Dạy học trích đoạn tiểu thuyết ông già và biển cả trong sách giáo khoa ngữ văn lớp 12 theo đặc trưng thể loại

Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài "Dạy học trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12 theo đặc trưng thể loại" với mong muốn vận dụng lý thuyết chung và

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LA THỊ MINH THÙY

DẠY HỌC TRÍCH ĐOẠN TIỂU THUYẾT

"ÔNG GIÀ VÀ BIỂN CẢ" TRONG SÁCH GIÁO

KHOA NGỮ VĂN LỚP 12 THEO

ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thái Nguyên, năm 2016

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LA THỊ MINH THÙY

DẠY HỌC TRÍCH ĐOẠN TIỂU THUYẾT

"ÔNG GIÀ VÀ BIỂN CẢ" TRONG SÁCH GIÁO

KHOA NGỮ VĂN LỚP 12 THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI

Chuyên ngành : LL&PP DH Văn - Tiếng Việt

Mã số : 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Hoàng Hữu Bội

Thái Nguyên, năm 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoạn đây là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân, được

thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Hoàng Hữu Bội

Các số liệu và kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là là trung thực và chưa từng công bố trong bất kì công trình nào khác Các thông tin, số liệu, trích dẫn trong luận văn đều đã được trích rõ nguồn gốc

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Thái Nguyên, ngày 16 tháng 4 năm 2016

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

La Thị Minh Thùy

XÁC NHẬN CỦA KHOA CHUYÊN MÔN

XÁC NHẬN CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

LỜI CẢM ƠN

Với tất cả lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn khoa học, tận tình và độ lượng của Thầy giáo, TS Hoàng Hữu Bội trong quá trình thực hiện luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy giáo, Cô giáo khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên Và các Thầy giáo, Cô giáo trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đã tận tình, tạo mọi điều kiện thuận lợi, hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè, những người thân yêu đã luôn bên tôi, động viên, giúp đỡ, khích lệ tôi trong những ngày học tập tại trường

Thái Nguyên, tháng 04 năm 2016

Tác giả luận văn

La Thị Minh Thùy

MỤC LỤC

Trang

LỜI CAM ĐOAN………i

LỜI CẢM ƠN……….ii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT……….iii

MỤC LỤC iv

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

6 Phương pháp nghiên cứu 9

7 Dự kiến cấu trúc của luận văn 9

PHẦN NỘI DUNG 11

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC TRÍCH ĐOẠN TIỂU THUYẾT "ÔNG GIÀ VÀ BIỂN CẢ" CỦA HÊMINGWAY 11

1.1 Cơ sở lí luận 11

1.1.1 Lí luận về phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại - thể loại tiểu thuyết 11

1.1.2 Đặc trưng tiểu thuyết Hêmingway và tiểu thuyết "Ông già và biển cả" 17

1.2 Cơ sở thực tiễn 29

1.2.1 Đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của trích đoạn "Ông già và biển cả" trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12, tập 2 29

1.2.2 Giáo viên với việc dạy trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" trong trường PTTH hiện nay 39

1.2.3 Học sinh với việc học trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả"

trong trường PTTH hiện nay 41

Chương 2: ĐỊNH HƯỚNG DẠY HỌC TRÍCH ĐOẠN TIỂU THUYẾT "ÔNG GIÀ VÀ BIỂN CẢ" 44

2.1 Nguyên lý "Tảng băng trôi" và cách tiếp cận trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" theo nguyên lý "Tảng băng trôi" 44

2.1.1 Nguyên lý "Tảng băng trôi" 44

2.1.2 "Ông già và biển cả" - nhìn từ lý thuyết "Tảng băng trôi" 45

2.2 Định hướng dạy học của sách giáo viên và sách tham khảo 50

2.2.1 Định hướng dạy học của sách giáo viên 50

2.2.2 Định hướng dạy học của sách tham khảo 56

2.3 Định hướng dạy học của luận văn 66

Chương 3:THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 77

3.1 Thiết kế bài học trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" 77

3.2 Tổ chức dạy học thực nghiệm đối chứng 86

3.3 Kết quả thực nghiệm 88

PHẦN KẾT LUẬN 95 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

cụ thể, nhất là đối với các tác phẩm văn học nước ngoài được lựa chọn vào

chương trình sách giáo khoa phổ thông Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài "Dạy học

trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12 theo đặc trưng thể loại" với mong muốn vận dụng lý thuyết chung vào

dạy học một tác phẩm cụ thể - tác phẩm "Ông già và biển cả" của nhà văn Hemingway với hi vọng góp thêm một tiếng nói nhỏ vào lý luận dạy học theo đặc trưng thể loại

1.2 Về mặt thực tiễn

Các tác phẩm văn học nước ngoài được đưa vào chương trình phổ thông

đều là những tác phẩm có giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật đặc sắc tiêu biểu cho các nền văn học trên thế giới Chẳng hạn văn học Trung Quốc có thơ Đường của Đỗ Phủ, Lí Bạch, Bạch Cư Dị, truyện ngắn của Lỗ Tấn; Văn học Nhật Bản có thơ Haicư; văn học Ấn Độ có Ramayana, thơ của Tagor; Văn học Nga có các sáng tác của Puskin, Léptônxtoi, Sêkhốp, Gorki, Sôlôkhôp; Văn học Anh có các sáng tác của Sếchxpia; Văn học Pháp có các tác phẩm của Huygô, Banzắc; Văn học Mĩ có các tác phẩm của Hêmingway, Mark Twain Tuy nhiên, văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn ở bậc Trung học phổ thông trong qua trình giảng dạy và học tập, giáo viên và học sinh gặp không ít khó khăn, nhất là theo yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Một

số giáo viên chú trọng dạy tác phẩm văn học Việt Nam hơn văn học nước ngoài Phương pháp dạy học các tác phẩm văn học nước ngoài chưa được quan tâm nhiều Thêm nữa, sự khác biệt trong văn hóa cũng gây nhiều khó khăn

trong tiếp nhận và giảng dạy Nhiều nhà quản lý, giáo viên và cả học sinh chưa thấy được hết vai trò quan trọng của văn học nước ngoài với việc bồi dưỡng thẩm mĩ, vốn văn hóa của học sinh

Tác phẩm “Ông già và biển cả” của nhà văn Hêmingway là tác phẩm đỉnh

cao của văn xuôi hiện đại Mĩ nói riêng và văn học thế giới nói chung Tác phẩm đã đem đến cho nhà văn Hêmingway giải Nobel văn học vào năm 1954 Tác phẩm này không chỉ mang nhiều ý nghĩa nhân sinh sâu sắc mà còn thể hiện

nguyên lý sáng tác độc đáo do nhà văn đề xuất ra - nguyên lý “Tảng băng trôi” Tuy nhiên, đây là một tác phẩm mà các yếu tố ngôn ngữ, cốt truyện, nhân

vật… rất cô đọng nhưng lại hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa, đòi hỏi người đọc tác phẩm phải bằng kinh nghiệm, hiểu biết bản thân mới khám phá ra được các tầng nghĩa đó Do đó trong quá trình dạy học giáo viên không khỏi lúng túng và cảm thấy khó khăn khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu, cảm thụ, khám phá tác phẩm

Những lí do trên đây là cơ sở để chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài nghiên

cứu “Dạy học trích đoạn tiểu thuyết “Ông già và biển cả” trong sách giáo

khoa Ngữ văn lớp 12 theo đặc trưng thể loại” với hi vọng đóng góp thêm một

vài ý kiến để khắc phục những khó khăn mà giáo viên và học sinh gặp phải

trong quá trình dạy và học tác phẩm

2 Lịch sử vấn đề

Ernest Hêmingway (1899 - 1961) là một trong số ít những nhà văn nước ngoài được quan tâm, đầu tư dịch thuật, nghiên cứu khá kĩ lưỡng ở Việt Nam Vào đầu những năm 90 là thời điểm mà Hêmingway được lựa chọn vào giảng dạy ở nhà trường, chỉ mới có ba tiểu thuyết của Hêmingway được dịch ở cả hai miền Nam - Bắc Nhưng cho đến nay hầu hết các tác phẩm của Hêmingway đều đã được dịch và có mặt tại Việt Nam Số lượng các đầu sách, bài viết trên báo, tạp chí, các công trình nghiên cứu về Hêmingway và các tác phẩm của nhà văn này đã lên đến con số hơn 100 bài Đây là một số lượng đáng kể với một

tác giả nước ngoài tại Việt Nam Sau đây là một số cuốn sách và công trình nghiên cứu đáng chú ý:

2.1 Sách và các công trình nghiên cứu về tác phẩm của Hemingway:

Nghiên cứu và đánh giá về tác phẩm "Ông già và biển cả" có các các bài viết:

- "Ông già và biển cả và sự cách tân của Hêmingway đối với thể loại văn

xuôi thế kỉ XX" của tác giả Huy Liên Tác giả chỉ ra những cách tân của

Hêmingway với thể loại văn xuôi như: sử dụng hình thức văn xuôi tương đối nhỏ nhưng có sức chứa những hiện tượng và vấn đề to lớn trong cuộc sống con người, xã hội; Đổi mới các yếu tố cấu trúc thể loại; Sử dụng thủ pháp điệp khúc tạo âm hưởng vang vọng xung quanh nhân vật

- "Ông già và biển cả - tiểu thuyết hiện thực xuất sắc thế kỉ XX" của Lê Đình

Cúc: "Hêmingway đã kết hợp nhiều phương pháp nghệ thuật để xây dựng nên

tác phẩm Bút pháp hiện thực là cơ sở cho bút pháp tượng trưng, bút pháp ấn tượng với những lợi thế của chúng đã tạo nên tính đa thanh đa nghĩa cho tác phẩm Với bút pháp hiện thực Hêmingway đã xây dựng thành công nhân vật ông lão đánh cá Santiago với điển hình mang ý nghĩa khái quát cao nhất Ông già Santiago là một ông lão đánh cá người Cuba nhưng toàn bộ tác phẩm đã cho người đọc một chân dung mới, là hình ảnh loài người với vấn đề của nhân loại".[5, tr.390]

