MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong thế kỷ XX, mâu thuẫn giữa các quốc gia, dân tộc và các chế độ chính trị khác nhau chủ yếu được giải quyết bằng hình thức đối đầu. Do vậy, nhiều cuộc chiến tranh, đấu tranh đã diễn ra ở rất nhiều khu vực trên thế giới. Tuy nhiên, đôi khi một cuộc chiến tranh tàn khốc nào đó kết thúc thì một cơn lốc bạo lực mới lại xuất hiện. Điều này xảy ra là do sự kích động và trỗi dậy của những tư tưởng cực đoan. Nhiều cuộc khủng bố xảy ra, những sự căng thẳng về vấn đề dân tộc, về sự phát triển của những trào lưu tư tưởng mới... đang âm thầm tái diễn. Bên cạnh đó, những mâu thuẫn và xung đột về văn hóa phát sinh là do xu hướng áp đặt văn hóa, lấn át văn hóa từ phía các nước có ưu thế về kinh tế, kỹ thuật và công nghệ. Đồng thời, trên thế giới, xu hướng đấu tranh chống lại sự áp đặt “đồng hóa” văn hóa cũng xuất hiện. Chính vì vậy, vấn đề văn hóa giao tiếp, văn hóa ứng xử giữa các quốc gia, các dân tộc, các khu vực đang được đặt ra trên toàn cầu. Bước sang thế kỷ XXI, con người hướng đến mong muốn xây dựng “thế kỷ đối thoại”, và tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo giáo hay tư tưởng khoan dung của Nho giáo được nhắc lại nhiều và được phát triển để trở thành nền tảng có thể thỏa mãn mong muốn đó. Từ bi bác ái của Phật giáo và Khoan dung của Nho giáo đã là yêu cầu với tư cách là vấn đề triết học hiện thời – là phẩm hạnh, đức tính đạo đức – chính trị và văn hóa, chống lại mọi hình thức kỳ thị, phân biệt chủng tộc và văn hóa. Tư tưởng Từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng Khoan dung của Nho giáo đã được tiếp thu trong suốt quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Dù hơn 1000 năm chịu sự thống trị của chế độ phong kiến phương Bắc, 100 năm dưới ách thống trị của thực dân và đế quốc, dân tộc Việt Nam vẫn thể hiện một tinh thần nhân văn sâu sắc – kẻ thù vô cùng tàn ác hung hãn với nhân dân nhưng khi chúng bại trận chúng ta vẫn “mở đường hiếu sinh”. Và đến bây giờ, Việt Nam vẫn sẵn sàng làm bạn với các nước trên thế giới, kể cả với những nước đã từng là kẻ thù trước đây của mình, trên tinh thần hợp tác để cùng phát triển. Có thể nói, Phật giáo, Nho giáo đã có con đường thâm nhập và phát triển lâu bền ở Việt Nam, và cùng với văn hóa bản địa đã làm nên những giá trị tích cực. Đặc biệt trong xu thế hội nhập quốc tế hóa hiện nay, những giá trị ấy lại càng được nâng lên sâu sắc, giúp ích cho xu thế toàn cầu. Vì vậy, tìm hiểu hai dòng tư tưởng có những điểm khác biệt nhất định nhưng cũng có sự thống nhất, đan xen để làm nên tinh thần hướng thiện, cởi mở sâu sắc trong văn hóa giữa người với người. Bên cạnh đó, UNESCO cũng không phủ nhận rằng sự khác biệt giữa các nền văn hóa có thể dẫn đến tranh cãi bất đồng thậm chí xung đột. Vì vậy, nhân loại cần phải đoàn kết, chống lại sự đồng hóa, thiếu khoan dung, không từ bi bác ái cả trong tinh thần lẫn cách sống từ mỗi cá nhân cho đến toàn thể nhân loại. Và cho đến những năm gần đây, thực trạng bất ổn trong đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa của các quốc gia và các khu vực cho thấy cần phải nhìn nhận sắc nét về tư tưởng từ bi bác ái trong Phật giáo và tư tưởng khoan dung trong Nho giáo, để thấy được sự thống nhất và khác biệt, song cùng hướng đến mục tiêu chung là văn hóa hướng thiện, nhân ái trong cộng đồng. Để chúng ta có cái nhìn sâu sắc, toàn diện hơn về tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo , em quyết định chọn đề tài nghiên cứu: “Tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo – sự thống nhất và khác biệt”.
