Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong Vàng (Hymenoptera Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc (LV thạc sĩ)

Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong Vàng (Hymenoptera Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc (LV thạc sĩ)Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong Vàng (Hymenoptera Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc (LV thạc sĩ)Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong Vàng (Hymenoptera Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc (LV thạc sĩ)Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong Vàng (Hymenoptera Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc (LV thạc sĩ)Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong Vàng (Hymenoptera Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc (LV thạc sĩ)Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong Vàng (Hymenoptera Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc (LV thạc sĩ)Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong Vàng (Hymenoptera Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc (LV thạc sĩ)Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong Vàng (Hymenoptera Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc (LV thạc sĩ)Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong Vàng (Hymenoptera Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc (LV thạc sĩ)Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong Vàng (Hymenoptera Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc (LV thạc sĩ)

VIEN HAN LAM KHOA HOC VA CONG NGHE VIET NAM

VIEN SINH THAI VA TAI NGUYEN SINH VAT

NGHIEN CUU SU DA DANG CUA CAC LOAI ONG

XA HOI BAT MOI THUOC HO ONG VANG

(HYMENOPTERA: VESPIDAE) O CAC DAI DO CAO

KHAC NHAU CUA KHU VUC DONG BAC

LUAN VAN THAC SY SINH HOC

VIEN HAN LAM KHOA HOC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT

VU THI VAN

NGHIEN CUU SU DA DANG CUA CAC LOAI ONG

XA HOI BAT MOI THUOC HQ ONG VANG

(HYMENOPTERA: VESPIDAE) O CAC DAI DO CAO

KHAC NHAU CUA KHU VUC DONG BAC

Chuyén nganh: Dong vat hoc

Mã số: 60.42.01.03

LUẬN VĂN THẠC SỸ SINH HỌC

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYÊN THỊ PHƯƠNG LIÊN

LOI CAM ON

Trong quá trình hoàn thành khoá luận này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ

to lớn và quý báu của các cơ quan và cá nhân Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ

lòng biêt ơn sâu sắc đên:

- TS Nguyễn Thị Phương Liên người đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình chỉ bảo tôi trong suốt quá trình làm luận văn

- Các thầy cô và các nhà khoa học đang làm việc ở Viện Sinh thái

và Tài nguyên Sinh vật, những người đã trực tiếp giảng dạy, truyền thụ kiến thức và kinh nghiệm quý báu đề tôi hoàn thành tốt khóa học

- Ban lãnh đạo Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong việc nghiên cứu

Cuối cùng tôi xin cảm ơn những người thân và bạn bè đã động viên, giúp

đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Hà Nội, tháng 1l năm 2016

Học viên

Vũ Thị Vân

LOI CAM DOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân tôi dưới

sự hướng dẫn tận tình của TS Nguyễn Thị Phương Liên

Kết quả trong luận văn là hoàn toàn trung thực, nếu sai tôi xin chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 11 năm 2016

Học viên thực hiện

Vũ Thị Vân

DANH MUC BANG

Bang 3.1: Thanh phan cac loai ong bat méi thuộc họ Vespidae ở khu vực Dong Bac

Bảng 3.2: Mức độ phổ biến của các loài ong bắt mỗi thuộc họ Vespidae ở khu vực Đông Bắc

Bảng 3.3: Số loài và số lượng cá thể của các giống ong bắt mỗi thuộc họ Vespidae ở khu vực Đông Bắc

Bảng 3.4: Số lượng loài ong của các giống bắt gặp tại các đai độ cao ở khu vực Đông Bắc

Bảng 3.5: Số lượng cá thé loai thu được tại các đai độ cao ở khu vực Đông Bắc

Bảng 3.6: Chỉ số đa dang Shannon — Weiner (H’) tai cac dai d6 cao 6 khu vực Dong Bac

DANH MUC HINH

Hinh 1.1: Cau tạo phần đầu của loài ong xã hội thuộc họ Ong Vàng

Vespidae (nguôn: Phạm Thị Hoa)

Hình 1.2: Phần ngực và phần phụ ngực của loài ong xã hội thuộc họ Ong Vàng Vespidae (nguồn: Phạm Thị Hoa)

Hình 1.3: Phần bụng của loài ong xã hội thuộc họ Ong Vàng Vespidae (nguồn: Phạm Thị Hoa)

Hình 3.1: Loai Polistes sp 12 (nguồn: Nguyễn Thị Phương Liên)

Hình 3.2: Ropalidia sp 2 (nguồn: Vũ Thị Vân)

Hình 3.3: Vespuia sp 1 (nguồn: Vũ Thị Vân)

Hình 3.4: Vespuia sp 2 (nguồn: Vũ Thị Vân)

Hình 3.5: Tổ của loài P nipponensis Pérez (nguồn: Nguyễn Thị Phương Liên)

Hình 3.6: Tỉ lệ % của các loài ong bắt mỗi thuộc họ Vespidae ở khu vực

Đông Bắc

Hình 3.7: Độ tương đồng về thành phần loài tại các đai độ cao ở khu vực

Đông Bắc

Hình 3.8: Duong cong Dominance biéu thị tính đa dạng loài tại các đai độ

cao ở khu vực Đông Bắc

KÝ HIỆU CAC CHU VIET TAT

KBTTN: Khu bao ton thién nhién

VQG: Vườn quốc gia

nnk: Những người khác

MUC LUC

2 Mục đích nghiên cứu

3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn -2-2¿©z+2c++zcvxeccxeersez 2

4 ĐiỂm mới -¿- 2+ ©V2+2E+++2EE++2EE112221122111222112271112111122111221121112 21 c 2 CHƯƠNG I: TÔNG QUAN TÀI LIỆU . s°s<©csseccsssecse 3 1.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và tài nguyên thiên nhiên

khu vực nghiên cứu

TH G.U0109N08612090101G019VDTEAE2XENSNINI-RISHSHNNHISNEHUIS2/0H005101GNRNHESEEIGNNCHSHNNTEDMSHNIBI23800/130084 E

rror! Bookmark not defined

1.1.1 Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên

1.1.2 Tình hình kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu

1;1„3 Hiện tranh đa:dãTi6 sIHh HỘ essceseesssiiniaoasiA20541510135045001161544385308308

