C.Mác và Ph.Ăngghen đã đưa ra một dự báo có sức thuyết phục cao về tính chất không vĩnh hằng của Chủ nghĩa tư bản ngay khi nó đang còn non trẻ và tràn đầy nhựa sống. V.I.Lênin cũng đã có những phát kiến mới vào thời điểm chế độ tư bản chuyển thành chủ nghĩa đế quốc. V.I.Lênin tiên đoán khả năng xuất hiện cơn đau đẻ cho một xã hội mới, Người đưa ra kết luận quan trọng: Chủ nghĩa tư bản dường như đã phát triển tới tột cùng, còn ánh rạng đông của chủ nghĩa xã hội thì bắt đầu loé sáng. Sự dự báo đó đã đúng ở thời điểm của Mác Ăngghen và V.I.Lênin.
Trang 1SỰ ĐIỀU CHỈNH THÍCH NGHI CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN
TRONG THỜI ĐẠI NGÀY NAY
C.Mác và Ph.Ăngghen đã đưa ra một dự báo có sức thuyết phục cao về tính chất không vĩnh hằng của Chủ nghĩa tư bản ngay khi nó đang còn non trẻ
và tràn đầy nhựa sống V.I.Lênin cũng đã có những phát kiến mới vào thời điểm chế độ tư bản chuyển thành chủ nghĩa đế quốc V.I.Lênin tiên đoán khả năng xuất hiện "cơn đau đẻ" cho một xã hội mới, Người đưa ra kết luận quan trọng: Chủ nghĩa tư bản dường như đã phát triển tới tột cùng, còn ánh rạng đông của chủ nghĩa xã hội thì bắt đầu loé sáng Sự dự báo đó đã đúng ở thời điểm của Mác - Ăngghen và V.I.Lênin
Nhưng, những năm đầu của thế kỷ XXI, chủ nghĩa tư bản đã có những hiện tượng mới, không như cách nhìn cũ của chúng ta Chủ nghĩa tư bản tỏ ra vẫn còn sức sống nhất định và đang chiếm ưu thế về vốn - khoa học công nghệ và thị trường
Trước tình hình ấy, một số người đã sai lầm phủ nhận những quan điểm mácxít - Lêninnít Họ cho rằng, sự dự báo về buổi hoàng hôn của chủ nghĩa tư bản là quá sớm, những giải thích về sự tiêu vong của nó là sai lầm Cũng có người lại coi những biến động của chủ nghĩa xã hội, cũng như những thay đổi của chủ nghĩa tư bản hiện nay là ngẫu hứng của lịch sử
Thực ra, nếu tính đến những kinh nghiệm lịch sử và những thực tế đang diễn ra của thời đại, thì mọi biểu hiện của chủ nghĩa tư bản hiện đại đều có thể cắt nghĩa Chủ nghĩa tư bản vẫn còn tồn tại, điều này không có gì khó
Trang 2hiểu Dù chúng ta lấy điểm xuất phát của nó là giai đoạn công trường thủ công vào nửa cuối thế kỷ XVI, thì chế độ tư bản đến nay cũng mới tồn tại khoảng trên 450 năm, như vậy chưa phải đã lâu nếu so sánh với thời gian tồn tại của chế độ phong kiến, và trước đó là của chế độ chiếm hữu nô lệ Bởi vậy, thái độ nôn nóng, mong đợi sự diệt vong chóng vánh của chế độ tư bản
là thiếu căn cứ lịch sử
Một điều nữa chúng ta cũng cần lưu ý: Chúng ta quả thật chưa đánh giá hết khả năng tự điều chỉnh của cơ cấu kinh tế tư bản chủ nghĩa, cũng như tính linh hoạt của những người kinh doanh tư bản biết di động, tiến thoái, đồng thời vẫn còn giữ được vị trí của họ Chủ nghĩa tư bản hiện đại đã đi rất xa trong quá trình toàn cầu hoá sản xuất xã hội và nhất thể hoá kinh tế Sự điều tiết của tư bản tư nhân đối với các quá trình kinh tế quyện chặt với sự điều tiết của nhà nước tư sản thông qua công cụ luật pháp hành chính kinh tế