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Trong thế kỷ XX, mâu thuẫn giữa các quốc gia, dân tộc và các chế độ chính trị khác nhau chủ yếu được giải quyết bằng hình thức đối đầu Do vậy, nhiều cuộc chiến tranh, đấu tranh đã diễn ra ở rất nhiều khu vực trên thế giới Tuy nhiên, đôi khi một cuộc chiến tranh tàn khốc nào đó kết thúc thì một cơn lốc bạo lực mới lại xuất hiện Điều này xảy ra là do sự kích động và trỗi dậy của những tư tưởng cực đoan Nhiều cuộc khủng bố xảy ra, những sự căng thẳng về vấn đề dân tộc, về sự phát triển của những trào lưu tư tưởng mới đang âm thầm tái diễn Bên cạnh đó, những mâu thuẫn và xung đột về văn hóa phát sinh là do xu hướng áp đặt văn hóa, lấn át văn hóa từ phía các nước
có ưu thế về kinh tế, kỹ thuật và công nghệ Đồng thời, trên thế giới, xu hướng đấu tranh chống lại sự áp đặt “đồng hóa” văn hóa cũng xuất hiện Chính vì vậy, vấn đề văn hóa giao tiếp, văn hóa ứng xử giữa các quốc gia, các dân tộc, các khu vực đang được đặt ra trên toàn cầu Bước sang thế kỷ XXI, con người hướng đến mong muốn xây dựng “thế kỷ đối thoại”, và tư tưởng từ
bi bác ái của Phật giáo giáo hay tư tưởng khoan dung của Nho giáo được nhắc lại nhiều và được phát triển để trở thành nền tảng có thể thỏa mãn mong muốn
đó Từ bi bác ái của Phật giáo và Khoan dung của Nho giáo đã là yêu cầu với
tư cách là vấn đề triết học hiện thời – là phẩm hạnh, đức tính đạo đức – chính trị và văn hóa, chống lại mọi hình thức kỳ thị, phân biệt chủng tộc và văn hóa
Tư tưởng Từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng Khoan dung của Nho giáo đã được tiếp thu trong suốt quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam Dù hơn 1000 năm chịu sự thống trị của chế độ phong kiến phương Bắc, 100 năm dưới ách thống trị của thực dân và đế quốc, dân tộc Việt Nam vẫn thể hiện một tinh thần nhân văn sâu sắc – kẻ thù vô cùng tàn ác hung hãn với nhân dân nhưng khi chúng bại trận chúng ta vẫn “mở đường hiếu sinh” Và đến bây giờ, Việt Nam vẫn sẵn sàng làm bạn với các
Trang 2nước trên thế giới, kể cả với những nước đã từng là kẻ thù trước đây của mình, trên tinh thần hợp tác để cùng phát triển Có thể nói, Phật giáo, Nho giáo đã có con đường thâm nhập và phát triển lâu bền ở Việt Nam, và cùng với văn hóa bản địa đã làm nên những giá trị tích cực Đặc biệt trong xu thế hội nhập quốc tế hóa hiện nay, những giá trị ấy lại càng được nâng lên sâu sắc, giúp ích cho xu thế toàn cầu Vì vậy, tìm hiểu hai dòng tư tưởng có những điểm khác biệt nhất định nhưng cũng có sự thống nhất, đan xen để làm nên tinh thần hướng thiện, cởi mở sâu sắc trong văn hóa giữa người với người
Bên cạnh đó, UNESCO cũng không phủ nhận rằng sự khác biệt giữa các nền văn hóa có thể dẫn đến tranh cãi bất đồng thậm chí xung đột Vì vậy, nhân loại cần phải đoàn kết, chống lại sự đồng hóa, thiếu khoan dung, không
từ bi bác ái cả trong tinh thần lẫn cách sống từ mỗi cá nhân cho đến toàn thể nhân loại Và cho đến những năm gần đây, thực trạng bất ổn trong đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa của các quốc gia và các khu vực cho thấy cần phải nhìn nhận sắc nét về tư tưởng từ bi bác ái trong Phật giáo và tư tưởng khoan dung trong Nho giáo, để thấy được sự thống nhất và khác biệt, song cùng hướng đến mục tiêu chung là văn hóa hướng thiện, nhân ái trong cộng đồng
Để chúng ta có cái nhìn sâu sắc, toàn diện hơn về tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo , em quyết định chọn đề tài nghiên cứu: “Tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo – sự thống nhất và khác biệt”
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Nghiên cứu về tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo hiện nay có rất nhiều các công trình, tài liệu đã công bố thuộc nhiều ngành khoa học khác nhau, nhất là trong những năm gần đây:
Nghiên cứu về tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo cũng có rất nhiều tác phẩm và bài viết nghiên cứu: “Mấy vấn đề về Phật giáo trong lịch sử Việt
Trang 3Nam” (2010) của Nguyễn Đức Sự và Lê Tâm Đắc, “Đại cương triết học Phật giáo Việt Nam” (2002) của Nguyễn Hùng Hậu, “Cơ duyên tồn tại và phát triển của Phật giáo Việt Nam hiện nay” (2010) của Vũ Minh Tuyên