1.2 Khái quát về ong xã hội bắt môi . 2-2 2 s£+x£Exz+E+rxezrxzrree 10 1.3 Tình hình nghiên cứu về ong bắt mỗi trên thế giới và ở Việt Nam 14 1.3.1 Tình hình nghiên cứu ong bắt mỗi trên thế giới - 14 1.3.2 Tình hình nghiên cứu ong bắt mỗi ở Việt Nam .2 -2-¿ 15 CHƯƠNG II: DOI TUONG, DIA DIEM, NOI DUNG VA PHUONG

PHAP NGHIEN CUU

2.1 Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu ¿- ¿2+ 18

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 2-2 ©+22E+++EEE£EEE2EEESEEEtEEErrkrrrrrrrrrree 18

2.1.2 Thoi gian nghién

CỨU HH HH HH nh nà nà ke Error! Bookmark not

defined

2.1.3 Địa điểm nghiên cứu

SH 411 11T TT TT TT TH TT TT TT HT TH HT TT TT TT TT TT E

rror! Bookmark not defined

2:2 NGi dung nghién cut ccsssnsseeesesnananianevesannevacsiesnmanned 18 2.3 Phương pháp nghiên CỨU - 6 6 S1 1E E*VSEEkkk vn nh ng ren 19 2.3.1 Phương pháp thu mẫu ngoài thực địa - .¿- :©5255+cccccxcsrvces 19 2.3.2 Phương pháp xử lý mẫu vật trong phòng thí nghiệm 19 2.3.3 Phương pháp quan sát mẫu vật . .: ¿©2252 cxccvvvrxrcrverrrerrrres 19 2.3.4 Phương pháp định loại . -. -c-<<<<<+ 20

2.3.5 Phương pháp xử lí số liệu 2+2 * + 2c 22222 xx s2 20

CHUONG III: KET QUA NGHIEN CỨU VÀ THẢO LUẬN 21

3.1 Thành phần và mức độ phô biến của các loài ong xã hội bắt mỗi ở khu vực

¡200010511 .' ,Ô 21

3.1.1 Thành phần các loài ong xã hội bắt mỗi ở khu vực Đông Bắc 21

3.1.3 Vị trí số lượng của các loài ong tại khu vực nghiên cứu - 35

3.2 Sự phân bố các loài ong xã hội bắt mỗi ở các đai độ cao khác nhau ở khu

vực ĐôngHã gang tot01g000031100151043443841155505818X31150944E854X8311453835158113594551/25888 37

3.2.1 Sự phân bố của các loài ong xã hội bắt mỗi ở các đai độ cao khác nhau

của khu vực Đông Đặc - 6 + 1x1 TH HT HH nu HH ng 37 3.2.2 Các loài ong chiếm ưu thế về số lượng tại các đai độ cao khác nhau của Khu wie Done BaGrrcssvssse sername 38 3.3 So sánh tính da dạng của các loài ong xã hội bắt mỗi ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc . - + 2S k*S SH HH nh ng ng 43

3.3.1 Độ tương đồng thành phần loài ong xã hội bắt mỗi ở các đai độ cao khác

Thau:cua:khu vực Đôn Hà ecceecusacnoegtig00150545163055855145EĐSKG4SSSEEEESLXSSSLSS5E 43

3.3.2 So sánh chỉ số đa dạng của các loài ong xã hội bắt mỗi ở các đai độ cao

khác nhau của khu vực Đông Băc 5 s1 ng ngư 43

KET LUAN VA KIEN NGHI o sssccsssssssssessssecssseccsnscssssecsssecssnecssnsecsssecssseessses 48

cổ 8n Ả ÔÔÔÔỖỖÔ 48

2 Kid UUNg A 48 TÀI LIỆU THAM KHẢO .- 2-2 ss£sse©vss+Evsseersseersseervsee 48

1 Tài liệu tiếng việt

CẠ121 122111222111 2.112.111 ng 1 gà E

rror! Bookmark not defined

2 Tài liệu tiéng anbe.c.ccecceeccceccessessseessessessecssesssessesssesseessesssesseessesssesseessesseesseees 50

EaY i00: 0 51

DANH MUC CAC CONG TRINH LIEN QUAN DEN LUAN VAN 53

MO DAU

1 Lí do chọn đề tài

Các loài ong thuộc họ Vespidae được biết đến như là nhóm bắt mỗi quan trọng, một số loài được sử dụng trong phòng trừ sâu hại nhu Polistes olivaceus (DeGeer), một số loài có vai trò thụ phần cho thực vật nhu Polistes japonicus de Saussure, Polistes sagittarius de Saussure (Khuat Dang Long va

nnk., 2004)[21] và một số loài có khả năng nhân nuôi với sé luong lon, mang lại hiệu quả kinh tế cao như Vespa ducalis Smith va Vespa afinis (Linnaeus)

Hon thế nữa, do nhạy cảm với những tác động của môi trường nên chúng được sử dụng như những loài chỉ thị sinh học cho môi trường

Tuy nhiên, gần đây một số loài thuộc giống Vespa nhu V soror du Buysson, V velufina Lepeletier gây tác hại nghiêm trọng do chúng tan công các đàn ong mật được người dân địa phương nhân nuôi, làm sụt giảm số lượng ong trong đàn hay phá tan đàn Biện pháp phòng chống các loài này chưa được nghiên cứu

Vùng Đông Bắc nước ta mặc dù có tính đa dạng sinh học cao và đang lưu giữ nhiều nguồn gen quý hiếm, độc đáo, không chỉ có giá trị về mặt khoa học

mà còn có ý nghĩa kinh tế, nhưng tài nguyên thiên nhiên ở đây chưa được khai thác một cách hiệu quả và bền vững, diện tích rừng tự nhiên ngày càng giảm do nạn phá rừng làm nương rẫy và khai thác gỗ, thêm vào đó, việc khai

thác khoáng sản không được kiểm soát làm xói mòn và thoái hóa đất, thiếu và

ô nhiễm nguồn nước dẫn đến việc sút giảm đa dạng sinh học

Nhằm nghiên cứu tính đa dạng, làm nền tảng cho việc bảo tồn đa dạng

sinh học, làm cơ sở nghiên cứu chỉ thị sinh học và tìm ra các loài có giá trị

kinh tế, có khả năng nhân nuôi, giúp phát triển nền kinh tế địa phương, tôi lựa

chọn đề tài: “Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mỗi thuộc

họ ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mỗi thuộc họ ong

Vàng ở khu vực Đông Bắc, so sánh sự đa dạng của chúng ở các đai độ cao khác nhau, làm cơ sở cho những nghiên cứu về sinh học sinh thái, sử dụng các loài ong bắt mỗi làm chỉ thị sinh học và ứng dụng trong phòng trừ sinh

học

3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

- Ý nghĩa khoa học: Nghiên cứu nhằm đưa ra những dẫn liệu mới về thành phần và sự đa dạng của các loài ong xã hội bắt mỗi thuộc họ ong Vàng