- Bài nghiên cứu "Người góp phần đổi mới tư duy văn xuôi" của Vương Trí

Nhàn đã chỉ ra những đặc sắc của văn xuôi Hêmingway như: độc đáo trong

giọng văn, sự phá bỏ cốt truyện, tạo mạch ngầm và khoảng trống cho văn bản

Theo Vương Trí Nhàn, qua các tác phẩm của Hêmingway "Các nhà nghiên

cứu có thể tìm thấy dấu vết của một khuynh hướng chi phối văn học hiện đại:

sự tan rã của các truyền thống, sự sụp đổ của ý niệm thống nhất về thời gian,

sự chuyển hóa nhanh chóng từ cái hợp lí sang phi lí, và một khát vọng mà thế

kỉ trước coi là điên rồ, làm sao để tác phẩm nghệ thuật chỉ là nó, chứ không biểu đạt một cái gì khác".[5, tr.312]

- "Đối thoại và độc thoại nội tâm của Hêmingway", "Nguyên lý tảng băng

trôi và "Ông già và biển cả"" của Lê Huy Bắc Trong bài "Đối thoại và độc thoại nội tâm của Hêmingway" tác giả đã tiến hành khảo sát đối thoại và độc

thoại nội tâm qua một số truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu của nhà văn Kết

quả khảo sát cho thấy "chỉ ở những tác phẩm sau 1937, khi người kể chuyện ở ngôi thứ ba hiện diện nhiều hơn thì độc thoại nội tâm của Hêmingway có những bước phát triển riêng Từ đối thoại qua độc thoại nội tâm, Hêmingway gần như chuyển sang sáng tác từ truyện ngắn sang tiểu thuyết Thế giới tiểu thuyết của ông là thế giới của những cách tân thuộc phạm vi độc thoại nội tâm"

[5, tr.330] Còn trong bài "Nguyên lý tảng băng trôi" và "Ông già và biển

cả" " tác giả đã có những phân tích, lí giải khá sâu sắc về ý nghĩa hình tượng

nguyên lý "tảng băng trôi", các "tầng chìm" văn bản và các quan điểm khác nhau của các nhà nghiên cứu xung quanh hình tượng nhân vật Santiago

- "Nghệ thuật xây dựng truyện ngắn Hêmingway và nguyên tắc tảng băng

trôi" của Trần Thị Thuật: "Thực sự thì Hêmingway, một mặt, luôn nỗ lực xây

dựng thế giới tác phẩm mình với một dung lượng ngôn từ tối thiểu, một mặt, lại tìm cách để khả năng biểu hiện của thế giới ấy đạt mức tối đa, theo hướng cảm xúc thẩm mĩ của người tiếp nhận Nói cách khác Hêmingway luôn đòi hỏi người đọc thâm nhập thế giới ấy một cách tích cực; cùng thở trong chính cái không khí

của nó, và sống đồng thời với những trạng huống của nhân vật" [5, tr.338]

- "Tiểu thuyết Hêmingway" của Đặng Anh Đào đề cập đến những kĩ thuật

viết văn xuôi độc đáo của Hêmingway trong ba cuốn tiểu thuyết tiêu biểu của

Hêmingway là "Giã từ vũ khí"; "Chuông nguyện hồn ai" và "Ông già và biển cả" Đặc biệt với tiểu thuyết "Ông già và biển cả" tác giả đề cập đến những nét

đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng cốt truyện, điểm nhìn, hiện thực và biểu

tượng trong tác phẩm Theo tác giả thì: "Nếu xét trên bề mặt, thì "Ông già và biển cả" ít có mối liên hệ chặt chẽ với một số tiểu thuyết trước đó của Hêmingway như "Giã từ vũ khí"; "Chuông nguyện hồn ai" hoặc một số

truyện ngắn như "Năm mươi ngàn đô la"; "Người không thể chiến bại"; "Bọn giết người" Nhưng nếu xét sâu hơn, thì những nét mới mẻ và độc đáo ở đây vẫn chỉ là sự phát triển một số nét đặc sắc về kiểu người hùng, về nghệ thuật kể chuyện vốn dĩ đã tiềm tàng từ trước ở tác phẩm của ông" " [5, tr.266]

- Trong bài "Đọc "Ông già và biển cả" tác giả Phong Lê đề cập đến chủ nghĩa

nhân đạo của Hêmingway Theo Phong Lê chủ nghĩa nhân đạo được đề cập ngay trong triết lí câu chuyện, trong tính cách và hành động của nhân vật Tác

giả nhấn mạnh "tác phẩm có cái nhìn rất hiện thực về con ngưởi và dĩ có được chính do lòng tha thiết tin yêu con người của Hêmingway".[5, tr.239]

- "Bàn về "Ông già và biển cả" của nhà nghiên cứu Phùng Văn Tửu bàn về

vấn đề nội dung và hình thức trong tác phẩm "Ông già và biển cả" Tác giả đã

có những phân tích sâu sắc về cốt truyện, ngôn ngữ, cấu tứ, độc thoại nội tâm

mà nhà văn Hêmingway sử dụng trong tác phẩm này Trên cơ sở phân tích mặt hình thức của tác phẩm tác giả đi vào lí giải về mặt nội dung, thử khám phá

những nghĩa hàm ẩn trong tác phẩm Phùng Văn Tửu đánh giá: "Với nghệ thuật

"tảng băng trôi" và nghệ thuật độc thoại nội tâm được vận dụng đến độ thuần thục và nhiều tìm tòi đổi mới khác về kĩ thuật tiểu thuyết, Hêmingway "là một trong những nhà văn gây nên sóng gió trong cái biển cả mênh mông là văn học" (Trifonov)".[5, tr.275]

2.2 Sách và các công trình nghiên cứu về dạy - học tác phẩm "Ông già và biển cả"

Nghiên cứu về dạy - học tác phẩm "Ông già và biển cả" trong nhà trường

phổ thông có các bài viết như:

"Dạy học tác phẩm của Hêmingway ở một số trường PTTH miền núi phía Bắc" của Phạm Ngọc Thưởng; "Hêmingway với học sinh phổ thông trung học Đà Nẵng" của Lê Quang Đức Các tác giả này tiến hành điều tra

khảo sát tình hình dạy và học văn học Mĩ nói chung và Hêmingway nói riêng trong nhà trường phổ thông ở một số trường miền núi phía Bắc và một số

trường ở địa bàn tỉnh Đà Nẵng nhằm giúp các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý giáo dục có một cái nhìn thực tế hơn về dạy - học văn học Mĩ nói chung và dạy

học tác phẩm Hêmingway nói riêng Bài viết "Để giúp giáo viên giảng dạy tốt

hơn tác phẩm của Hêmingway ở PTTH"của thạc sĩ Bùi Thị Kim Hạnh đăng

trên báo Nghiên cứu giáo dục số 10/1998 đã tiến hành so sánh hai trích đoạn

khác nhau trong tác phẩm "Ông già và biển cả" được đưa vào giảng dạy ở hai

miền Nam - Bắc Với hai đoạn trích này tác giả so sánh về các phần: khái quát, giảng văn, câu hỏi hướng dẫn, bài tập để thấy được sự khác nhau trong quan điểm và mục đích biên soạn của hai bộ sách Từ đó đề ra hướng tiếp cận phù hợp với từng văn bản cụ thể

Về sách hướng dẫn dạy học gồm có:

- Sách giáo viên Ngữ văn lớp 12 (chương trình chuẩn): Hướng dẫn dạy trích

đoạn "Ông già và biển cả"

* Về nội dung của bài dạy yêu cầu làm rõ các đơn vị kiến thức như:

- Học sinh hiểu được niềm tin, ý chí và nghị lực của con người gửi gắm trong tác phẩm

- Phân biệt được các kiểu ngôn từ đối thoại, độc thoại nội tâm và hiểu cách viết

theo nguyên lí "Tảng băng trôi" của Hêmingway

* Về phương pháp:

- Giáo viên chỉ chọn những chi tiết thật tiêu biểu để minh họa cho các luận điểm

* Tiến trình giờ dạy:

Bước 1: Giáo viên cho học sinh tìm hiểu tác giả, tác phẩm và nội dung nguyên

lí "Tảng băng trôi"

Bước 2: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản trên cơ sở thảo luận và trả lời các câu hỏi trong sách giáo khoa

Bước 3: Hướng dẫn học sinh thực hiện các bài tập nâng cao

- Cuốn "Dạy - học văn học nước ngoài Ngữ văn 12" của tác giả Lê Huy Bắc,

theo tác giả nội dung bài dạy cần làm rõ:

- Khai thác mối quan hệ giữa ông lão và con cá Kiếm, ngôn từ độc thoại, độc thoại nội tâm của ông lão để hướng đến việc tin tưởng, đề cao con người và cắt nghĩa nguyên nhân tồn tại của con người trên trái đất này

Các bước thực hiện:

Bước 1: Tìm hiểu tác giả tác phẩm

Bước 2: Đọc - hiểu văn bản: tóm tắt tác phẩm và phân tích tác phẩm

- Cuốn "Thiết kế dạy học ngữ văn 12" của tác giả Hoàng Hữu Bội thì việc

dạy học trích đoạn này cần làm rõ các nội dung sau:

- Tìm ra các nghĩa hàm ẩn chứa trong tác phẩm

- Khai thác cả mặt nổi và chìm của "Tảng băng trôi" ở hai sự kiện được tái hiện

trong văn bản là:

+ Cuộc chiến đấu giữa ông lão và con cá

+ Hình ảnh con cá và thái độ của ông lão với nó

Bài học được dẫn dắt theo các bước:

Bước 1: Đọc văn bản và tìm hiểu tác giả, tác phẩm

Bước 2: Xem xét từng nội dung của văn bản

Bước 3: Khơi gợi học sinh trao đổi những vấn đề tác giả đề ra trong tác phẩm Việc nghiên cứu các bài viết về văn học Mĩ, về Hêmingway, về tác phẩm

"Ông già và biển cả" cùng với các bài điều tra, khảo sát tình hình dạy - học tác

phẩm trong nhà trường, các bài thiết kế bài giảng dạy, phân tích tác phẩm trên đã giúp chúng tôi có cái nhìn khách quan hơn, hiểu một cách đúng đắn hơn về tác phẩm, đồng thời gợi mở, bổ sung thêm nguồn kiến thức giúp chúng cho chúng

tôi hoàn thiện thêm đề tài nghiên cứu: "Dạy học trích đoạn tiểu thuyết "Ông

già và biển cả" trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12 theo đặc trưng thể loại"

Về các công trình nghiên cứu khoa học có:

- Luận án tiến sĩ Ngữ văn: “Hêmingway ở Việt Nam” của tác giả Bùi Thị Kim

Hạnh, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội Luận án nghiên về tình hình tiếp nhận các tác phẩm của Hêmingway tại Việt Nam, sự giao thoa giữa Hêmingway và

các nhà văn đương đại Việt Nam, việc dạy và học tác phẩm của Hêmingway trong nhà trường Việt Nam

- Luận án tiến sĩ Ngữ văn: “Kiểu nhân vật trung tâm trong các tác phẩm của

Hêmingway” của tác giả Lê Huy Bắc, Đại học Sư phạm Hà Nội Nghiên cứu về

các đặc điểm của nhân vật trung tâm trong các tác phẩm của Hê mingway

- Luận văn thạc sĩ Ngữ văn: “Truyện ngắn chiến tranh của Ernest

Hemingway” của tác giả Nguyễn Tiến Dũng, Đại học sư phạm Hồ Chí Minh

Luận văn chủ yếu tập trung nghiên cứu về đặc trưng truyện ngắn chiến tranh của Hêmingway ở phương diện ngôn ngữ, kết cấu, đề tài và thi pháp

3 Mục đích nghiên cứu

- Tìm ra một định hướng dạy học và phương án cụ thể dạy học trích đoạn tiểu

thuyết "Ông già và biển cả" vừa phù hợp với đặc trưng thể loại của tác phẩm,

vừa phù hợp với tầm tiếp nhận của học sinh lớp 12 Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Tác phẩm “Ông già và biển cả” của Hêmingway và phương pháp dạy học trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" của Hêmingway trong sách giáo

khoa Ngữ văn lớp 12 ở nhà trường PTTH Việt Nam theo đặc trưng thể loại

4.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Phương pháp dạy học trích đoạn tiểu thuyết “Ông già và biển cả” của nhà

văn Hêmingway trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12 theo đặc trưng thể loại

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu trên bình diện lý thuyết

- Lý thuyết phương pháp dạy tác phẩm theo đặc trưng thể loại

- Nguyên lý "Tảng băng trôi" và đặc trưng tiểu thuyết của Hêmingway nói chung và tác phẩm "Ông già và biển cả" nói riêng

5.2 Khảo sát thực tiễn dạy và học

- Vị trí của trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" trong chương trình

Ngữ văn phổ thông

- Học sinh với việc học tác phẩm: Học sinh học như thế nào? Học sinh đã đọc toàn bộ tác phẩm hay chưa? Có cảm thấy hứng thú không? Học sinh có ấn tượng gì và ấn tượng với chi tiết nào trong tác phẩm?

- Giáo viên với việc dạy tác phẩm: Giáo viên có hiểu biết về tác giả, tác phẩm như thế nào? Dạy tác phẩm ra sao? trong dạy học tác phẩm này có điều gì khó khăn? Giáo viên có kinh nghiệm gì về phương pháp dạy tác phẩm có hiệu quả?

5.3 Thực nghiệm sư phạm

Thiết kế bài học và dạy học thực nghiệm để kiểm chứng tính khả thi và

tính hiệu quả của phương án do luận văn đề xuất

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Vận dụng các phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Phương pháp tổng hợp lý luận: sử dụng phương pháp này nhằm đưa ra các đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết nói chung và tiểu thuyết của nhà văn Hêmingway nói riêng, tìm hiểu đặc điểm cảm thụ của học sinh THPT để đưa ra nội dung, phương pháp, biện pháp dạy học cụ thể về trích đoạn tiểu thuyết

“Ông già và biển cả”trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12, tập 2

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm nhằm thực nghiệm những đề xuất của luận văn

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, phần nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương I: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc dạy học trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" của Hêmingway

1.2.2 Giáo viên với việc dạy trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" trong

trường THPT hiện nay

1.2.3 Học sinh với việc học trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" trong

trường THPT hiện nay

Chương II: Định hướng dạy học trích đoạn tiểu thuyết “Ông già và biển cả” của Hêmingway

2.1 Nguyên lý "Tảng băng trôi" và cách tiếp cận trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" theo nguyên lý tảng băng trôi

2.2 Định hướng dạy học của sách giáo viên và sách tham khảo

2.3 Định hướng dạy học của luận văn

Chương III: Thực nghiệm sư phạm

3.1 Thiết kế dạy học trích đoạn tiểu thuyết "Ông già và biển cả" trong sách

giáo khoa Ngữ văn lớp 12

3.2 Tổ chức dạy học thực nghiệm

3.3 Kết quả thực nghiệm

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Lí luận về phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại - thể loại tiểu thuyết

1.1.1.1 Lí luận về phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại

Thể loại là dạng thức tồn tại chỉnh thể của tác phẩm văn học Tác phẩm

văn học nào cũng có một hình thể nhất định (thể thức về cấu tạo, ngôn từ ) Các hình thức cá biệt ấy rất đa dạng Song các tác phẩm khác biệt ấy có những điểm gần gũi nhau về mặt ngôn từ, hình tượng, cấu tạo Do đó người ta chia tác

phẩm ra thành từng loại Loại rộng hơn thể, thể nằm trong loại Bất kì một tác phẩm văn học nào cũng thuộc về một loại nhất định Mỗi loại bao gồm một số

thể Mỗi thể lại có những đặc thù riêng về mặt nội dung và hình thức Ngay từ

thời cổ đại người ta chia tác phẩm văn học ra làm ba loại cơ bản là: tự sự, trữ

tình và kịch

Tự sự là loại tác phẩm văn học tái hiện trực tiếp hiện thực khách quan Tự

sự là kể lại một câu chuyện có sự diễn biến của sự việc, hoàn cảnh, có sự phát

triển của tâm trạng, tính cách, hành động của con người Tác giả đóng vai trò của người kể chuyện Người kể chuyện có thể công khai cũng có thể giấu mặt

Sự tồn tại của lời kể là một đặc điểm của loại tự sự Tác phẩm thuộc loại hình

tự sự có khả năng dựng nên những bức tranh rộng lớn, sâu sắc, nhiều mặt về đời sống xã hội và con người, về những biến động của lịch sử

Trữ tình là sự bộc lộ trực tiếp tư tưởng, cảm xúc, tâm sự phong phú của

tâm hồn và trí tuệ của con người Tác giả có thể biểu hiện cảm xúc cá nhân mình mà không cần kèm theo bất cứ một sự miêu tả biến cố, sự kiện nào Tác phẩm trữ tình biểu hiện cảm xúc chủ quan của nhà thơ nhưng điều đó cũng được xác lập trong mối quan hệ giữa con người và thực tại khách quan bởi vì mọi cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ của con người bao giờ cũng đều là cảm xúc, tâm trạng trước vấn đề gì đó Tác phẩm trữ tình bao giờ cũng mang đậm dấu ấn riêng của nhà thơ Trong tác phẩm trữ tình có nhân vật trữ tình và nhân vật trong tác phẩm trữ tình Nhân vật trong tác phẩm trữ tình là đối tượng để nhà thơ gửi gắm tâm sự, cảm xúc, suy nghĩ của mình, là nguyên nhân trực tiếp khêu gợi nguồn cảm hứng cho tác giả Nhân vật trữ tình không phải là đối tượng để nhà thơ miêu tả mà chính là những cảm xúc, ý nghĩ, tình cảm, tâm trạng, suy tư về lẽ sống và con người được thể hiện trong tác phẩm

Kịch là kể một câu chuyện phản ánh xung đột nào đó trong xã hội không

phải bằng lời kể mà bằng lời thoại của nhân vật Một tác phẩm kịch có thể đọc nhưng chủ yếu là được diễn trên sân khấu Ðặc điểm nổi bật của kịch là không

có lời người kể chuyện, lời tác giả thu hẹp vào các chú thích, hướng dẫn ngắn gọn, tác giả đứng sau các nhân vật và hành động của nhân vật Giống như truyện, trong kịch có nhân vật nhưng do không có người kể chuyện nên diễn biến nội tâm của nhân vật kịch thể hiện qua lời nói, ngữ điệu, hành động Tính cách nhân vật hiện lên hoàn toàn qua lời nói (độc thoại, đối thoại, bàng thoại: nói với khán giả) và hành động Lời nói của nhân vật thường ngắn gọn, giàu tính hành động Nhà viết kịch tập trung miêu tả ngôn ngữ nhân vật Nhân vật

thường được phân chia thành hai tuyến rõ ràng, mâu thuẫn giữa hai tuyến nhân vật là mâu thuẫn của vở kịch Cốt truyện của kịch là một chuỗi hành động của các nhân vật và những sự kiện liên quan tới những hành động đó Cốt truyện trong một vở kịch thường chứa đựng nhiều tình huống mâu thuẫn gay cấn có tính xung đột cao

Sự phân chia tác phẩm văn học thành các thể, các loại là phù hợp với bản chất chức năng của văn học, phù hợp với quy luật phản ánh hiện thực Nhưng thực tế văn học mỗi ngày một phong phú, đối tượng của văn học cũng ngày càng đa dạng Mọi sự phân chia đều chỉ mang tính chất tương đối Tuy nhiên dựa vào những đặc điểm riêng của ba loại này, chúng ta nhanh chóng nắm bắt được về cấu tạo hình tượng của tác phẩm Từ đó thâm nhập sâu vào những cấu

tạo phức tạp bên trong tác phẩm văn học Nhờ đó "vẫn có thể nhận ra cái "tính chất trữ tình", "tính chất tự sự", "tính chất kịch" trong từng tác phẩm cụ thể, với từng tác giả và phong cách riêng, cụ thể nữa là thi pháp loại thể của nhà văn đó trong tác phẩm của họ Chính cái "loại tính chất ấy" mới cho phép ta nhạy bén tiếp nhận "trúng", "đúng" với các tác phẩm cụ thể"[11, tr 91]

Mục đích của việc dạy học tác phẩm văn học trong nhà trường là giúp cho học sinh cảm thụ, lĩnh hội được sâu sắc các giá trị tư tưởng, nghệ thuật trong hình tượng văn học của tác phẩm Từ đó mà giáo dục cho học sinh về nhận thức, tư tưởng, tình cảm, đạo đức, thẩm mĩ, tư duy Nhưng học sinh hiểu được đến đâu, nắm bắt tác phẩm được đến đâu còn tùy thuộc vào người thầy, vào mức độ hiểu, mức độ cảm của người thầy giáo Do đó việc phân biệt được các loại, các thể văn học cần thiết trước hết cho người thầy trong việc tìm hiểu tác phẩm và cảm nhận về tác phẩm trước khi giảng dạy cho học sinh Nói như giáo

sư Trần Thanh Đạm thì "nhà văn sáng tác theo loại thể thì người đọc cũng cảm thụ theo loại thể và người dạy cũng giảng dạy theo loại thể Nói một cách khác, phương thức cấu tạo hình tượng mà tác giả đã sử dụng khi sáng tác đã quy

