mượi cái cravat đẹp nhất trong tủ áo Nói là mượn nhưng chắc gì đòi được…” [58, tr 22] Với nhà văn nữ Phạm Thị Hoài quan niệm: “Viết như

một phép ứng xử” và trong quan niệm ấy cây bút truyện ngắn này chọn hướng

văn chương gia tăng tính khoa học, tốc độ và khả năng biểu đạt tư duy hình tượng, ngôn ngữ truyện ngắn dung nạp nhiều khẩu ngữ, cố tình coi thường cú

pháp, “nhại” lại mọi ngôn ngữ kiểu cách Chẳng hạn: “Man Nương, tôi gọi em

như vậy những buổi chiều bốn mét nhân bốn mét rưỡi nhân hai mét tám màu xanh lơ trong căn phòng trống rỗng tầng ba có hai nhành xanh một thứ cây nào đó tôi không bao giờ biết tên” (Man Nương- Phạm Thị Hoài) Nhu cầu

gia tăng tính tốc độ và thông tin đặt ra như một đòi hỏi chính đáng và tất yếu

ở thời đại của công nghệ kĩ thuật cao, thời đại với nhịp sống hiện đại, nhất là nhịp điệu của cơ chế thị trường Vì thế ngôn ngữ cũng phải tăng cường tính tốc độ, thông tin và triết luận Để đáp ứng yêu cầu này, ngôn ngữ văn xuôi tất yếu phải bớt đi phần “kể”, phần “tả” và tăng phần triết luận, khái quát, nhà văn khi ấy sẽ hiện diện qua ngôn ngữ “trữ tình ngoại đề” Ở Nguyễn Minh

Châu ta thường thấy lối viết như vậy: “Rồi thì cũng như mọi người khác, tôi

vẫn không thể trốn được số phận, tôi không thể trốn khỏi cuộc đời mình một khi mà tôi còn sống” Hoặc “chiến tranh làm người ta hư đi hơn là làm người

ta tốt lên” (Cỏ lau- Nguyễn Minh Châu)

Sự biến đổi ngôn ngữ đi liền với sự biến đổi về giọng điệu Truyện ngắn sau 1975 xuất hiện nhiều giọng điệu đa thanh, thậm chí đối lập nhau Nổi lên có các giọng điệu: Giọng tỉnh táo khái quát có khi có ý lạnh lùng, nghiệt ngã; giọng xót xa thương cảm; giọng suy tư triết lí; giọng hài hước, giễu nhại Sự đa dạng của giọng điệu thể hiện qua các sáng tác của Tạ Duy Anh, Hồ Anh thái, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Hiếu…Tóm lại cùng với hình thức đã có nhiều thay đổi, ngôn ngữ truyện ngắn ngày nay linh hoạt, sinh động và giàu chất đời thường Cùng với thời gian và sự sáng tạo của các nhà văn, ngôn ngữ truyện ngắn đã và đang đạt đến độ ngưng kết mới

1.3 Tác giả truyện ngắn Nguyễn Hiếu

1.3.1 Tiểu sử, quá trình sáng tác của nhà văn Nguyễn Hiếu

1.3.1.1 Tiểu sử

Nhà văn Nguyễn Hiếu họ tên đầy đủ là Nguyễn Văn Hiếu, sinh ngày

15 tháng 10 năm 1948, năm Mậu Tý Nguyễn Hiếu sinh trưởng trong một gia đình xưa có sản nghiệp lớn, mẹ ông là một người phụ nữ đôn hậu, còn cha

ông lại là người rất nghiêm khắc Chính nhà văn tâm sự rằng: “Tôi nhìn cuộc

đời theo đôi mắt đôn hậu và cười cợt của mẹ, cùng cái nhìn nghiêm khắc, pháp luật của người cha” Quê nội của Nguyễn Hiếu ở Phùng Khoan- Thanh

Xuân Nhưng ông sinh ra, lớn lên và gắn bó với quê mẹ là mảnh đất Từ Liêm, nơi có dòng sông Hồng muôn đời vẫn chảy và ngôi làng Chèm cổ kính bao đời Từ nhỏ Nguyễn Hiếu đã sớm bộc lộ là một người có năng khiếu văn chương, lại được tiếp xúc với nền văn học thế giới từ rất sớm nên sau khi tốt nghiệp Trung học phổ thông ông quyết định thi vào trường Tổng hợp Văn Năm 1970 Nguyễn Hiếu tốt nghiệp khoa Ngữ văn trường Đại Học Tổng hợp

Hà Nội sau đó về công tác tại Đài Tiếng nói Việt Nam Từ năm 1971 đến

1973, ông biệt phái sang làm biên tập, phóng viên tại A7-CP90 (Ban văn nghệ Đài Phát thanh Giải Phóng) Từ 1974 đến 2009, ông làm việc tại Ban kinh tế- khoa học- công nghệ (VOV) Đài Tiếng nói Việt Nam Ngoài tư cách của một nhà báo, Nguyễn Hiếu còn được biết đến nhiều với tư cách của một nhà văn chuyên viết tiểu thuyết và truyện ngắn, một nhà thơ, một nhà viết kịch…Chính vì thế Nguyễn Hiếu được kết nạp trở thành hội viên Hội Nhà báo Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nhà văn Hà Nội, Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam, Hội Điện ảnh Việt Nam