ở khu vực Đông Bắc, làm cơ sở cho những nghiên cứu về sinh học sinh thái,

sử dụng các loài ong làm chỉ thị sinh học và ứng dụng trong phòng trừ sinh học

- Ý nghĩa thực tiễn: Đề xuất những giải pháp bảo tồn sự đa dạng của các loài ong

4 Điễm mới

Đây là nghiên cứu đầu tiên về sự đa dạng thành phần của các loài ong xã

hội bắt mỗi thuộc họ ong Vàng ở các đai độ cao khác nhau thuộc khu vực

Đông Bắc Việt Nam

CHUONG I: TONG QUAN TAI LIEU

1.1 Khai quat về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và tài nguyên thiên nhiên khu vực nghiên cứu

1.1.1 Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên

1.1.1.1 Vi tri dia ly

Ving Déng Bac (20°43 - 23°24 vi dé Bac, 103°3 -108°07 kinh dé Déng)

được giới hạn về phía bắc và đông bởi đường biên giới Việt -Trung, phía đông nam trông ra vịnh Bắc Bộ, phía nam giới hạn bởi dãy núi Tam Đảo và vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, phần phía tây, được giới hạn bởi thung lũng sông Hồng và thượng nguồn sông Chảy[ 13]

1.1.L2 Địa hình

Đây là vùng núi và trung du với nhiều khối núi và dãy núi đá vôi hoặc núi

đất, cao hơn, được cấu tạo bởi đá granit, da phién va các cao nguyên đá vôi

Những đỉnh núi cao của vùng Đông Bắc đều tập trung ở đây, như Tây Côn

Lĩnh, Kiêu Liêu Ti Phần phía bắc sát biên giới Việt-Trung là các cao nguyên

(sơn nguyên) lần lượt từ tây sang đông gồm: cao nguyên Bắc Hà, cao nguyên Quản Bạ, cao nguyên Đồng Văn Hai cao nguyên đầu có độ cao trung bình từ 1000-1200 m Cao nguyên Đồng Văn cao 1600 m Sông suối chảy qua cao nguyên tạo ra một số hẻm núi dài và sâu Cũng có một số đồng bằng nhỏ hẹp,

đó là Thất Khê, Lạng Sơn, Lộc Bình, Cao Bằng Phía đông, từ trung lưu sông Gâm trở ra biển, thấp hơn có nhiều dãy núi hình vòng cung quay lưng về hướng Đông lần lượt từ Đông sang Tây là vòng cung Sông Gâm, Ngân Sơn- Yên Lạc, Bắc Sơn, Đông Triều Các dãy núi vòng cung này hầu như đều trụm

đuôi lại ở Tam Đảo Phía tây nam, từ Phú Thọ, nam Tuyên Quang, nam Yên

Bái, và Thái Nguyên, thấp dần về phía đồng bằng Người ta quen gọi phần này là "vùng trung du" Độ cao của phần này chừng 100-150 m, đặc trưng

của vùng Trung du là có vùng Đồng Bằng khá rộng bị chia cắt bởi gò đồi[13]

Dựa vào sự phân chia các vùng địa lý tự nhiên đồng thời kết hợp với việc

phân vùng sinh thái lâm nghiệp, diện tích núi đá vôi ở Việt Nam được chia thành 5 vùng sinh thái (Nguyễn Huy Phôn và nnk., 1999)[12] Trong đó khu vực Đông Bắc (bao gồm các tỉnh Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Bắc Giang và Quảng Ninh) với vùng địa lý tự nhiên gồm bốn cánh cung là cánh cung sông Gâm, cánh cung Ngân Sơn, cánh cung Bắc Sơn và cánh cung Đông Triều được chia thành 2 vùng sinh thái như sau:

- Vùng Cao Bằng — Lạng Sơn với hai vùng phụ chủ yếu là vùng phụ núi đá

vôi Ngân Sơn — Trùng Khánh và vùng phụ núi đá vôi Bắc Sơn Với diện tích

347.700 ha, đây là vùng có núi đá vôi tập trung lớn nhất trong cả nước Hoạt động xâm nhập ở vùng Đông Bắc chủ yếu cũng tập trung vào miền này Vùng

này ở vào vĩ độ cao của nước ta, mang dấu hiệu chuyền tiếp từ khí hậu nhiệt đới sang á nhiệt đới Kiểu núi đá vôi ở đây là trung bình và thấp, bao gồm một

số cao nguyên đá vôi khối uốn nếp có quá trình hoạt động Cacxtơ là kiểu địa mạo chủ yếu của vùng

- Vùng Tuyên Quang — Hà Giang với hai vùng phụ là vùng phụ núi đá vôi Quản Bạ - Phia Phương và vùng phụ cao nguyên đá vôi Bắc Hà Vùng này có diện tích núi đá là 130.400 ha Các loại đá vôi chiếm vai trò chủ yếu trong việc cấu tạo nên các núi trong vùng Núi đá vôi tạo thành một dải không liên tục theo hướng Tây Bắc, tập trung chủ yếu ở phía Bắc và Đông Bắc, tạo thành từng khối lớn Độ cao vùng này lớn hơn vùng Cao Bằng — Lạng Sơn, các dãy

núi phía Bắc cao tới 1000m

1.1.1.3 Điều kiện địa chất- thổ nhưỡng

*Diéu kién dia chat

Cơ sở lục địa của miền đông bắc được hình thành từ liên đại Nguyên sinh cách đây gần 600 triệu năm Biển tiến và thoái liên tục cho đến chu kỳ tạo núi Indochina thì miền đông bắc thoát hẳn khỏi chế độ biên và bắt đầu chế độ lục

dia Van dong tao nui Himalaya sau đó lan tới đây làm cho toàn miền được

nâng lên và cũng đồng thời tạo ra những đứt gãy Đất bị phơi trần và chịu tác động của nắng, mưa và gió nên không ngừng bị phân hủy trong khi các đỉnh núi bị san mòn bớt[ 13]