định phương thức cảm thụ hình tượng đó của người đọc và cũng từ đó quy định phương thức giảng dạy của chúng ta"[15, tr 30]

Công việc người thầy dạy văn không chỉ đơn giản là chiếm lĩnh, lĩnh hội kiến thức mà còn phải giúp người khác chiếm lĩnh tác phẩm, do đó mà việc xác định về loại, về thể, về chất của loại đòi hỏi phải chính xác Trong thực tế giảng dạy người giáo viên cũng không ít lần băn khoăn, loay hoay và lúng túng trước tác phẩm văn học và tài liệu hướng dẫn Có lúc tài liệu hướng dẫn đi theo một con đường và tác phẩm văn học lại đi theo một con đường khác Có những tác phẩm nằm giữa ranh giới của văn và thơ Về mặt hình thức cấu trúc của tác phẩm có thể đánh giá được nhưng đánh giá về chất của nó là tự sự hay trữ tình

là vấn đề khó Với những tác phẩm ấy tiếp cận ra sao? Đi theo hướng nào? Sử dụng phương pháp giảng dạy nào là thích hợp nhất? Nguyên nhân chính của

sự lúng túng đó là chưa xác định được thể loại của tác phẩm và các đặc điểm

của thể của loại, và nói như tác giả Nguyễn Viết Chữ thì "không "chính danh" thì dù việc phân tích có sắc sảo đến đâu cũng chỉ là võ đoán" và "không xác định rõ được "chất của loại" trong thể, khi thấy thơ ta dạy thơ trữ tình, khi gặp truyện, ta dạy học theo tinh thần văn xuôi tự sự Bệnh công thức cứng nhắc, bệnh rập khuôn máy móc , bệnh xã hội dung tục đều sinh ra từ đó Xa rời bản chất loại thể của tác phẩm , thực chất là xa rời tác phẩm cả về linh hồn và thể xác Vì khi người nghệ sĩ phải để tác phẩm ở dạng này hay dạng kia, không phải hoàn toàn do anh ta muốn mà là sự hợp lưu cộng hưởng của giai điệu cuộc sống và giai điệu tâm hồn nghệ sĩ ở anh và ở nhiều yếu tố khác nữa có

cả yếu tố vô thức"[11, tr.102]

Từ những năm 70 của thế kỉ XX, các nhà khoa học về phương pháp đã

nhận thức rằng "Giảng dạy tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại chỉ là một phương diện lớn của sự giảng dạy tác phẩm văn học trong sự thống nhất giữa nội dung và hình thức, một sự giáo dục đi đúng với quy luật và bản chất của văn học đồng thời cũng đảm bảo hiệu quả giáo dục cao nhất" [15, tr 44]

Như vậy, người thầy giáo muốn thành công trong giảng dạy phải nắm vững phương pháp giảng dạy theo thể loại cùng với đó là sự học tập, trau dồi, bồi dưỡng không ngừng của bản thân người giáo viên Đó là cái gốc để vận dụng phương pháp giảng dạy tác phẩm theo thể loại thành công

1.1.1.2 Phương pháp dạy học tiểu thuyết theo đặc trưng thể loại

Theo Từ điển thuật ngữ văn học (do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khi Phi đồng chủ biên) thì tiểu thuyết là "Tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian, thời gian Tiểu thuyết

có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng" [23, tr 328]

So với các thể loại tự sự khác thì tiểu thuyết có những đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất, tiểu thuyết nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư Tùy theo từng thời kì

phát triển, cái nhìn đời tư có thể sâu sắc đến mức thể hiện được, hoặc kết hợp được với các chủ đề thế sự hoặc lịch sử dân tộc Yếu tố đời tư càng phát triển thì tính chất tiểu thuyết càng tăng và ngược lại yếu tố lịch sử dân tộc càng phát triển thì chất sử thi càng đậm đà

Thứ hai, tiểu thuyết có chất văn xuôi, tức là một sự tái hiện cuộc sống, không

thi vị hóa, lãng mạn hóa, lí tưởng hóa Miêu tả cuộc sống như nó vốn có, có cả cái cao cả lẫn cái tầm thường, nghiêm túc lẫn buồn cười, cả bi lẫn hài

Thứ ba, nhân vật trong tiểu thuyết là con người "nếm trải", con người tư duy,

khổ đau, dằn vặt của cuộc đời

Thứ tư, ngoài hệ thống sự kiện, biến cố và những chi tiết tính cách, tiểu thuyết

miêu tả suy nghĩ của nhân vật về thế giới, về đời người, phân tích cặn kẽ các diễn biến tình cảm, tiểu sử nhân vật, mọi chi tiết quan hệ giữa người với người

Thứ năm, tiểu thuyết xóa bỏ khoảng cách về giá trị giữa người trần thuật và nội

dung trần thuật để miêu tả hiện thực như cái hiện thực đương thời của người

trần thuật Đặc điểm này làm cho tiểu thuyết trở thành một thể loại dân chủ, cho phép người trần thuật có thể thể hiện thái độ thân mật hoặc suồng sã với nhân vật của mình

Thứ sáu, tiểu thuyết là thể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất các thể

loại văn học khác

Dựa vào những đặc điểm của loại tự sự nói chung và thể loại tiểu thuyết

nói riêng khi tiến hành phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại theo tác

giả Trần Thanh Đạm thì cần chú trọng ba yêu cầu sau về mặt phương pháp:

Yêu cầu thứ nhất: Làm cho học sinh nắm vững được sự phát triển của tình tiết

trong tác phẩm tức là nắm được cốt truyện Đây là bước đầu nhưng là bước rất cần thiết và quan trọng

Yêu cầu thứ hai: Làm cho học sinh cảm thụ sâu sắc, đánh giá được đúng đắn

nhân vật trong tác phẩm Trong truyện, trung tâm của tình tiết là nhân vật Nhân vật gắn liền và hòa hợp với các tình tiết không rời Do đó khi phân tích nhân vật cần chú trọng cho học sinh lưu ý đến các chi tiết miêu tả, tự sự, nhận xét về nhân vật trong bài văn Phát hiện và lựa chọn các chi tiết tiêu biểu, sắp xếp phân loại chúng theo trình tự hợp lý để làm sáng tỏ tính cách của nhân vật Cuối cùng tổng hợp các mặt phân tích về nhân vật thành một nhận định khái quát, nêu bật các ý nghĩa và tác dụng nhận thức cũng như giáo dục của nhân vật, gợi ra những vấn đề suy nghĩ, thảo luận, tranh luận về nhân vật

Yêu cầu thứ ba: Làm cho học sinh cảm và hiểu được cái ý vị trong lời kể của

tác giả (hay người kể chuyện) Khi phân tích lời kể trong chuyện cần chú ý đến sức mạnh của ngôn ngữ, chỉ rõ các từ ngữ, câu văn, cách viết, lối kể của tác giả đã làm hiển hiện được cảm xúc nhân vật, khơi gợi cảm xúc trong người đọc ra sao

Còn theo tác giả Nguyễn Viết Chữ dạy học các tác phẩm tự sự nói chung và

tự sự tác giả nói riêng theo đặc trưng thể loại cần chú ý đến:

Thứ nhất, người dạy học loại tự sự này phải chú ý đến thi pháp tư tưởng, có thể

bộc lộ trong lời kể (gián tiếp hoặc trực tiếp)

Thứ hai, quan tâm đến tình tiết của tác phẩm

Thứ ba, sự tồn tại hoạt động của nhân vật giữa các hệ thống, các sự việc, các

biến cố của cốt truyện

Thứ tư, chú ý đến các yêu tố khách quan, sự "trầm tĩnh", "thản nhiên", giọng

điệu lại luôn thay đổi làm cho mỗi nhân vật có cách nói riêng và tiết tấu riêng

Tác giả Nguyễn Viết Chữ đặc biệt nhấn mạnh đến việc giới thiệu tóm tắt

tác phẩm là công việc vô cùng quan trọng bởi việc dạy một chương hay một trích đoạn nào đó cũng chỉ nhằm mục đích minh họa cho tác phẩm Khi dạy học linh hoạt vận dụng ba con đường (theo tác giả, theo đề tài, chủ đề hoặc theo nhân vật) Với tiểu thuyết hiện đại, cần chú ý tóm tắt toàn bộ tác phẩm Chú ý đến tên tác phẩm, đến tên từng chương của tác phẩm, các tình huống, chân dung nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu Trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương minh họa, sử dụng nhiều câu hỏi, hình dung tưởng tượng tái tạo, câu hỏi phân tích và chi tiết nghệ thuật

1.1.2 Đặc trưng tiểu thuyết Hêmingway và tiểu thuyết "Ông già và biển cả" 1.1.2.1 Đặc trưng tiểu thuyết Hêmingway

Hêmingway là một nhà văn có ngòi bút hết sức độc đáo, đặc sắc Số lượng các nhà nghiên cứu, các bài viết về Hêmingway nói chung và tiểu thuyết của ông nói riêng không phải là ít Mỗi bài viết, mỗi nhà nghiên cứu lại phát hiện ra những nét đặc sắc rất riêng của Hêmingway trong các tác phẩm của mình Nhưng trong khuôn khổ hạn hẹp của một luận án không thể nào kể hết những đặc sắc của Hêmingway, chúng tôi chỉ xin nói một vài nét sơ lược nhất về đặc trưng tiểu thuyết của Hêmingway đã được các nhà nghiên cứu chỉ ra:

• Về nhân vật:

Nhân vật của Hêmingway luôn được đặt trong môi trường khốc liệt, họ

luôn phải đấu tranh để vượt qua, để khẳng định bản thân Theo nhận định

của PGS.TS Lê Huy Bắc thì nhân vật trong các tác phẩm của Hêmingway thuộc dạng đặc trưng nhất không thể lẫn với bất kì nhân vật của một nhà văn nào khác Nhân vật của Hêmingway luôn được đặt trong môi trường khốc liệt, khốc liệt đến mức họ luôn bị cái chết rình mò và buộc phải đấu tranh để vượt qua Nhân vật Hêmingway buộc phải tự mình tìm một lối thoát theo cách của họ để bảo vệ

sự sống của bản thân, tính chất anh hùng được toát lên từ khả năng chống chọi

và tìm đường này Cách thức để các nhân vật đương đầu với mọi thứ thách, ở từng trường hợp khác nhau, có thể là khác nhau nhưng họ đều có cùng điểm

chung là dựa vào sự điêu luyện của tay nghề, của ý chí và nghị lực

Nhân vật của Hêmingway luôn có ý thức về sự hư vô mà họ phải đương

đầu Họ biết rất rõ mục tiêu tồn tại của họ là chiến đấu chống lại cái hư vô đó

Nhưng họ không hề ảo tưởng con người đứng cao hơn số mệnh, cao hơn tự nhiên Họ biết một khi họ vượt qua được thử thách này thì thử thách khác lại đến Nhưng họ không bao giờ buông xuôi Dù có rơi vào cảnh ngộ khốn cùng

nhất họ cũng vẫn dốc toàn bộ sức lực ra mà chiến đấu để có thể "tồn tại đúng nghĩa một con người"

Đọc văn của Hêmingway, người ta cảm nhận được cái quyết liệt, cái

tàn bạo của cuộc sống, vừa có dịp khâm phục khả năng chống trả, khả năng

tự khẳng định mình của con người Các nhân vật của Hêmingway luôn được

đặt trong cái nền chung là chịu những đau đớn mất mát về tinh thần hoặc thể xác, hoặc chịu những ám ảnh bạo lực, hoặc sống trong môi trường đầy đe dọa, luôn phải đối diện với bạo lực hoặc cái chết Khi đặt nhân vật trong thế đối diện với những gai góc của cuộc sống, Hêmingway luôn để nhân vật phải hoạt động, buộc con người phải căng ra trong sự chịu đựng, trong những nỗi ám ảnh Các nhân vật của Hêmingway đơn độc và dũng cảm đối đầu với những tai họa Họ biết mình có thể thất bại nhưng họ không bao giờ chịu đầu hàng Những nhân vật này đi tìm ý nghĩa cuộc sống trong việc bảo vệ danh dự và phẩm giá của bản thân Họ tự đánh giá giá trị của đời họ bằng thước đo riêng của mình Dư

luận hay các yếu tố bên ngoài với họ dường như chẳng có gì quan trọng Trong

tiểu thuyết "Chuông nguyện hồn ai", Jordan đã cố gắng chịu đựng sự đau đớn

quằn quại do bị thương mà lê mình đi tìm vị trí thuận lợi nhằm cản đường quân địch Cụ Anselmo dù chịu sự tê cóng trong bão tuyết nhưng vẫn không bỏ nhiệm vụ Maria sẵn sàng cắt đứt động mạch cổ nếu rơi vào tay bọn phát xít lần

nữa Hay trong "Ông già và biển cả", ông lão Santiago chịu đựng sự không tin

tưởng của mọi người với ông, chịu đựng sự đau đớn của cơ thể, chịu đựng sự đói khát để mang được con cá Kiếm trở về Trước bộ xương cá còn lại, ông lão vẫn nghĩ đến một chuyến ra khơi khác, nghĩ đến một cái lao phải được rèn tốt

hơn Có thể nói cái triết lí "Có thể tiêu diệt được con người chứ không thể chiến thắng được con người" của Hêmingway đã được thể hiện một cách rõ nét và

sâu sắc

• Về ngôn ngữ:

Ngôn ngữ được sử dụng một cách cẩn trọng, trau chuốt kĩ càng trong

mỗi từ, mỗi chữ nhà văn sử dụng Một trong những phương diện làm nên vẻ

đẹp độc đáo văn xuôi của Hêmingway là cách xử lý ngôn ngữ của ông

Hêmingway cho rằng "nhiều khi ngôn từ của chúng ta đã mất đi ý nghĩa vì chúng ta đối xử với nó một cách khinh xuất, do đó mọi khả năng biểu hiện của

nó cũng mất"[5, tr.297] Trong các sáng tác của mình, Hêmingway luôn thận trọng, trau chuốt kĩ càng với mỗi một từ ngữ ông sử dụng, "ông trau chuốt bằng tất cả công phu và tài năng của một bậc thầy lịch lãm và nghiêm khắc với Hemingway và các nhân vật của Hêmingway ngôn từ nhiều khi là lẽ sống,

là khí cụ còn lại cuối cùng, khu vực tự do cuối cùng của một cá nhân"[5,

tr.298]

Ngôn ngữ lấp lửng và nhiều sự ám chỉ tạo nên mạch ngầm trong văn

bản Trong các tác phẩm văn xuôi tự sự của Hêmingway nói chung và tiểu

thuyết Hêmingway nói riêng, các nhân vật của ông thường không nói hết những điều bản thân mình nghĩ vì vậy ngôn ngữ trở nên lấp lửng, nói một đằng nghĩ

một nẻo, nhiều sự ám chỉ, nhiều quãng trở nên im lặng Các nhân vật tuy đang đối thoại với nhau nhưng mỗi người vẫn theo đuổi những ý nghĩ riêng, và thường vừa nói, vừa tự lắng nghe lời nói của chính mình Đôi khi trong cuộc nói chuyện các nhân vật chỉ hé ra nửa lời nói nhưng đã có thể tự hiểu được nhau, còn về phía người đọc, việc tìm đoán ra ý nghĩa ẩn sau các đoạn đối thoại

đó lại là cái thú vị riêng Chính điều này đã tạo nên cái mà các nhà nghiên cứu

gọi là "mạch ngầm trong văn xuôi Hêmingway" Hêmingway đưa ra một

nguyên tắc viết "Nếu như nhà văn biết rõ những gì sắp viết, anh ta, anh ta sẽ

bỏ bớt đi những gì từng biết, mà không cần đưa vào tác phẩm Và nếu như anh viết một cách chân thực, đúng mực, bạn đọc có thể cảm thấy tất cả những gì anh ta đã bỏ qua đó, và cảm thấy một cách mạnh mẽ tới mức dường như tất cả

đã được viết ra một cách đầy đủ, rành mạch"[5, tr.353] Lối viết ngắn gọn tạo

mạch ngầm này được thâu tóm trong một hình ảnh nổi tiếng gắn với tên tuổi

của Hêmingway đó là hình ảnh tảng băng trôi - vấn đề trung tâm trong

phong cách nghệ thuật của Hêmingway Chính Hêmingway trong bài trả lời

phỏng vấn với G.Plimpton đã nhiều lần nhấn mạnh rằng: "Tôi luôn cố gắng viết theo nguyên tắc tảng băng trôi Cứ bảy phần tám của nó chìm cho một phần nổi Bất kể điều gì bạn biết mà bạn có thể loại bỏ thì nó chỉ có thể làm tăng thêm sức mạnh cho tảng băng của bạn Đó là những phần không được viết Nhưng nếu nhà văn bỏ qua những gì anh ta không biết, vậy thì sẽ có một lỗ hổng trong truyện" [6, tr.103] Với việc tổ chức ngôn ngữ như thế, ý thức của

nhân vật đã thực sự trở thành điểm tựa, để từ đó người đọc cùng tác giả nhìn ra thế giới

• Về cốt truyện:

Hêmingway chỉ chọn một khoảnh khắc nào đó diễn ra trong cuộc đời

nhân vật để kể lại cho độc giả Một phương diện nữa làm nên vẻ độc đáo trong

văn xuôi Hêmingway đó là cốt truyện thường không đóng vai trò gì đặc biệt Thế giới được phản ánh trong tác phẩm không phải theo lối toàn cảnh mà như

một trích đoạn, các thủ pháp miêu tả như những nét mơ hồ Chẳng hạn, các tác

phẩm "Giã từ vũ khí", "Ông già và biển cả", "Chuông nguyện hồn ai" của

Hêmingway được xếp vào thể loại tiểu thuyết nhưng với dung lượng của cuốn tiểu thuyết, thời gian sự kiện ở các tác phẩm này khá là chật hẹp Thời gian sự kiện diễn ra trong câu chuyện là thời gian diễn ra các khoảnh khắc, Hêmingway chỉ chọn một khoảnh khác nào đó diễn ra trong cuộc đời của nhân vật để kể lại

cho độc giả Trong tiểu thuyết "Chuông nguyện hồn ai", tất cả sự kiện chỉ xoay quanh sự chuẩn bị trong ba ngày hai đêm để phá cầu Trong "Giã từ vũ khí" thời

gian sự kiện diễn ra trong câu chuyện là thời gian diễn ra hai khoảnh khắc: khoảnh khác ngắn ngủi giữa tình yêu và cái chết, khoảnh khắc nhân vật chính

nhận ra cái bi hài của cuộc chiến để rồi quyết định giã từ vũ khí Còn với "Ông già và biển cả" toàn bộ tiểu thuyết gần trăm trang Hêmingway chỉ tập trung kể

cho độc giả nghe về ba ngày ba đêm lão già Santiago lênh đênh ngoài biển xa chiến đấu với con cá Kiếm và đàn cá Mập Điều này ảnh hưởng đến cốt truyện, vốn xưa nay dựa vào sự phát triển của biến cố và hành động trong chiều dài của

thời gian Và tất nhiên nó ảnh hưởng đến việc miêu tả nhân vật, tâm lý nhân vật Các nhân vật chỉ xuất hiện ở một mảnh đời, họ gần như không có lịch

sử, không có quá khứ hay tương lai Tiểu thuyết xưa thường thiên về trường

độ của cả một kiếp người, một cuộc đời, còn tiểu thuyết của Hêmingway các nhân vật chỉ xuất hiện ở một mảnh đời, họ gần như không có lịch sử, không có

quá khứ, không có tương lai Trong tiểu thuyết "Giã từ vũ khí" nhân vật Fredic

Henry xuất hiện khi bắt đầu có một tình yêu và ra đi trong mưa gió, chẳng hề ngoảnh lại và cũng không hề tiên báo điều gì sẽ xảy ra tiếp theo Cuộc đời nhân vật không diễn ra trọn vẹn trong một kiếp người, điều này khiến người đọc có cảm giác khoảng khắc tồn tại của được căng ra đến tột độ Tương tự như vậy

trong "Ông già và biển cả" nó không bao quát đời sống và tầng tầng lớp lớp các

mối quan hệ trong xã hội Nó cũng không phải là một bức tranh thu nhỏ về cuộc sống của một người đánh cá Nếu đem áp dụng với Hêmingway kiểu nhân

vật truyền thống thì sẽ hoàn toàn thấy thất vọng, không có điển hình hay mối liên hệ giữa tính cách, hoàn cảnh nào trong nhân vật Santiago Tiểu thuyết chỉ tập trung miêu tả cuộc chiến ba ngày ba đêm của ông lão với con cá Kiếm mà không có bất kì lời giới thiệu nào về lai lịch, đời sống, quá khứ của ông lão Santiago