-xã hội hết sức đa dạng Một cơ chế siêu quốc gia đặc biệt, có chức năng điều tiết mâu thuẫn chính trị và kinh tế của chủ nghĩa tư bản đã được thiết lập Mặc dù cơ chế này chưa hoàn chỉnh, nhưng nó cũng đã góp phần giải quyết một số trục trặc của chủ nghĩa tư bản
Tuy nhiên, những gì mà nhân loại trải nghiệm trong gần một thế kỷ qua,
kể từ sau thắng lợi của Cách mạng tháng Mười Nga vĩ đại cho thấy tính chất phức tạp của thời đại chuyển tiếp từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội Vì
vậy, khi đánh giá chủ nghĩa tư bản hiện đại, cần cân nhắc cả hai mặt Một mặt, đúng là những khuyết tật của nó, những mâu thuẫn của nó, những cặn bã của nó, vẫn chưa mất đi Nhưng mặt khác, năng lực phát triển và tự cải tạo
của nó, khả năng thích ứng của nó với điều kiện mới, rõ ràng không nhỏ
1 Những nét mới của chủ nghĩa tư bản
Trang 3Một là, chiến lược thích nghi để tồn tại của chủ nghĩa tư bản hiện đại
Thực tế là từ khi ra đời cho đến nay, chủ nghĩa tư bản đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau Lịch sử đã chứng kiến chủ nghĩa tư bản từ thời kỳ tự do cạnh tranh sang thời kỳ chủ nghĩa tư bản độc quyền và độc quyền nhà nước… Ở mỗi thời kỳ khác nhau, chủ nghĩa tư bản có những đặc điểm kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội khác nhau nhất định Trong suốt quá trình tồn tại ấy không thể không thừa nhận rằng, chủ nghĩa tư bản đã có những cống hiến to lớn đối với sự phát triển của xã hội loài người, tạo ra những lực lượng sản xuất không chỉ đồ sộ về quy mô mà còn ngày càng hiện đại, làm thay đổi căn bản phương thức sinh hoạt của thế giới
Trong thế kỷ XX, đặc biệt kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, sự phát triển của chủ nghĩa tư bản diễn ra hết sức phức tạp Chủ nghĩa tư bản đã chứng tỏ nó vẫn còn tiềm năng phát triển và khả năng thích nghi, tự điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản là khá cao Việc cải cách, điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản hiện đại bắt nguồn từ những thách thức của thời đại: sự hiện diện của chủ nghĩa xã hội; những đòi hỏi cấp bách về phát triển lực lượng sản xuất xã hội và sự thay đổi tương ứng về mặt quan hệ sản xuất Vậy nên, quá trình thực hiện chính sách điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản vừa qua không ngoài mục đích tìm mọi cách cải thiện điều kiện và tạo ra những yếu tố mới làm cho quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa có thể thích nghi với lực lượng sản xuất ngày càng phát triển do sự thúc đẩy mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại
Qua kiểm chứng của thời gian, chủ nghĩa tư bản đã bộc lộ năng lực tạm thời thích nghi được trước đòi hỏi gay gắt của thời đại; đã tạo ra được một số thay đổi đáng kể từ cơ sở; đã khai thác được nhiều tiềm năng và tận dụng
Trang 4được nhiều hình thức phát triển có hiệu quả Những biến đổi tự thân quan trọng nhất, quyết định sức sống của chủ nghĩa tư bản hiện đại thể hiện:
Sự biến đổi về chất của lực lượng sản xuất: Hiện nay, tại các nước tư
bản chủ nghĩa phát triển, đang xuất hiện những lực lượng sản xuất mang dấu
ấn của cuộc cách mạng công nghệ mới Cùng với việc nâng cao đáng kể trình
độ công nghệ của các ngành sản xuất vốn có, nhiều ngành sản xuất mới đã được mở ra Việc tự động hóa, rôbốt hóa, sử dụng rộng rãi máy điện toán trong sản xuất, đã làm cho lao động trí lực ngày càng thay thế lao động thể lực Trong thời kỳ lực lượng sản xuất công nghiệp mới, vị trí trung tâm là con người sáng tạo kỹ thuật
Sự đẩy nhanh quá trình quốc tế hóa phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa: Đây là nhân tố tạo điều kiện để hệ thống thị trường cạnh tranh tư bản
chủ nghĩa vươn tới một trình độ tổ chức mới, hạn chế bớt tính tự phát và tăng tính tự giác trong điều chỉnh tư bản và sản xuất Điều đó thúc đẩy sự xã hội hóa tư bản và lao động
Sự thích ứng của giới kinh doanh: Giới tư sản kinh doanh hiện nay tỏ rõ
khả năng không chỉ trong tổ chức điều hành sản xuất mà cả trong mua chuộc, thu hút tinh hoa của các ngành khác có lợi cho công việc của mình: những người quản lí, những quan chức nhà nước, các nhà tư tưởng, các nhà khoa học và cả những người hoạt động nghệ thuật, thể thao,… Tính linh hoạt của các nhà kinh doanh tư sản hiện nay đang tạo tra sự đan kết giữa tài năng và tài phiệt, giữa năng lực với tiền bạc Đây chính là yếu tố gây ra sự chia rẽ và phân liệt trong phong trào công nhân
Những cải biến trong các tầng lớp xã hội: ở các nước tư bản phương Tây, đội ngũ công nhân áo xanh, lao động chủ yếu bằng cơ bắp, hiện chỉ còn khoảng
Trang 515% và đang có xu hướng ngày càng giảm đi Mặc dù tỷ suất bóc lột (m/v) hiện nay rất cao (có khi lên tới 3/1), nhưng có không ít trường hợp giai cấp công nhân được trả công gần ngang giá trị sức lao động Có tình hình này là do giai cấp tư sản có thể bớt một phần siêu lợi nhuận thu được từ đủ các nguồn, tăng thêm tiền lương hòng xoa dịu cuộc đấu tranh có tổ chức của giai cấp công nhân, hoặc kích thích nhu cầu trong dân cư, tăng thêm quy mô tiêu dùng cá nhân để
mở rộng thị trường tiêu thụ Đây cũng là nguyên nhân dẫn tới những thay đổi đáng kể trong xu hướng bần cùng hóa tuyệt đối và tương đối của người lao động dưới chế độ tư bản
Hai là, những thay đổi nhất định trong xã hội
Sinh thời C.Mác là người đã vạch rõ mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản là mâu thuẫn giữa hình thức chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa với trình độ xã hội hóa cao của lực lượng sản xuất Thế nhưng cả hai mặt của mâu thuẫn cơ bản nói trên hiện cũng đã có những biến đổi nhất định:
Thay đổi về hình thức sở hữu: Sự phát triển của cơ chế chiếm hữu tư nhân