*Điễu kiện thổ nhưỡng

Xen kẽ giữa các thời kì lắng đọng trầm tích là các vận động nâng lên và

đứt gãy có các hoạt động magma ở thê xâm nhập và phun trào tuổi trung sinh

như các khối Riolit Tam Đảo, núi Nam Châu Lãnh, máng trũng Cao Bang- Lạng Sơn đá granit ở Phia Oắc một phần Móng Cái, đá bazan xâm nhập ở Cao Bằng Những nơi nền móng uốn nếp Caledoni đều được nâng lên khá cao

và trở thành núi, nhiều nơi cao trên 1000m như: Vùng núi Cao Bằng với đá vôi và diệp anh, dải Ngân Sơn [35]

Đất ở khu Đông Bắc được phân ra thành các loại sau

- Đất đỏ đá vôi, phân bố theo các cánh cung, nhiều nhất ở các tỉnh Hà

Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Lào Cai Loại đất này rất thích hợp cho các cây

thuốc lá, đỗ tương, bông, ngô,

- Đất Feralit đỏ vàng, phân bố chủ yếu ở Thái Nguyên, Tuyên Quang,

Phú Thọ, Yên Bái, Bắc Giang Loại đất này rất phù hợp với cây chè, điều này

lý giải đây chính là vùng chè lớn nhất cả nước, với sản phẩm chè nổi tiếng

thơm ngon như chè Thái Nguyên, chè Phú Thọ

- Đất phù sa cổ, phân bố chủ yếu ở Phú Thọ, Bắc Giang thích hợp phát

triển các cây công nghiệp hàng năm như lạc, thuốc lá, đậu tương, cây lương

Nhìn chung, tiềm năng về đất đai cho phát triển các cây công nghiệp, cây

đặc sản ở vùng này rất lớn [36]

1.1.1.4 Điều kiện khí hậu- thủy văn

*Diéu kiện khí hậu

Tuy nằm trong vùng khí hậu cận nhiệt đới âm nhưng vì địa hình cao, lại có

nhiều dãy núi hình cánh cung mở ra ở phía bắc, chụm đầu về Tam Đảo, vào mùa Đông có gió Bắc thôi mạnh, rất lạnh, còn mùa hè mát mẻ, do đó vùng

này có đặc khí hậu ôn đới Vùng núi ở Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn có thể có lúc nhiệt độ xuống dưới 0°C và có băng giá, đôi khi có tuyết rơi

[13]

Tổng nhiệt hoạt động khoảng 7500-8300°C, nhiệt độ trung bình năm > 20C, mùa đông lạnh và rét Do ảnh hưởng và chịu tác động của hoàn lưu cực

đới nên mùa đông lạnh hay rét thất thường, biên độ nhiệt có thể lên tới 13-

14” Đây là vùng có mùa đông lạnh nhất so với các khu vực khác trong cả nước

Tác động của gió mùa đông bắc chủ yếu diễn ra ở vùng thấp dưới 1000m, có lượng mưa thấp (1200-1600mm), chỉ những nơi có điều kiện thuận lợi như địa hình đón gió, núi cao thì lượng mưa hàng năm khá cao như Tam Đảo, Móng Cái

Đây là khu vực mưa sớm nhất cả nước (vào khoảng tháng 7) do hoạt

động của dải hội tụ nội chí tuyến Trừ những nơi có địa hình chắn gió, nói

chung ở Đông Bắc mưa dài chỉ 5 tháng, số ngày mưa ít khi trên 100 ngày Thời gian mưa không liên tục và thất thường, vào mùa mưa thì mưa liên tục cũng chỉ từ 5-8 ngày, thời gian không mưa có thể kéo dài trung bình lên đến

10 ngày

Khí hậu có sự phân hóa rõ rệt giữa các khu vực: Khu Cao Bằng- Lạng

Sơn có khí hậu tương đối khắc nghiệt, khu vực đồi núi thấp khô hạn, vùng

lạnh và khô là máng trũng Thất Khê- Đình Lập Phía nam của 2 vùng trên thì

tinh chất khô giảm (trừ các thung lũng kín gió) Khu vực ven biển ấm, âm

[35]

*Điêu kiện thủy văn

So với các khu vực khác thì mạng lưới sông ngòi ở Đông Bắc không phát triển, phần lớn đều là các sông trung bình, mật độ các sông ngòi có khoảng

0,6-1,2 km/km?

Ở đây có 3 hệ thống sông chính:

- Thứ nhất là lưu vực sông Kì Cùng-Bắc Giang: Bắt nguồn từ Lạng Sơn

và Cao Bằng chảy qua thung lũng hẹp thuộc đứt gãy Cao-Lạng chảy sang Trung Quốc Sông Kì Cùng đổi dòng nhiều lần và lắm thác ghềnh Hệ thống song Bác Giang-Kì Cùng dài 243 km, diện tích lưu vực là 10.902 km’

- Thứ hai là lưu vực sôngThái Bình: Các sông chính của hệ thống sông

Thái Bình đều bắt nguồn từ khu Đông Bắc

- Thứ ba là lưu vực sông ven biển Quảng Ninh: Các sông đều ngắn, nhỏ

và dốc (20-30km), lưu lượng nước dao động, mùa lũ lên nhanh, ảnh hưởng lớn của thủy triều

Ở khu Đông Bắc cũng có một số hồ: Núi Cốc, Cầm Sơn [35]

1.12 Tình hình kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu

Vùng Đông Bắc được khai thác sớm, đặc biệt mạnh mẽ từ thời Pháp thuộc Do vậy, tài nguyên đã suy giảm nhiều và môi trường có dấu hiệu suy thoái

Đông Bắc là vùng giàu tài nguyên khoáng sản vào bậc nhất nước ta Có những khoáng sản có ý nghĩa quan trọng đối với quốc gia như: than, apatit, sắt, đồng, chì, kẽm, thiếc là những tài nguyên quan trọng cho phát triển các ngành công nghiệp khai khoáng và nhiều ngành công nghiệp khác

Vùng còn có các loại khoáng sản khác như pirit, vàng đá quý, đất hiểm, đá granit, đá xây dựng, đá vôi sản xuất xi măng, nước khoáng là những khoáng sản có tiềm năng và là thế mạnh cho phát triển công nghiệp khai khoáng, chế

biến khoáng sản của vùng và của cả nước Tuy nhiên những mỏ này chủ yếu đang ở dạng tiềm năng, một số đang khai thác với quy mô nhỏ mang tính địa phương