• Sử dụng đối thoại và độc thoại nội tâm

Đối thoại và độc thoại nội tâm được sử dụng với số lượng lớn và thường rất ngắn gọn, súc tích Trong lịch sử văn học Mĩ, Hêmingway từng được đánh

giá là "Người làm sống lại nghệ thuật đối thoại" Trong các tiểu thuyết của

Hêmingway đối thoại chiếm tỉ lệ lớn Số lượng đối thoại nhiều nhưng thường rất ngắn, đôi khi gần với khẩu ngữ, nhiều ẩn ý và chỉ có thể hiểu được đối thoại khi gắn nó với ngữ cảnh mà thôi Không phải ngẫu nhiên mà người ta đánh giá

rằng nhân vật của Hêmingway rất kiệm lời Theo Pautovski đây là "loại đối thoại mang tính chất dòng chảy ngầm" Đã có rất nhiều bàn luận, rất nhiều bài

viết nói về đối thoại trong tác phẩm của Hêmingway Nó vừa thể hiện phong cách báo chí của Hêmingway vừa, lại vừa giống như một thông điệp về sự cô đơn của con người trong thế giới hiện đại

Trong tiểu thuyết của Hêmingway đối thoại có lúc giống như lời độc

thoại và ngược lại đôi khi độc thoại lại giống như đang đối thoại Nghịch lý

này đã đem lại sự hấp dẫn cho độc thoại của Hêmingway ở chỗ "là một lời hướng nội, nó vẫn là một sự giải tỏa, hướng ngoại để giải quyết những đấu tranh, dằn vặt, đau đớn của nhân vật"[5, tr.265] Về đối thoại, hiếm có nhà văn

nào theo kịp Hêmingway Giống như các nghệ sĩ sáng tác bằng chất liệu ngôn

từ khác, tác phẩm của Hêmingway cũng đòi hỏi người đọc phải tiếp xúc bằng

thị giác nhưng với đặc trưng của mình ông luôn khuyên người đọc "cẩn trọng khi quan sát từng dòng chữ ấy " Những câu văn giản dị, chân thực của tác giả

luôn đòi hỏi ở người đọc một trình độ thưởng thức nhất định Nó buộc độc giả

lười biếng phải động não suy nghĩ bởi trong dòng đối thoại trần thuật ấy cốt truyện gần như đã vắng bóng

Tác phẩm của Hêmingway ít có ngôn từ miêu tả của người kể chuyện

Bên cạnh đó Hêmingway còn bỏ bớt cả các tính từ, trạng từ biểu lộ sắc thái tình cảm Chính điều này đã làm cho người đọc khó lòng nắm bắt tâm lý nhân

vật, nhiều khi cảm thấy rắc rối, khó hiểu

Hêmingway là nhà văn không chủ trương miêu tả các biến cố, hành

động của nhân vật mà thường lấy trạng thái tâm lí nhân vật làm đối tượng miêu tả, xây dựng tác phẩm trên cơ sở dõi theo diễn biến ý thức của nhân vật Hêmingway không đứng ngoài quan sát, tường thuật thế giới nội tâm nhân

vật một cách gián tiếp mà để cho nó trực tiếp bộc lộ Đối thoại xen kẽ độc thoại

được sử dụng gần như choán hết toàn bộ tiểu thuyết "Chuông nguyện hồn ai" Còn trong tiểu thuyết "Ông già và biển cả" thủ pháp sử dụng chủ yếu trong tác

phẩm là độc thoại nội tâm, nó đảm nhiệm chức năng thể hiện chiều sâu tâm lý của nhân vật một cách trực tiếp Những lời dẫn chuyện luôn bắt gặp trong tác

phẩm là "lão tự nhủ", "lão thầm nghĩ", "lão lẩm bẩm", "lão nói to thành

tiếng" Với trường hợp này, độc thoại nội tâm tỏ ra là một biện pháp hữu,

nhưng không thể sử dụng một cách tùy tiện với bất kì ai, bất kì nhân vật nào

Nó gắn với những tâm trạng, hoàn cảnh nhất định Hêmingway đã tìm tòi, tạo

ra mảnh đất thích hợp cho nó và đã thành công Với biện pháp nghệ thuật này, ông đã tạo ra những tác phẩm hết sức sinh động, lôi cuốn và trở thành mẫu mực cho các thế hệ nhà văn sau này

1.2.2.2 Đặc trưng tiểu thuyết "Ông già và biển cả"

• Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm và sự đón nhận của độc giả

"Ông già và biển cả" là tiểu thuyết rất ngắn Nguyên bản tiếng Anh do

Bantam Books ấn hành vào năm 1965 với khoảng 27.000 chữ Số lượng nhân vật trong tác phẩm cực ít Theo C.Carey thì tác phẩm có tám nhân vật (bao gồm

cả cá Kiếm và cá Mập) nhưng hiện diện hầu hết trong toàn bộ tác phẩm là nhân

vật Santiago Tác phẩm này trước khi in thành sách vào năm 1956 đã được đăng tải nhiều kì trên tạp chí Đời sống Ngay khi mới phát hành, trong vòng bốn mươi tám tiếng, tờ báo Đời sống đã bán được 5.318.650 bản, một con số kỉ

lục trong lịch sử báo chí Trong suốt ba tuần lễ sau khi "Ông già và biển cả"

được in ra, bình quân mỗi ngày tác giả Hêmingway nhận được 80 đến 90 lá thư chúc tụng từ những người hâm mộ Bơ-nát Bê-ren-xơn, cây bút phê bình nổi tiếng thời đó, người được Hêmingway xưng tụng là "ông già thông thái" đã

nhận định về tác phẩm như sau: "Ông già và biển cả không giống Bai- rơn, Men-vin mà tựa Hô-me-rơ được viết bằng kiểu văn sâu lắng, quyến rũ giống như vần thơ Hô-me-rơ Bất kì một nghệ sĩ tài ba nào cũng đều không viết theo lối tượng trưng hóa hay ẩn dụ hóa - Hemingway là nghệ sĩ tài ba như thế - nhưng bất cứ một tác phẩm nghệ thuật đích thực nào cũng đều phả ra hơi thở tượng trưng và ẩn dụ Cũng thế, tác phẩm này tuy ngắn nhưng không phải kiệt tác nhỏ" [6, tr.87] Ngay lập tức tên tuổi của Hêmingway được xếp vào hàng

những nhà văn số một của thế giới Năm 1953 Hêmingway nhận giải Pu-lít-dơ, giải thưởng cao quý nhất Hoa Kì và năm 1954 là giải Nobel văn chương

"Ông già và biển cả" là một tác phẩm đặc biệt thu hút được sự chú ý của

các nhà nghiên cứu Tác phẩm có được sự chú ý đó không phải chỉ vì nó là tác phẩm xuất sắc đạt giải Nobel văn chương (1954) mà còn vì đây là một tác

phẩm đa nghĩa, thể hiện thành công nguyên lý "Tảng băng trôi" do chính

Hêmingway đề xướng Điều thú vị ở chỗ cùng là một tác phẩm nhưng những nhà nghiên cứu, những độc giả khác nhau, thuộc những thành phần, tầng lớp xã hội, nghề nghiệp, lứa tuổi khác nhau lại tìm thấy ở tác phẩm những nội dung

ý nghĩa nhân sinh khác nhau

• Cốt truyện

Có thể nói "Ông già và biển cả" là một cuốn tiểu thuyết độc đáo, sự độc

đáo trước hết phải kể đến đó là cốt truyện Tác phẩm này có một cốt truyện giản dị nhưng lại hàm chứa trong đó những triết lí sâu sắc về cuộc đời, con

người "Ông già và biển cả" kể lại một đoạn đường đời của ông lão Santiago

làm nghề câu cá ngoài khơi hải đảo Cuba Lão sống trong túp lều rách gần bờ biển ở ngoại ô thành phố La Habana (Cuba) Sau tám mươi tư ngày ra khơi lão không kiếm được con cá nào Santiago không nản lòng mà vẫn luôn tin tưởng

sẽ đánh được một mẻ các lớn xứng đáng với uy danh thời còn trai trẻ của lão Lão lại ra khơi vào lúc nửa đêm Người bạn nhỏ thân thiết của lão là cậu bé Manoli giúp lão mang đồ nghề xuống thuyền, tiễn lão bằng cốc cà phê nóng hổi, mấy con cá nhỏ làm mồi câu cùng với những lời chúc may mắn Lão cho thuyền ra khơi xa, đến vùng Giếng lớn- nơi mà theo kinh nghiệm của lão đó là một bãi cá dầy Lão thả mồi câu và đợi đến gần trưa cá mới bắt đầu cắn câu Con cá khổng lồ lôi thuyền lão đi, Santiago lấy hết sức lực mà níu dây câu Từ trưa đến chiều con cá vẫn lôi thuyền đi băng băng và xa đến nỗi không còn nhìn thấy bờ nữa Sang đến ngày thứ ba con cá đuối sức, Santiago lấy lao đâm chết con cá Kiếm khổng lồ và buộc nó vào mạn thuyền kéo về Nào ngờ bọn cá Mập đánh hơi thấy mùi tanh của cá đã lao tới Lão già Santiago lấy hết sức bình sinh chống trả lại bầy cá Mập để bảo vệ con cá Kiếm Lão giết được nhiều con nhưng khi nhìn lại con cá Kiếm chỉ còn trơ lại bộ xương Santiago trở về túp lều nghèo nàn và ngủ thiếp đi

Ở tác phẩm này thời gian sự kiện diễn ra rất ngắn: chưa đến ba ngày Không gian trong tác phẩm dù miêu tả biển cả mênh mông nhưng chỉ hiện diện khi cuộc đấu xảy ra và ngày càng bị thu hẹp dần Sự kiện, như đã nói ở trên hầu như không có gì nhiều Theo thống kê của dịch giả, nhà nghiên cứu Phùng Văn Tửu với độ dài hơn 100 trang, nhà văn dành 18 trang cho lão Santiago trước lúc bước xuống thuyền, 7 trang cho lão khi trở về bến Phần chính của tiểu thuyết chiếm 86 trang dành cho ba ngày ba đêm của lão Santiago ở ngoài khơi