từ thời tự do cạnh tranh đã dần được thay thế bằng cơ chế kinh tế có mang những yếu tố kế hoạch đáng kể Chủ nghĩa tư bản hiện đại phải được nhìn nhận như một thực tế, trong đó sự phát triển của lực lượng sản xuất được thực hiện các hình thức truyền thống của quan hệ sản xuất đã đan xen với các hình thức độc quyền nhà nước được sản sinh bởi quá trình xã hội hóa sản xuất Trong tiến trình xuyên quốc gia hóa nền kinh tế, các nhà nước tư bản tìm kiếm các biện pháp điều tiết nền kinh tế, hình thức sở hữu tư bản chủ nghĩa về
tư liệu sản xuất đã có những thay đổi đáng kể, quan hệ sản xuất ở các nước tư bản chủ nghĩa đã được xã hội hóa hơn trước, vì thế, trong một chừng mực nhất định, có sự thích ứng hơn với sự phát triển của lực lượng sản xuất Ngày nay,
Trang 6mẫu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa cao của lực lượng sản xuất với hình thức chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa đương nhiên là vẫn tồn tại và có những mặt gay gắt, nhưng mặt khác, mâu thẫn đó không còn những đường nét và ranh giới rõ ràng như trước Trong chủ nghĩa tư bản hiện đại, nhà nước tư sản chiếm hữu và phân phối từ 30% đến 60% thu nhập quốc dân Đây không đơn thuần là sự chiếm hữu tư nhân nữa, mà phần nào đã mang tính chất xã hội
Thay đổi từ phía những người lao động: Khác với những năm cuối thế
kỷ vừa qua, hiện nay giai cấp công nhân ở các nước tư bản chủ nghĩa phát triển, phần đông đã trả công theo giá trị sức lao động Sở dĩ như vậy vì giai cấp tư sản có thể dùng một phần siêu lợi nhuận để mua chuộc; vì phong trào công nhân có tổ chức chặt chẽ trở thành một lực lượng hùng mạnh là đối trọng đáng kể đối với giai cấp tư sản; vì để mở rộng sản xuất, chủ nghĩa tư bản cũng rất cần tăng số “cầu” của dân cư, tăng quy mô tiêu dùng cá nhân Những điều này dẫn tới sự thay đổi đáng kể trong đời sống những người lao động ở các nước tư bản chủ nghĩa phát triển Tình trạng nghèo khổ vẫn còn, nhưng không phải phổ biến ở phần lớn những người công nhân làm thuê; đang phát triển một cách tự phát cái mà V.I.Lênin gọi là “ý thức công liên chủ nghĩa”, không còn thấy trực tiếp ách áp bức của hệ thống tư bản chủ nghĩa
Mục đích cuối cùng của việc cải tổ chiến lược kinh tế là tạo ra cho được một nền kinh tế tư bản chủ nghĩa mềm dẻo hơn, đưa tới việc thích ứng với những diễn biến phức tạp và gay gắt của sự cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền tư nhân và những biến đổi của hoàn cảnh Khi xuất hiện những triệu chứng khủng hoảng, Nhà nước thi hành những chính sách kích thích nhu cầu
Trang 7để đổi mới nền kinh tế, còn khi có hiện tượng “quá nóng” thì ngược lại, Nhà nước sử dụng các biện pháp cấp bách để hạn chế hậu quả của nó
Như vậy, nếu nhìn nhận một cách trực quan, chủ nghĩa tư bản hiện đại
đã khoác trên mình nó một bộ áo cánh mới và bộ áo cánh đó đã phần nào che đậy được một số khuyết tật cố hữu của chủ nghĩa tư bản Đã có không ít nhà lý luận ở Liên Xô cũ và các nước xã hội chủ nghĩa trước đây đang ca ngợi chủ nghĩa tư bản hết lời; cho rằng chủ nghĩa tư bản đang tràn trề sức sống và chủ nghĩa xã hội không phải tìm ở đâu xa mà ngay ở một số nước tư bản chủ nghĩa phát triển hiện nay Để có được những kết luận khách quan khi đánh giá chủ nghĩa tư bản hiện đại, chúng ta cần cân nhắc cả hai mặt: một mặt là những năng lực và sức sống hiện có của nó, sức cải tạo và phát triển đáng kể của nó; và mặt khác là những mâu thuẫn sâu sắc, những khuyết tật xã hội, tính bất ổn định và sự tất yếu bị thay thế của nó