Về lâm nghiệp hiện nay, diện tích rừng của vùng còn rất thấp do việc khia thác bừa bãi và do áp lực của sự gia tăng dân số Rừng nguyên sinh chỉ còn rất ít ở vùng núi non hiểm trở Độ che phủ rừng hiện tại là 17% Do vậy, việc trồng rừng và tu bố rừng là vấn đề quan trọng hàng đầu trong phát triển kinh tế - xã hội của vùng nhằm bảo vệ tài nguyên, cân bằng sinh thái, cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp giấy, công nghiệp khai thác mỏ [36]

1.1.3 Hiện trang da dang sinh hoc

Với diện tích chủ yếu là núi và đôi, trong đó diện tích núi đá vôi chiếm phần

lớn, khu vực Đông Bắc nước ta được cho là nơi chứa đựng sự đa dạng các loài sinh vật cao và đặc trưng [5]

*KBTTN Phia Oắc, tỉnh Cao Bằng

KBTTN Phia Oắc — Phia Đén thuộc huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng là

vùng núi cao, có địa hình chia cắt, diện tích đất lâm nghiệp chiếm tới 84% tổng diện tích tự nhiên trong đó diện tích rừng chủ yếu là rừng tự nhiên trên

núi đá vôi Thành phần thực vật tại khu vực nghiên cứu có tới 33 loài thực vật

quý hiếm và nguy cấp, theo sách đỏ Việt Nam 2007, trong đó có 3 loài ở cấp

cực kỳ nguy cấp (CR) chiếm 9,09%, 16 loài ở cấp nguy cấp (EN) chiếm

48,48% và 14 loài ở cấp VU chiếm 42,42%, thuộc 27 chỉ, 20 họ thuộc 3

ngành thực vật khác nhau [15]

Hiện nay ở Việt Nam có 12 bộ thú trên cạn Ở rừng núi Bắc Bộ có 10

bộ thì vùng núi Phia Oắc-Phia Đén đã xác định sự hiện diện các loài thuộc 8

bộ, chiếm 66,7% số bộ thú của Việt Nam; với số loài đã biết là 87 loài/300

loài, chiếm 29% tông số loài thú trên cạn của cả nước Cùng với đó là 11 loài

chim quý hiếm, 14 loài bò sát và 7 loài côn trùng quý hiếm Đây chính là di

sản, là báu vật của núi rừng Phia Oắc cần được ưu tiên bảo tồn [33]

*KBTTN Kim Hy, tinh Bac Can

Tài nguyên thực vật của khu bảo tồn rất phong phú Theo kết quả điều

tra mới nhất cho thấy KBTTN Kim Hy có 1072 loài thực vật bậc cao có

mạch, thuộc 608 chi của 172 họ và 5 ngành thực vat

Theo các kết quả điều tra thì hiện nay đã ghi nhận được 458 loài động vật thuộc 99 họ, 28 bộ thuộc các lớp thú, chim, bò sát và ếch nhái [1]

*KBTTTN Na Hang, tỉnh Tuyên Quang

Theo Nguyễn Nghĩa Thìn và Đặng Quyết Chiến (2006), hệ thực vật tại KBTTN Na Hang có 1.162 loài thực vật, thuộc 604 chi, 159 họ của 4 ngành

thực vật bậc cao có mạch Trong đó ngành Hạt kin (Angiospermae) có 1.083

loài, 570 chi, 135 họ; ngành Hạt trần (Gymnospermae) có II loài, 8 chị, 5 họ;

ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 63 loài, 34 chi, 17 họ; nghành Thông đất (Lycopodiophyta) có 5 loài, 2 chỉ, 2 họ

Tuy chưa điều tra đầy đủ, nhưng bước đầu đã ghi nhận được 90 loài

thú, 263 loài chim, 61 loài bò sát và 35 loài ếch nhái Kết quả đó cho thấy

KBTTN Na Hang có tính đa dạng sinh học cao, có 13 loài thú ghi trong Sách

đỏ Việt Nam (Anon 1992), đặc biệt là sự tồn tại của các loài linh trưởng đang

bi de doa trên toàn cau Đây là nơi duy nhất ở Việt Nam có loài Voọc mũi hếch sinh sống VỚI quần thể lớn nhất [37]

*KBTTN Khe R6, tinh Bac Giang

Rừng trong KBTTN Khe Rỗ có 786 loài thực vật, thuộc 496 chỉ và 166

họ, được đánh giá là nơi có sự đa dạng về loài, đa dạng về các chỉ, các họ thực vật Trong số các loài thực vật đó, có 43 loài thực vật quý hiếm có tên trong sách đỏ Việt Nam Điển hình nhất là các loại cây, như pơ mu, thông tre, thông nàng, chò chỉ, kim giao, trầm hương, lát hoa, trò vây, bây lá Rừng

nguyên sinh Khe Rỗ đã được đánh giá là nơi có nhiều loài thực vật quý hiếm

nhất của vùng Đông Bắc Việt Nam

Động vật rừng trong KBTTN Khe Rỗ cũng khá đa dạng Hiện trong

khu bảo tổn có 226 loài động vật thuộc 81 họ, 34 bộ, 4 lớp, cụ thé 1a:

- Lớp thú có 18 bộ, 20 họ, 51 loài

- Lớp chim có 13 bộ, 41 họ, 102 loài

- Lớp bò sát có 2 bộ, 15 họ, 40 loài

- Lớp ếch nhái có 1 bộ, 5 họ, 33 loài

Hệ động vật ở khu bảo tồn rất đa dạng về thành phần bộ, họ, loài, có giá

trị nhiều mặt về kinh tế, bảo vệ môi trường, bảo vệ nguồn gien Dac biét, trong đó có 16 loai thu, 5 loai chim, 17 loai bo sat, ếch nhái thuộc loại quý hiếm, có tên trong sách đỏ Việt Nam [38]

Như vậy, số liệu trên đã cho thấy động thực vật ở khu vực Đông Bắc rất phong phú và đa dạng Kết quả nghiên cứu của chúng tôi sẽ bổ sung thêm và góp phần làm hoàn thiện dữ liệu cho khu vực này

1.2 Khái quát về ong xã hội bắt mồi

Tên khoa học: Vespidae

Tên tiếng Anh: Social wasps

Tên Việt Nam: Ong bắt mồi

Hình 1.1: Câu tạo phần đầu của loài ong xã hội thuộc họ Ong Vàng

Vespidae (nguồn: Phạm Thị Hoa) (A: Đầu nhìn từ phía trước; B: Đầu nhìn nghiêng; C: Râu đầu; D: Đầu

nhìn từ trên xuống: E: Đầu nhìn từ mặt sau.)