• Nhân vật

Nhân vật trung tâm của tác phẩm là ông lão Santiago Khác với các tiểu thuyết khác nhân vật trong tác phẩm này không được miêu tả về ngoại hình,

tính cách, lịch sử Tất cả bề dày, chiều sâu của nhân vật được bộc lộ qua hình thức ngôn từ của nhân vật và đặc biệt được phát triển trong truyện này đó là độc thoại nội tâm Nhà văn giấu hết sức mình có thể, nhường lời lại cho nhân vật Hình ảnh ông già Santiago được miêu tả cô đọng đến mức tối đa cả về ngoại cảnh lẫn ngôn từ Chính điều này đã làm cho hình tượng nhân vật trở nên

đa nghĩa và tạo nên sự đa nghĩa về nội dung trong tác phẩm này

• Lối trần thuật độc đáo: sử dụng đối thoại và độc thoại nội tâm

Độc thoại nội tâm là ngôn từ trực tiếp không diễn tả thành lời của nhân vật

Một dạng khác của độc thoại nội tâm là đối thoại bên trong ở trong đó giọng của nhân vật bị xẻ làm hai giọng đối nghịch Độc thoại nội tâm có những chức năng khác nhau Nó có thể là phương thức tự sự mang tính chất quy ước khi người kể chuyện muốn thu hẹp hoặc xóa bỏ khoảng cách thời gian giữa kể chuyện và câu chuyện được kể Nhiều nhà văn đã đan cài thủ pháp nghệ thuật này với lời kể chuyện ngôi thứ ba, lời nói nhân vật, lời độc thoại nội tâm, khiến cho lời nói và lời không nói ra hòa nhập vào nhau, dường như xuất hiện đồng

thời và hết sức tự nhiên Độc thoại nội tâm trong "Ông già và biển cả" có sự

khác biệt, nó có chức năng thể hiện chiều sâu tâm lí của nhân vật một cách trực tiếp Độc thoại nội tâm thường diễn ra trong khuôn khổ không gian tâm lý dài

và không gian vật lý hẹp Chẳng ai độc thoại nội tâm trong hoàn cảnh tâm trạng tươi vui, không khí ồn ào, náo nhiệt, đông người Chính vì thế tác giả đặt nhân vật Santiago hoàn cảnh một mình đơn độc giữa không gian mênh mông của biển khơi để nhân vật có thể bộc lộ nội tâm Một mình nhân vật Santiago trơ trọi giữa biển trời trong ba ngày ba đêm, mỗi giờ trong hoàn cảnh ấy có thể đo bằng cả tháng Thời gian tâm lí kéo dài tạo trở thành mảnh đất tốt cho độc thoại nội tâm

Tiếp cận với độc thoại nội tâm trong tác phẩm có thể thấy nhà văn sử dụng linh hoạt nhiều dạng, phổ biến và có kèm theo lời của người dẫn truyện (lão nghĩ, lão thầm nghĩ, lão lẩm bẩm ) Đôi khi nhà văn cũng bỏ bớt đi các lời

dẫn truyện để dòng suy tư của nhân vật trở nên liền mạch hoặc chuyển sang ngôn từ nửa trực tiếp Nội dung các độc thoại phong phú, sinh động, chính vì thế mà nhân vật độc thoại liên miên nhưng người đọc không cảm thấy nhàm chán Có những độc thoại nội tâm của Santiago đưa độc giả đi theo diễn biến của cuộc chiến đấu với con cá Kiếm nhưng cũng có độc thoại đưa độc giả trở

về quá khứ huy hoàng của lão

Song có lẽ nếu để nhân vật cứ tự nhủ, thầm nghĩ sẽ khiến cho tác phẩm trở

nên nhàm chán, do đó nhà văn để cho nhân vật thốt lên thành tiếng Độc thoại

nội tâm trở thành độc thoại hay nói cách khác là mang dáng đấp của độc thoại Có thể nói những độc thoại nội tâm phát lên thành tiếng của lão thực

sự là những đối thoại nhưng là đối thoại một chiều vì không có người đáp lại Lão nói với đủ các loại đối tượng: lão nói với con chim bay ngang qua, lão

nói với con cá Kiếm, nói với bầy cá Mập, nói với cánh tay của lão, nói với cái

đầu lão có khi lão còn đối thoại với chính mình, một hình thức hết sức độc

đáo trong tác phẩm này

• Hàm nghĩa và những cảm nhận khác nhau của độc giả về tác phẩm

Những phần trình bày ở trên mới chỉ là những phần nổi của "tảng băng trôi" Còn "bảy phần chìm của tảng băng" người đọc phải dựa trên bề mặt văn

bản và kinh nghiệm của bản thân để tự suy nghĩ, nắm bắt, khám phá ra nó Có

thể dẫn ra nhiều cách hiểu khác nhau về tác phẩm Có người cho rằng: "Đánh bắt cá đặc biệt là cá lớn là sự khẳng định sự tồn tại của chính mình" (G.Carey); có người lại nhận xét: "Santiago thất bại vì đã vượt xa những giới hạn cho phép, song sự thất bại của ông lão chính vì thế trở thành chiến thắng" (K.Harada); "Santiago giống như bức tượng về cuộc đấu tranh của con người hiện đại trên thế giới này" (Đặng Anh Đào) Có người khẳng định rằng: "Tác phẩm này là bài ca ca ngợi về sức sống quật cường của con người" (Lê Đình Cúc); "Tác phẩm miêu tả cuộc vật lộn gay gắt của con người với thiên nhiên

đầy chân thực, từ đó, nâng lên tầng ý nghĩa thứ hai, nêu bật cái quyết liệt, tàn bạo của đời sống và khả năng chống trả của con người" (Phùng Văn Tửu)

Về các tầng ý nghĩa trong tác phẩm theo Lê Huy Bắc còn có các cách hiểu

sau về "Ông già và biển cả":

+, Nếu theo triết lí về cái bi đát của các nhà văn hiện sinh Hêmingway dường như muốn khẳng định cuộc đời con người là một cuộc hành trình mệt nhọc và chẳng bao giờ đi đến đích nên ông lão dù có câu được con cá Kiếm, chiến thắng nó thì cũng không thể mang vào bờ Khi ông lão mang bộ xương cá chỉ

có cậu bé Manoli thấy được giá trị của nó, còn anh hướng dẫn viên không thể nào thấy được Điều đó cho thấy rằng trong cuộc đời cái có giá trị với người này có khi lại là cái vô nghĩa với người khác

+, Theo cái nhìn tiến bộ của các nhà phê bình Mác xít thì "đây là cuộc chiến của con người chống lại số phận" Khi con người nỗ lực sẽ không bị thất bại

+, Còn đọc tác phẩm từ góc độ mĩ học thì: Ông lão là nhân vật đẹp, đẹp cả về ý chí, khát vọng và tiêu biểu cho bi kịch của cái đẹp Sự nỗ lực của ông lão không đem lại kết quả gì cả, con cá Kiếm rõ ràng là một đối thủ đẹp của ông lão cuối cùng cũng bị chính ông lão tiêu diệt và trở thành chiến tích thảm thương vì không ai hiểu được giá trị của nó Hành động đuổi theo con cá là hành động thể hiện khát vọng của con người vươn tới cái đẹp, cái lớn lao hơn

mặc cho kết quả lại là một bi kịch "Cái tốt đẹp chả bao giờ bền lâu" So sánh

với công việc viết văn ta thấy được sự tương đồng giữa chúng: Câu cá cần sức lực, viết văn cũng cần lao động Mục đích hướng đến một bên là câu được cá, kiếm được tiền, còn bên kia phấn đấu hoàn thành tác phẩm tuyệt vời Lão già Santiago kì vọng vào một con cá lớn, còn nhà văn chờ đợi một tác phẩm hay,

có giá trị Đôi khi kết quả mang về lại là một bộ xương khô, một tác phẩm không như ý Bộ xương cá cũng có người hiểu được cũng có người không và công việc viết văn cũng vậy: số người đón nhận tác phẩm đôi khi không nhiều bằng số lượng người không hiểu, thờ ơ với nó

Ngay trong việc nắm bắt hình tượng nhân vật trong tác phẩm cũng có sự

đa dạng về nghĩa và có nhiều cách hiểu khác nhau:

Về hình tượng ông lão Santiago có nhiều nghiên cứu cho rằng "Sant" có nghĩa

là ông thánh, do đó nó gợi liên tưởng đến chúa Giesu với đôi tay trầy xước, rớm máu Lúc thuyền lên bờ ông lão vác cột buồm nặng nhọc trên vai giống biểu tượng Chúa trên thánh giá Có ý kiến lại cho rằng ông lão là biểu tượng của con người phi thường chống lại định mệnh

Con cá Kiếm: tượng trưng cho những khó khăn, thử thách của con người, của

tự nhiên Nó là khát vọng lí tưởng của con người, là thành quả lao động của con người, là khát vọng về cái đẹp

Đàn cá Mập: tượng trưng cho những khó khăn thử thách của con người trên đường vươn tới thành công Nó biểu tượng cho cái xấu xa, độc ác và tồi tệ Có

ý kiến còn cho rằng nó là biểu tượng cho bọn tư sản bóc lột thành quả lao động của người lao động nghèo

Biển cả bao la: là biểu tượng cho môi trường đầy khó khăn và thử thách Biển còn là mẹ thiên nhiên kì vĩ chứa đựng khát vọng lớn lao của con người

Việc hiểu được tác phẩm đến đâu và hiểu như thế nào phụ thuộc vào sự nỗ lực khám phá và kinh nghiệm đọc của mỗi một độc giả khác nhau Nhưng một điều không thể phủ nhận được đó là sự độc đáo, đặc sắc mang phong cách rất riêng của Hêmingway không lẫn với nhà văn nào khác Nhà văn Mĩ

W.Faulkner, một nhà văn Mĩ thuộc tầm cỡ thế giới đã nhận định: ""Ông già và biển cả" là loại sáng tác mà nhà văn nào cũng ao ước viết được lấy một lần Tác phẩm gọn ghẽ này xứng đáng ở vào chung cuộc cho sự nghiệp văn học của Hemingway: qua "Ông già và biển cả" càng thấy rõ hơn "nghệ thuật viết truyện mới, mãnh liệt và đầy sáng tạo về phương diện bút pháp"".[5, tr 367 ]