1.3.1.2 Quá trình sáng tác

Trong số những nhà văn đương đại đang sống ở nhiều lứa tuổi có lẽ Nguyễn Hiếu là người viết nhiều, viết khỏe và đa dạng nhất Hầu như tất cả

các thể loại văn học ông đều chạm đến và ở bất kì thể loại nào cũng in rõ phong cách của mình- phong cách Nguyễn Hiếu và có những đóng góp đáng

kể cho nền Văn học Việt Nam giai đoạn cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI

Nguyễn Hiếu bước vào làng văn một cách tình cờ như một cái duyên ngầm, nhưng nghiệp viết văn của ông thật không mấy suôn sẻ Bài thơ đầu tay

của ông được in trên báo Văn Nghệ năm 1972 với cái tên: Thư và thơ gửi

người lái máy bay ta bắn rơi máy bay Mỹ kí bút danh Bài Phong Nhà thơ

Phạm Hổ khi biên tập đã đặt tên lại cho bài thơ này là: Xung quanh một chiến

công Một năm sau, năm 1973 Nguyễn Hiếu giành giải khuyến khích thơ với

bài: Người đứng giữa ước mơ và hiện thực ước mơ, giải thưởng do chính nhà

thơ Xuân Diệu trao tặng Cũng năm này Nguyễn Hiếu hoàn thành cuốn tiểu

thuyết: Những năm tháng tuổi trẻ dày gần 1000 trang trong đó dựng lên tới

gần 100 nhân vật thanh niên ở đủ mọi thành phần xã hội Cuốn tiểu thuyết này đến nay vẫn giữ nguyên là một bản thảo chưa in Năm 1976 truyện ngắn đầu

tay của ông được in báo Lao Động với nhan đề Hai chị em cùng nghề, nhưng mãi cho đến năm 1984 với việc phát hành tập truyện ngắn: Truyện cái vòi

nước thì tên tuổi của Nguyễn Hiếu mới được chú ý đặc biệt Sau tập truyện

ngắn này, bốn năm sau, vào năm 1988 Nguyễn Hiếu trình làng cuốn tiểu

thuyết đầu tiên: Việt xoáy trước ngực làng Rồi liên tiếp sau đó Nguyễn Hiếu

cho ra mắt hàng loạt các tiểu thuyết gây tiếng vang: Bụi đường (1989), Quá

cảnh (1988), Người đàn bà quỷ ám (1989), Chân trời vỡ đôi, Chuyện tình

người điên, Em ở nơi đâu, Vầng trăng hững hờ, Những mảnh trần gian, Tôi bán mình, Trái tim nhiều màu…và tập truyện ngắn hài: Cười dành cho tất cả

in năm 1991 Như vậy bình quân một năm nhà văn này in hai tiểu thuyết, có thể coi đây là một kỉ lục trong làng tiểu thuyết Viêt Nam

Bước sang thế kỉ XXI, nhà văn Nguyễn Hiếu lại chứng tỏ năng lực

sáng tạo dồi dào và không ngừng nghỉ của mình bằng những tiểu thuyết: Biển

toàn là nước (2000); Con Ngố, Dòng sông màu máu vẫn chảy in năm 2007;

Tình nhân (2009); Mặt nạ để đời (2011)…và tập truyện ngắn mới nhất: Trên mặt đất lại có người (2009)

Ở lĩnh vực kịch Nguyễn Hiếu cũng gặt hái được nhiều thành công với

số lượng gần 50 kịch bản sân khấu, trong đó có những vở kịch đã được dàn dựng Ở thể loại này, Nguyễn Hiếu cho thấy sự đa dạng và những cách tân trong bút pháp viết kịch, ông xứng danh là nhà viết kịch khởi đầu cho thể loại

kịch tùy hứng, viễn tưởng với vở kịch: Linh hồn đông lạnh (2008), sự lồng ghép giữa suy tưởng và hiện thực ở vở: Điểm yếu con người, sự khốc liệt nghiêm nhặt của kết cấu và cách xây dựng nhân vật cổ điển trong vở: Hơn cả

vàng mười, và chất hài sắc sảo, linh hoạt với vở: Trò đùa của dân hay Cu Tũn thích làm người

Ở lĩnh vực thơ, Nguyễn Hiếu còn ghi dấu ấn với khoảng 300 bài thơ đã được in trên các báo và tạp chí Nguyễn Hiếu cũng làm người đọc ngạc nhiên

vì đề tài trong thơ ông dường như không kiêng kị một lĩnh vực nào của cuộc sống Từ những lĩnh vực chỉ bàn trong xã luận nhưng ông đã làm nên bài thơ

nổi tiếng: Nhân dân (1970) được nhiều người đón đọc và được dịch sang

tiếng Anh và tiếng Pháp, đến những đề tài muôn thuở như tình yêu thì Nguyễn Hiếu cũng có những bài thơ khiến cho độc giả phải trầm trồ Tác

phẩm mới nhất của ông là tuyển tập thơ: Hư ảo xuất bản năm 2010

Tóm lại, Nguyễn Hiếu là một nhà văn xông xáo ở nhiều thể loại: Tiểu

thuyết, truyện ngắn, kịch, thơ ca… và ở lĩnh vực nào ông cũng có những thành công nhất định Với hơn 50 năm lao động sáng tạo không ngừng nghỉ trong sự nghiệp văn chương Nguyễn Hiếu đã tạo dựng cho mình một gia tài khá đồ sộ với vài trăm bài thơ, hàng trăm truyện ngắn, hàng chục tiểu thuyết

và rất nhiều kịch bản sân khấu Và cũng trong hành trình sáng tạo không mệt mỏi ấy Nguyễn Hiếu đã gặt hái được khá nhiều thành công, trong làng văn