Phần đầu mang đôi râu, mắt kép, 3 mắt đơn (1 mắt đơn trước và 2 mắt đơn sau), ngoài ra còn có cơ quan miệng Đầu được chia thành các phần: Trán, phần tiếp phía trên đỉnh đầu, sau nó gọi là phần chẩm Ở phía dưới trán khoảng từ mắt tới chân kìm là mảnh gốc môi và tiếp đó là cơ quan miệng Hai

bên đầu phía dưới mắt kép là phần má (Hình A, B, D, E)

Râu là đôi có nhiều đốt dài tạo thành, chức năng là cơ quan cảm giác

Rau nằm ở 2 bên trán, nằm giữa 2 mắt kép và trong hồ râu Râu có cấu tạo gồm 3 phần: gốc râu, đốt cuống, đốt chuyên, đốt roi Gốc râu nối với hồ râu,

giúp sự vận động của râu được linh hoạt (Hình C)

Cơ quan miệng: gồm có hàm trên, hàm dưới, xúc biên hàm trên, xúc biên hàm dưới Hàm trên nắm dưới mảnh gôc môi, các loài ong họ Vespidae ăn

thịt nên hàm trên khỏe, vững chắc và có răng nhọn Xúc biện hàm trên và hàm

dưới chia thành nhiều đốt, giúp cảm nhận thức ăn (Hình A, E)

Tim lưng ngực giữa

Minh bê, z ngực giữa `( `(

Dot hing sau

Hình 1.2: Phần ngực và phần phụ ngực của loài ong xã hội thuộc họ Ong

Vàng Vespidae (nguồn: Phạm Thị Hoa)

F: Phan nguc nhin nghiéng; G: Chan; H: đốt cuối bàn chân; I: Cánh trước; J: Cánh sau

Phần ngực gồm 3 đốt: ngực trước, ngực giữa và ngực sau Mỗi đốt ngực có tắm lưng và tắm bụng (mảnh bên) Mỗi đốt ngực mang 1 đôi chân, ngực giữa

và sau mang 2 đôi cánh

Chân gồm có 5 đốt háng, đốt chuyên, đốt đùi, đốt ống và đốt bàn (hình G)

Đốt ống thường có 2 gai gọi là gai đốt ống Đốt bàn thường có 5 đốt đốt thứ nhất dai rộng hơn các đốt còn lại, đốt cuối thường có 2 vuốt và ở giữa có tắm

đệm vuốt (Hình H)

Cánh gắn với phần ngực ở gốc cánh, ong thường có 2 đôi cánh chia thành

cánh trước (Hình I), cánh sau (Hình J) và kiểu cánh là cánh màng

Hệ gân cánh:

R: Radial = M: Mediellan cell Sm: Submedian cell

Cu: Cubitellan cell D: Discoidal cell B: Brachial cell

phân chia đăng cấp xã hội và phân công công việc rõ ràng Trong đàn nhiều

nhất có khi tới 25.000 — 50.000 con và gồm ong chúa, ong thợ, ong non Môi trường sống của chúng rất đa dạng chủ yếu sống trong các tổ ở hốc cây, kẽ đá, bụi rậm, trong rừng

Họ Ong Vàng Vespidae là họ ong đa dạng, phân bố khắp thế giới với số

lượng khoảng 5000 loài (Pickett & Carpenter, 2010) [34], các loài ong thuộc

họ này có tổ chức xã hội rất cao và chúng thường hoạt động mạnh vào mùa hè

— thu

Họ Vespidae gồm 6 phân ho Euparaginae, Masarinae,Eumeninae, Stennogastrinae, Polistinae va Vespinae, trong đó các loài ong thuộc 3 phân

họ Stennogastrinae, Polistinae, Vespinae là các loài ong có tổ chức xã hội cao

phân bồ ở khu vực Đông Nam châu Á

Các loài ong xã hội họ Vespidae là một trong những mắt xích quan trọng

trong hệ sinh thái do chúng có tập tính bắt mỗi Các loài ong này hầu hết là

những loài ăn thịt vì vậy chúng có khả năng hạn chế số lượng cá thể của nhiều loài sâu hại và có thể sử dụng trong phòng trừ tổng hợp sâu bệnh hại Ngoài ra nhiều loài ong xã hội tìm kiếm thức ăn là mật hoa, vì vậy chúng đóng vai trò thụ phấn cho cây trồng Bên cạnh đó, chúng còn giá trị về mặt kinh tế, làm

thức ăn và nọc của một số loài ong còn có khả năng chữa bệnh

1.3 Tình hình nghiên cứu về ong bắt mồi trên thế giới và ở Việt Nam 1.3.1 Tình hình nghiên cứu về ong bắt môi trên thế giới

Trên thế giới, nghiên cứu về các loài côn trùng cánh màng như các loài

ong mật thuộc họ Apidae, ong bắt môi thuộc họ Vespidae và các loài kiến

thuộc họ Formicidae đã được thực hiện từ những năm đầu của thế kỷ 17, thống kê được họ Apidae có hơn 5700 loài (Michener, 2000), có khoảng 5000

loai (Pickett & Carpenter, 2010) [2] và họ Formicidae có hơn 15.000 loài

(Bolton, 2005) đã được mô tả Các loài ong bắt mỗi họ Vespidae phân bố hầu

hết mọi nơi trên thế giới gồm 6 phân họ Euparagiinae, Masarinae, Eumeninae, Stennogastrinae, Polistinae, Vespinae Trong đó, có 7 giống thuộc phân họ

Stennogastrinae bao gồm 58 loài đã được mô tả (Carpenter và Kojima, 1997b)

[19], có 963 loài và 25 giống thuộc phân họ Polistinae đã được ghi nhận trên thế gidi (Carpenter, 1996) (Kojima, 1999) [17] [22], phân họ Vespinae có 3

giống bao gồm 69 loài được ghi nhận trên thế giới (Carpenter, 1997a) [18] Ngoại trừ hai phân họ Euparagiinae, Masarinae, cả bốn phân họ còn lại đều có phân bố ở Đông Nam Á và sự đa dạng của chúng đã được nhiều tác giả nghiên cứu Ở Thái Lan, Philippin, Đài Loan có tổng số các loài thuộc 3

phan ho Polistinae, Vespinae, Stennogastrinae lần lượt là 47, 32, 28 (Carpenter, 1996; Kojima & Carpenter, 1997, số liệu cập nhật) [17] [18] [19] Riêng ở Indonesia có 383 loài của cả 4 phân họ (Nugroho et al., 2011) [27]