2 Chủ nghĩa tư bản hiện đại thực chất vẫn là chế độ tư bản đã bị lịch sử lên án
Chủ nghĩa tư bản hiện đại đã tạo nên sự phát triển vượt bậc của lực lượng sản xuất xã hội, những cũng chính nó đã gây ra những tội ác mà loài người không thể tha thứ như:
Chủ nghĩa tư bản là thủ phạm gây ra hai cuộc chiến tranh thế giới với hàng triệu người bị thiệt mạng; là kẻ ném bom nguyên tử xuống dân lành Nhật Bản; là
kẻ xúi giục hoặc trực tiếp gây ra hàng trăm cuộc chiến tranh lớn nhỏ công khai hoặc che đậy trên khắp hành tinh; là kẻ thường áp đặt những thủ đoạn trả thù nhỏ nhen như cấm vận, bao vây kinh tế đối với các nước không vừa ý Sự sụp đổ về kinh tế và chính trị ở Đông Âu và Liên Xô đều có bàn tay độc ác của chủ nghĩa
tư bản Vì sao chiến tranh lạnh đã chấm dứt mà thế giới vẫn tiếp tục biến động,
Trang 8xáo trộn, mất ổn định và căng thẳng như hiện nay? Rõ ràng đó là vì vẫn còn chủ nghĩa tư bản với các chính sách gây chiến, can thiệp và áp đặt nói trên
Chủ nghĩa tư bản đã và đang bóp méo nền văn minh nhân loại bằng chế
độ dân chủ chủ yếu cho người giàu, bằng chế độ phân biệt chủng tộc, bằng việc nuôi dưỡng các tệ nạn ma túy, tham nhũng, làm kiệt quệ tài nguyên, hủy hoại môi trường sống vì lợi nhuận tối đa
Chủ nghĩa tư bản dù là chủ nghĩa tư bản hiện đại vẫn tiếp tục gây đau khổ cho nhân dân các nước nhất là các nước đang phát triển Sự xuất hiện và phát triển của tình trạng nợ nần ở các nước này là hậu quả trực tiếp của nền kinh tế - chính trị tư bản chủ nghĩa Nợ nần đã gây ra bao thảm cảnh “Thế giới thứ ba” hiện có hơn 500 triệu người bị đe dọa chết đói; khoảng 1,6 tỷ người sống trong cảnh khốn cùng; hơn 600 triệu người thất nghiệp; 800 triệu người mù chữ; 1,5 tỷ người không được hưởng dịch vụ y tế Trẻ em là bị thiệt thòi nhất: hàng năm có tới 40.000 trẻ em bị chết vì không có ăn…
Chủ nghĩa tư bản còn lợi dụng ưu thế vốn có về kinh tế và kỹ thuật để tăng cường chạy đua vũ trang, làm kiệt sức, đi tới đánh gục các đối thủ Một châu Phi bao người đói khát; một châu Á còn bao người nghèo túng; một Mỹ Latinh nợ nần chồng chất; rất cần có sự trợ giúp thế mà hàng năm người ta chi tới 1.300 tỷ đôla để chế tạo ra những vũ khí giết người!
Tóm lại, chủ nghĩa tư bản hiện đại vẫn là chế độ tư bản tàn bạo Chính
nó đã gây ra nhiều thảm họa cho các nước, nhất là các nước nghèo Mặc dù đạt được những tiến bộ chưa từng thấy về kinh tế và công nghệ, nó luôn luôn bộc lộ sự thiếu khả năng và vô trách nhiệm trong việc hạn chế và loại bỏ tình trạng bần cùng của tuyệt đại bộ phận dân cư trên thế giới Nó, trước sau vẫn
là xã hội không có tương lai Vì sao lại khẳng định như vậy?