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của trích đoạn "Ông già và biển cả" trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12, tập 2

Ở phần thứ nhất là diễn biến cuộc chiến đấu giữa con cá Kiếm và ông lão:

Cuộc chiến diễn ra vô cùng gay cấn giữa hai đối thủ cân tài cân sức Một

bên là ông lão Santiago dày dặn kinh nghiệm đánh cá trên biển, chưa từng bại trận nhưng lại chỉ có một mình giữa biển khơi bao la Một bên là con cá Kiếm khổng lồ hoạt động trong môi trường đầy quen thuộc Con cá cũng có ý chí, sức mạnh, nhiều mánh lới để vượt qua nguy hiểm nhưng lại đang bị mắc câu Cuộc chiến đấu giữa ông lão và con cá được chia thành nhiều chặng khác nhau Chặng đầu tiên khi con cá đã cắn câu nó bắt đầu lượn vòng Ông lão với trí tuệ sáng suốt và kinh nghiệm lâu năm đi biển chỉ bằng việc cảm nhận độ căng của

sợi dây cũng đoán biết được hành động của con cá: "lão cảm nhận được áp lực của sợi dây hơi chùng lại và dùng tay phải lão bắt đầu nhẹ nhàng kéo vào Sợi dây chững lại , như mọi khi, nhưng ngay khi lão kéo đến điểm sắp đứt thì sợi dây thu vào bây giờ các vòng tròn đã hẹp hơn nhiều, từ độ chếch của sợi dây lão có thể biết con cá liên tục ngoi lên trong lúc bơi" [9, tr.127] Ông lão bắt đầu thu dây để khiến con cá phải lượn những vòng hẹp hơn nhưng dường như

con cá vẫn ngoan cố, nó cố tình lượn đến những chỗ xa nhất của vòng tròn để làm cho ông lão kiệt sức Khi cá mới lượn vòng ông lão vẫn đủ sức để kéo, nhưng rồi cứ phải dùng sức để kéo sợi dây trong khi con cá cứ chậm rãi lượn

vòng hơn hai giờ đồng hồ thì ông lão Santiago bắt đầu thấm mệt "mồ hôi ướt đẫm người ông lão và lão mệt thấu xương ông lão thấy hoa mắt cả tiếng đồng hồ, mồ hôi xát muối vào mắt lão và xát muối trên các vết cắt trên trán và mắt"[9, tr.127] Sức khỏe của ông lão suy kiệt nhanh chóng, mắt lão hoa lên, đầu óc dường như không đủ tỉnh táo để đối chọi với con cá Ông lão bắt đầu lo

lắng về sức khỏe của mình, lão sợ lão không đủ sức để giữ con cá và lão bắt đầu cầu Chúa như để tiếp thêm sức mạnh ý chí cho bản thân Con cá sau khi

đã làm cho ông lão thấm mệt nó quật mạnh vào sợi dây để có thể nảy lên mà thực hiện những cú nhảy Những cú nhảy ấy sẽ giúp nó hút thêm không khí và

có thể hất văng lưỡi câu Đoán biết được hành động của con cá ông lão nới lỏng

dây câu "mình phải giữ cho nó đừng đau quá, lão nghĩ Nỗi đau của ta không thành vấn đề Ta có thể chế ngự Nhưng nỗi đau của con cá thì có thể khiến nó cuồng lên"[9, tr.128] Đến khi con cá không còn quật dây, lão lại bắt đầu kéo

dây để thu hẹp khoảng cách giữa ông lão và con cá Thế nhưng con cá vẫn ngoan cố lượn vòng, cứ mỗi lần con cá lượn vòng là mỗi lần ông lão phải gắng sức, đến nỗi cảm thấy sắp ngất xỉu Thể chất của lão lúc này rơi vàng trạng thái suy kiệt Đỉnh điểm của sự suy kiệt ấy là sự lú lẫn của đầu óc Ông lão bước vào trạng thái chông chênh giữa sự sống và cái chết Tình thế dường như đang nghiên về con cá khi cơ thể ông lão gần như sắp đổ sụp lúc cố kìm kéo con cá vào gần, còn con cá vẫn cứ chập rãi lượn vòng Vào lúc tưởng chừng như phải

đầu hàng con cá thì cơ hội đến, con cá bơi gần vào mạn thuyền "con cá tiến gần mạn thuyền, từ từ bơi nghiêng, mõm nó gần như chạm vào mạn thuyền và sắp sửa vượt qua", ông lão "dồn hết mọi đớn đau và những gì còn lại của sức lực và lòng kiêu hãnh đã rời bỏ từ lâu lão mang ra đương đầu với cơn hấp hối của con cá" Bằng tất cả chút sức lực và sự tỉnh táo còn lại của mình lão ra đòn quyết

định nhấc cao ngọn lao hết mức, vận hết sức bình sinh và phóng xuống sườn con

cá ngay sau cái vây ngực đồ sộ vươn cao trong không trung ngang ngực ông lão

Và ông lão đã chinh phục được con cá khổng lồ một cách đáng tự hào

Trong cuộc chiến này ông lão không chỉ chiến đấu với con cá Kiếm mà

còn phải chiến đấu với chính bản thân mình Sức khỏe của một ông lão đã có

tuổi không cho phép ông còn có thể mạnh mẽ như thời tuổi trẻ đầy kiêu hùng Vật lộn với con cá khổng lồ ông nhanh chóng rơi vào trạng thái kiệt sức Chính ông lão tự nhận thức rằng tốt hơn hết là phải tự cứu chính mình Khi cơ thể muốn phản kháng việc quá sức bằng những cơn hoa mắt, đầu óc bắt đầu lũ lẫn thì hơn bao giờ hết ý chí của ông lão lại mạnh mẽ vùng lên Ý chí cứ thúc giục

và cứ liên tục tự nhủ "cố thêm lần nữa", "đầu ơi hãy tỉnh táo", và ông lão luôn tin rằng mình sẽ bắt được con cá "tao sẽ tóm mày ở đường lượn", "ta đã di chuyển được con cá" Bằng cách đó ông lão trở nên mạnh hơn con cá Sức

mạnh của trí tuệ sáng suốt, của nghị lực và ý chí chiến đấu đã trở thành thứ vũ khí giúp ông lão chiến thắng con cá Kiếm khổng lồ

Đây là một cuộc chiến đấu không chỉ cần sức lực mà cần cả trí tuệ

Trong đoạn trích, cuộc chiến đấu tập trung vào hai đối thủ đã rã rời về thể lực

Cả hai đã chiến đấu ròng rã hai ngày hai đêm Kẻ không còn trụ vững sẽ là kẻ thất bại Do đó sự căng thẳng của trận chiến tăng dần theo sự kiệt sức của hai đối thủ Ông lão nhiều lần tưởng như phải thất bại thì vẫn gượng dậy kiên cường và là kẻ chiến thắng Đây không chỉ là cuộc chiến về sức lực mà còn là cuộc chiến về trí tuệ Con cá cố lượn vòng xa, bơi chậm rãi để làm ông lão kiệt sức, chán nản Ông lão tìm cách thu dây để kéo cá về phía mình Con cá tìm cách nhảy lên để thoát khỏi lưỡi câu thì ông lão lại nới lỏng dây để không tuột mất Có lúc tưởng như ông lão đã điều khiển được con cá mà kéo nó về gần nhưng nó lại lật thẳng người bơi đi Đến lúc tưởng ông lão sẽ phải chịu thua để mất con cá thì bất ngờ lão lại phóng mũi lao giết chết được con cá

1.2.1.2 Nhân vật

• Hình tượng ông lão Santiago

Santiago - một lão ngư phủ lành nghề: Sự lành nghề của ông lão

Santiago thể hiện rất rõ trong cuộc chiến với con cá Chỉ bằng độ nghiêng của

sợi dây ông lão đoán biết được con cá đang bơi tròn Lão dựa vào độ căng của sợi dây kéo mà biết cách dây hay kéo căng dây hợp lý để con cá được thoải mái nhất và chịu sự điều khiển của lão Trước mỗi hành động của con cá ông lão

đều phân tích tình hình và có cách đối phó với nó "bây giờ nó đang lượn đến chỗ xa nhất của vòng tròn rồi đấy", lão nói Mình phải dốc sức ra mà níu, lão nghĩ Căng thẳng sẽ khiến nó dần thu hẹp các vòng lượn Có lẽ độ tiếng nữa mình sẽ nhìn thấy nó Bây giờ mình phải khuất phục nó rồi sau đó mình giết nó"; "lưỡi kiếm của con cá đang quật vào sợi dây thép đáy, lão nghĩ Chuyện

ấy tất xảy ra Nó phải làm như thế Mặc dù điều đó sẽ làm con cá nhảy lên và bây giờ mình muốn nó hãy lượn vòng thì hơn "[9, tr.130] Bằng kinh nghiệm

của một người đánh cá lâu năm và chưa từng bại trận, ông lão từ từ điều khiển con cá theo ý muốn Con cá ban đầu ở khoảng cách xa, ẩn mình trong làn nước dưới sự điều khiển của dây câu dần dần bị bơi vào gần thuyền ông lão và bắt đầu để lộ rõ thân hình khổng lồ của mình Cứ như vậy con cá dần dần bị chinh phục và thất bại dưới tay ông lão

Santiago - con người mang những phẩm chất đáng quý:

Phẩm chất đáng quý đầu tiên phải kể đến đó là tính cách luôn hành động Ông lão Santiago là người không ngồi yên để chờ đợi vận may đến

Trong cuộc chiến đấu, một phần vì con cá liên tục kéo nên ông lão phải căng mình chống đỡ, phần khác vì ông lão là con người luôn hành động Trong suốt đoạn trích ông lão không ngừng lặp lại các hành động: thu dây, thả dây, rồi lại nói, lại nghĩ Mở đầu tác phẩm, Hêmingway đặt nhân vật Santiago vào trong vận rủi với 84 ngày chưa bắt được con cá nào Nhưng chính nhờ vào hành động không mệt mỏi mà cuối cùng ông lão bắt được con cá khổng lồ xứng đáng với tài nghệ mình như ông lão vẫn mong muốn Chính sự vận động này đã thể hiện quy luật của cuộc sống và khẳng định giá trị tồn tại của con người ngay cả khi sức lực đã già nua Việc bắt được con cá không chỉ đơn thuần là kiếm kế sinh nhai mà nó còn là minh chứng cho sự tồn tại của ông lão cả về thể chất lẫn tinh