Nghiên cứu các loài ong bắt mỗi họ Vespidae và sử dụng chúng làm

thiên địch và chỉ thị sinh học cho môi trường đã được tiến hành ở nhiều nước trên thế giới Picanco et al (2010) đã chỉ ra loài Polybia ignobilis có hiệu quả cao trong việc diệt trừ sâu cánh vảy Ascia monusfe orseis (Godart) ở Nam Mỹ [28] Loài Polybia platycephala (Richards) có khả năng kiểm soát sâu bệnh

hại bộ Cánh vảy và bộ Hai cánh ở bang Minas Gerais, Brazil (Prezoto et al.,

2005) [29] Kết quả nghiên cứu về loài ong họ Vespidae ở các khu vực rừng ven phía Đông Bắc Brazin đã chỉ ra rằng Pesdopolybia vespiceps và Polybia astidiosuscula là 2 loài chỉ thị cho những nơi rừng được bảo tồn nghiêm ngặt Mischocyttarus drewseni là loài chỉ thị cho khu vực rừng bị tác động nhiều

nhất (Souza et al., 2010) [31]

1.3.2 Tình hình nghiên cứu về ong bắt mỗi ở Việt Nam

Nghiên cứu về loài ong bắt môi thuộc họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae) ở Việt Nam đã được tiễn hành từ năm 1917 [21] Trong “Kết quả điều tra côn trùng 1967-1968” [16] các tác giả đã đưa ra danh sách 31 loài

thuộc họ Vespidae ở Việt Nam gồm 21 loài thuộc phân họ Polistinae, 10 loài

thuộc phân họ Vespinae Gần đây, Nguyễn Thị Phương Liên & Junichi Kojima (2013) đã ghi nhận có 76 loài ong xã hội thuộc 11 giỗng, bao gồm I1

loài thuộc bốn giống của phân họ Stennogastrinae, 51 loài thuộc bốn giống của phân họ Polistinae, và 14 loài thuộc ba giống của phân họ Vespinae [26] Một số nghiên cứu đã đưa ra thành phần của các loài ong xã hội ở các khu bảo tồn thiên nhiên như ở một số KBTTN thuộc vùng Tây Bắc đã thống

kê được có 3§ loài ong xã hội bắt mỗi họ Vespidae, trong đó phân họ Stennogastrinae ghi nhận 3 loài thuộc 3 giống, phân họ Polistinae ghi nhận 27 loài thuộc 3 giống và phân họ Vespinae ghi nhận § loài (Nguyễn Thị Phương

Liên & Phạm Huy Phong, 2011) [6] Một số nghiên cứu tại vườn quốc gia

(VQØ) ở nước ta như 24 loài thuộc 6 giống được ghi nhận ở VQG Ba Vì và Tam Đảo (Nguyễn Thị Phương Liên & Khuất Đăng Long, 2003) [8], trong đó

có 17 loài được tìm thấy ở Ba Vì và 21 loài được tìm thấy ở Tam Đảo Tại 2

vườn quốc gia Xuân Sơn và Cát Bà đã ghi nhận có 30 loài ong xã hội thuộc 8 giống và 3 phân họ: Polistinae (3 giống), Vespinae (3 giống), Stennogastrinae (2 giống) (Nguyễn Thị Phương Liên& Kojima, 2005) [6], trong đó có 24 loài

thu được ở VQG Xuân Sơn và 12 loài thu được ở VQG Cát Bà Có 18 loài

thuộc 8 giống và 3 phân họ được ghi ở VQG Bạch Mã (Nguyễn Thị Phương

Liên & nnk., 2007) [7], phân bố theo độ cao của các loài ở đây cũng được

trình bày Thống kê ở VQG Kon Ka Kinh có 21 loài có mặt ở đây, trong đó phân họ Stennogastrinae có 2 loài thuộc 2 giống, phân họ Polistinae có 14 loài thuộc 4 giống, phân họ Vespinae 5 loài thuộc 2 giống (Nguyễn Thị Phương

Liên, 2013) [4]

Gần đây, nghiên cứu về sự phân bố của các loài ong xã hội ở ba điều kiện

khí hậu phía bắc, phía nam, khu vực miền núi cũng được đưa ra (Nguyen & Kojima, 2013) cho thấy số lượng loài giảm từ bắc xuống nam, và khu vực

miền núi có số lượng loài nhiều nhất Có duy nhất một công trình nghiên cứu

về các loài thuộc họ này ở vùng Đông Bắc nước ta đưa ra danh sách 7 loài thudc giéng Polistes dugc ghi nhan 6 day (Nguyen & Kojima, 2013)26

Ngoài ra, một sô nghiên cứu về họ Vespidae tại khu vực miên Trung và

mién Nam cũng được tiến hành, trong đó có 35 loài ong xã hội bắt mỗi họ Vespide được ghi nhận ở dãy Trường Sơn thuộc các tỉnh Quảng Bình, Thừa Thiên -Huế, Quảng Nam trong đó có 4 loài thuộc 3 giống trong phân họ Stennogastrinae, 21 loài thuộc 3 giống trong phân họ Polistinae và 10 loài thuộc 3 giống trong phân họ Vespinae (Nguyễn Thị Phương Liên và Tạ Huy

Thịnh, 2006) [10] và tại Đông Nam Bộ đã ghi nhận có 23 loài ong xã hội bắt mỗi thuộc ho Vespidae, trong đó phân họ Polistinae có L7 loài thuộc 3 giống,

phân họVespinae có 3 loài thuộc 2 giống, phân họ Stennogastrinae 3 loài thuộc 3 giống (Nguyễn Thị Phương Liên , 2009) [3]

Một số công trình nghiên cứu về tập tính sinh học và vai trò của các loài ong xã hội bắt mỗi họ Vespidae đã được công bố Các loài ong thuộc họ Vespidae thường làm tổ nhiều nhất vào tháng 5, 6, 7 và tổ của chúng được thu thập ở những sinh cảnh của những vùng đệm hay hệ sinh thái nông nghiệp xen lẫn đồi cây bụi, thích hợp cho sự tìm kiếm thức ăn của loài này (Nguyễn