Trang 9Chủ nghĩa tư bản thường xuyên biến đổi, nhưng biến đổi suy cho cùng
là để muốn tiếp tục tồn tại Vì thế sự biến đổi của chủ nghĩa tư bản mang tính bảo thủ Chủ nghĩa tư bản có tự điều chỉnh, cố tô điểm cho có bộ mặt mới, thì thực chất vẫn là chủ nghĩa tư bản Do bản chất không thay đổi, nên những thay đổi của nó dù sao cũng có những hạn chế nhất định, không thể vượt qua giới hạn cho phép Vì vậy, sẽ tới lúc nếu tiếp tục thay đổi thì chủ nghĩa tư bản không còn là chủ nghĩa tư bản
Bản chất bất di bất dịch của chủ nghĩa tư bản là bao giờ cũng nhìn nhận
và xử lí mọi vấn đề theo cái lôgic thu lợi tối đa Chính cái lôgic ấy làm cho những mâu thuẫn trong lòng chủ nghĩa tư bản ngày càng thêm trầm trọng không thể điều hòa
Cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính toàn cầu hiện nay khẳng định đánh giá của C.Mác về tính tất yếu nảy sinh khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản Một loạt các hội thảo, hội nghị, cuộc gặp quốc tế của các chính đảng được tổ chức
ở các khu vực khác nhau trên thế giới trong năm 2009 (Hội nghị quốc tế do Đảng Xã hội Ôxtrâylia đăng cai tổ chức ở Ôxtrâylia - tháng 4 năm 2009, Hội thảo quốc tế các đảng cộng sản lần thứ XVIII do Đảng Lao động Bỉ tổ chức ở
Bỉ - tháng 5 năm 2009, Diễn đàn Sao Paulo của các đảng cánh tả tổ chức ở Mêhicô - tháng 10 năm 2009, Hội thảo quốc tế lần thứ 21 do Đảng Tập hợp dân chủ lập hiến Tuynidi tổ chức ở Tuynidi - tháng 10 năm 2009,…) đều cho rằng: cuộc khủng hoảng toàn cầu hiện nay là toàn diện và sâu sắc nhất kể từ cuộc Đại suy thoái năm 1929 và xét về thực chất là cuộc khủng hoảng mang tính hệ thống, động chạm đến mô hình và triết lý phát triển chạy theo lợi nhuận của chủ nghĩa tư bản với mâu thuẫn chủ yếu giữa tính chất xã hội của nền sản xuất và sự chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa Với mục đích chiếm đoạt lợi
Trang 10nhuận tối đa, chủ nghĩa tư bản đang ngày càng tạo ra sự bất bình đẳng giữa các nước, cũng như giữa các tầng lớp xã hội trong từng nước Việc chạy theo lợi nhuận tối đa cũng không tương hợp với bảo vệ môi trường và bảo vệ quyền con người
Chủ nghĩa tư bản hiện đại vẫn là xã hội mà đa số phải sống phụ thuộc vào lợi ích và quyền lực của thiểu số, vẫn là xã hội vận hành trên cơ sở quan hệ bóc lột và bị bóc lột giữa giai cấp tư sản và giai cấp công nhân Ở các nước phương Tây hiện nay, đi đôi với khoa học kỹ thuật phát triển, năng suất lao động tăng, thì mức độ bóc lột của giai cấp tư sản (thể hiện ở tỷ suất giá trị thặng dư) cũng tăng đáng kể Chẳng hạn ở Mỹ, tỷ suất giá trị thặng dư trong các ngành sản xuất công nghiệp mấy thập kỷ qua đã tăng như sau: năm 1950: 241,2%; năm 1960: 247,6%; năm 1970: 255%; năm 1980: 289% và hiện nay trên dưới 300% Ở Cộng hòa Liên bang Đức và nhiều nước khác cũng có mức tăng tương tự
Không chỉ ở các nước đang phát triển mà ngay trong lòng các nước tư bản chủ nghĩa giàu sang nhất cũng có thế giới của người nghèo Số người sống dưới mức nghèo khổ hiện nay ở Mỹ khoảng 30 triệu, ở Tây Âu khoảng
40 triệu Thuế má, thất nghiệp, các tệ nạn xã hội luôn luôn đeo đẳng trên lưng người nghèo Hố ngăn cách giàu nghèo ngày càng mở rộng Nói cách khác, mặc dù giai cấp tư sản hiện nay có sự mềm dẻo nhất định trong việc làm dịu mâu thuẫn giữa tư bản và lao động, nhưng đây vẫn chỉ là tùy nơi tùy lúc, còn
về cơ bản, mâu thuẫn giữa tư bản và lao động vẫn ngày càng gay gắt và chứa đựng sự bùng nổ xã hội Hơn nữa, cho dù tầng lớp kinh doanh tư sản hiện đại
đã biết linh hoạt và đôi khi ứng phó có hiệu quả trước diễn biến của tình hình kinh thế - xã hội nhưng cần thấy rằng: các lực lượng dân chủ, đội ngũ đông đảo những người làm công ăn lương ở các nước tư bản chủ nghĩa hiện nay