Thị Phương Liên, 2005) [2]

CHUONG II: DOI TUQNG, DIA DIEM, NOI DUNG VA

PHUONG PHAP NGHIEN CUU 2.1 Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu các loài ong xã hội bắt mỗi thuộc họ ong Vàng

(Hymenoptera: Vespidae) ở các đai độ cao khác nhau của khu vực Đông Bắc 2.1.2 Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 6/2016 đến tháng 11/2016

2.1.3 Địa điểm nghiên cứu

Với bốn khu vực có đặc trưng là rừng trên núi đá vôi ở bốn đai độ cao

khác nhau của khu vực Đông Bắc được lựa chọn để nghiên cứu:

+) KBTTN Phia Oắc, tỉnh Cao Bằng (22%42- 2246 06 vĩ độ Bắc, 105°43 40 -106°03 35” kinh độ Đông), ở đai cao từ 1000m trở lên (Đai độ

cao 1);

+) KBTTN Kim Hi, tinh Bac Can (22°0730 - 22°16 vĩ độ Bắc, 105°5050' -106°0350' kinh độ Đông), ở đai cao 600m-700 m (Đai độ cao 2);

+) KBTTN Na Hang, tỉnh Tuyên Quang (22°16 - 22°31 vĩ độ Bắc,

105722 -105”29 kinh độ Đông), ở đai cao 300 m (Đai độ cao 3);

+) KBTTN Khe R6, tinh Bac Giang (21°1724 - 21°2821' vĩ độ Bắc, 106°52 -107°02 11" kinh độ Đông), ở đai cao nhỏ hơn 50 m (Đai độ cao 4);

2.2 Nội dung nghiên cứu

- Nghiên cứu thành phần và mức độ phổ biến của các loài ong xã hội bắt

mồi ở khu vực Đông Bắc

- Nghiên cứu sự phân bố của các loài ong xã hội bắt mỗi ở các đai độ cao khác nhau ở khu vực Đông Bắc

- So sánh tính đa dạng của các loài ong xã hội bắt mỗi ở các đai độ cao

khác nhau ở khu vực Đông Bắc

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp thu mẫu ngoài thực địa

Trong nghiên cứu này, vợt lưới dạng tròn với cán vợt có các độ dài khác

nhau (2,3,5,óm) sẽ được dùng để thu bắt những loài ong có kích thước khác

nhau đang bay tự do hay đậu trên cây Mẫu vật được thu thập dựa theo phương pháp của Tạ Huy Thịnh và nnk (2004) [14] có sửa đổi để phù hợp

với đối tượng thu bắt là các loài ong xã hội bắt môi

Ngoài ra, phương pháp thu thập tổ ong cũng được áp dụng Với mỗi tổ

được phát hiện, 5 cá thể ong sẽ được thu thập để tính toán số lượng cá thé cho

mỗi loài Thu thập tô của các loai ong là một phương pháp hữu hiệu không chỉ đề thu bắt các mẫu vật trường thành và ấu trùng mà chúng ta còn có thé thu thập được những thông tin về sinh học và tập tính, đây là những dữ liệu hết sức giá trị cho công việ nghiên cứu phân loại cũng như tìm hiểu nguồn gôc phát sinh của các loài sau nảy

2.3.2 Phương pháp xử lý mẫu vật trong phòng thí nghiệm

+ Mẫu vật sau khi thu thập về phần lớn sẽ được cắm ghim và sấy khô,

phần còn lại sẽ được bảo quản trong cồn tuyệt đối dùng cho nghiên cứu ADN sau nay

+ Mỗi mẫu có một etiket riêng ghi rõ địa điểm, thời gian thu mẫu và người thu mẫu

+ Mẫu được để trong các hộp gỗ, lưu giữ tại Phòng sinh thái côn trùng, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật

2.3.3 Phương pháp quan sát mẫu vật

Hình thái ngoài của các cá thể trưởng thành và mầu sắc, ngoại trừ bộ phận

sinh dục của con đực, được quan sát trên mẫu cắm ghim bằng kính lúp soi nổi

có tay vẽ Bộ phận sinh dục của con đực được xử lý với những phương pháp thích hợp (Kojima, 1999) [22], được quan sát trong glyxelin hoặc trên giá

mẫu vật bằng kính lúp soi nổi Ảnh minh họa được chụp dưới kính lúp điện tử Leica EZ4HD 3.0 MegaPixel với phần mém LAS EZ 2.0.0, các ảnh được xử

lý bước cuối cùng với phần mềm Photoshop CSó, chủ yếu để điều chỉnh kích

cỡ và nền ảnh

2.3.4 Phương pháp định loại

Mẫu vật được định loại theo Nguyen et al (2006 a, b; 2011) [23] [24],

Nguyen & Kojima (2014) [25]

2.3.5 Phương pháp xử lí số liệu

- Số liệu được xử lí bằng CA (Cluster Analysis) theo chương trinh Primer v6

- Các số liệu được tính toán dựa trên cơ sở sau:

* Độ ưu thế (D) của một loài

D được tính bằng tỷ lệ phần trăm số lượng cá thể của một loài so với tổng số cá thê thu được

Trong đó: S- số loài; J — chỉ số tương đồng; H- Chỉ số đa dạng

*) Độ tương đông về thành phân và số lượng loài: sử dụng hệ số Bray-

CHUONG III: KÉT QUÁ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Thành phần và mức độ phố biến của các loài ong xã hội bắt mỗi ở

khu vực Đông Bắc

3.1.1 Thành phần các loài ong xã hội bắt mỗi ở khu vực Đông Bắc

Tại điểm nghiên cứu, chúng tôi đã xác định được 43 loài ong thuộc 9

giống và 3 phân họ được thu thập trên bốn địa điểm khác nhau: KBTTN Phia

Oắc, tỉnh Cao Bằng, KBTTN Kim Hỷ, tỉnh Bắc Cạn, KBTTN Na Hang, tỉnh

Tuyên Quang, và KBTTN Khe Rỗ, tỉnh Bắc Giang, số liệu được thống kê theo bang 3.1

Bảng 3.1: Thành phần các loài ong bắt mỗi thuộc họ Vespidae

2 | Liostenogaster filicis Turillazzi, * +

4 | Polistes gigas (Kirby, 1826) ++

5 | Polistes olivaceus (DeGeer, * +++

1773)

6 | Polistes rothneyi Cameron, 1900 * +

7 Polistes tenebricosus Lepeletier, * ++