Nghiên cứu về tư tưởng khoan dung của Nho giáo ở góc độ văn hóa có rất nhiều tác phẩm, bải viết nghiên cứu: “Bao dung là một lối sống văn hóa” (1994) của Đỗ Huy, “Tư tưởng khoan dung của Khổng Tử và sự thể hiện nó ở Nguyễn Trãi” (2011) của Trần Nguyên Việt, “ Tư tưởng bao dung hòa hợp của Chủ tịch Hồ Chí Minh” (1993) của Ngô Phương Bá
Và còn rất nhiều các tác phẩm công trình khác nữa Nhìn chung, các tác giả phân tích dưới góc độ học thuật của Phật giáo, Nho giáo hoặc dưới góc độ ảnh hưởng đối với Phật giáo, Nho giáo Việt Nam, hoặc dưới thế đối sánh với Phật giáo, Nho giáo của một số quốc gia khác, và đều thu được những thành tựu rất lớn trong nghiên cứu Nhưng chưa có tác phẩm nào phân tích sâu sắc
sự tác động qua lại giữa tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo Đây cũng là một vấn đề có nhiều ảnh hưởng to lớn đối với đời sống văn hóa tinh thần của xã hội Việt Nam
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu
Từ việc phân tích làm rõ tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo dưới góc độ triết học, luận văn nghiên cứu sáng tỏ vấn đề sự thống nhất và khác biệt giữa tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và
tư tưởng khoan dung của Nho giáo
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện mục đích nghiên cứu trên, luận văn đặt ra cho mình những nhiệm vụ:
Trang 4- Làm rõ tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo dưới góc độ triết học: sự ra đời, nội dung tư tưởng
- Trình bày tư tưởng khoan dung của Nho giáo dưới góc độ triết học: khái niệm, cơ sở hình thành và yếu tố cấu thành, nội dung tư tưởng
- Phân tích sự thống nhất và khác biệt giữa tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo
- Khái quát được sự kế thừa và phát triển tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo trong thực tiễn Việt Nam hiện nay
4 Phương pháp nghiên cứu
Quá trình làm luận văn đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu, trong đó chủ đạo đó là: Dựa vào những nguyên tắc phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin Phương pháp nghiên cứu, phân tích và tổng hợp, lôgic và lịch sử, so sánh đối chiếu giữa Phật giáo và Nho giáo, giữa truyền thống và hiện đại, hệ thống hóa các tri thức
5 Đóng góp mới về mặt khoa học của đề tài
- Làm rõ ảnh hưởng của sự tác động qua lại giữa tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo trong quá trình lịch sử phát triển của dân tộc Việt Nam
- Làm rõ ở giai đoạn lịch sử hiện nay, cần thiết phải phát huy tư tưởng
từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo trong quá trình Việt Nam hội nhập với thế giới
NỘI DUNG Chương 1: Khái niệm khoan dung – sự ra đời và phát triển trong lịch sử
Trang 51.1 Khái niệm Khoan dung
1.2 Cơ sở hình thành và các yếu tố cấu thành Khoan dung
1.3 Sự hình thành và phát triển của tư tưởng Khoan dung trong lịch sử triết học
Chương 2: Tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo
2.1 Tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo
2.1.1 Thân thế của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni
2.1.2 Nội dung tư tưởng Từ bi bác ái của Phật giáo
2.1.3 Tư tưởng giải thoát – nội dung cốt lõi trong Từ bi bác ái của Phật giáo 2.2 Tư tưởng khoan dung của Nho giáo
2.2.1 Thân thế và sự nghiệp của Khổng Tử
2.2.2 Nội dung tư tưởng khoan dung của Nho giáo
(Nhân, Trung dung, Xã hội lý tưởng)
Chương 3: Văn hóa khoan dung – sự tác động qua lại giữa Phật giáo và Nho giáo trong truyền thống và hiện đại
3.1 Những điểm tương đồng và khác biệt giữa tư tưởng từ bi bác ái của Phật giáo và tư tưởng khoan dung của Nho giáo
3.1.1 Tư tưởng khoan dung của Phật giáo và Nho giáo đều chú trọng đến tính chỉnh thể, tổng thể nhưng Phật giáo mang tính xuất thế, Nho giáo mang tính nhập thế
3.1.2 Tư tưởng khoan dung của Phật giáo và Nho giáo đều chú trọng đến tính cộng đồng, tập thể nhưng Phật giáo mang tính cộng đồng nhân loại chung, Nho giáo cộng đồng trong tính huyết thống
Trang 63.1.3 Tư tưởng khoan dung của Phật giáo và Nho giáo phát triển trên tư duy phi lý tính nhưng Phật giáo nhấn mạnh trực giác, tâm linh, Nho giáo nhấn mạnh tình nghĩa giữa người với người
3.1.4 Tư tưởng khoan dung của Phật giáo và Nho giáo chú trọng con người là trung tâm nhưng Phật giáo hướng vào con người giải thoát khỏi xã hội hiện thực, Nho giáo hướng vào con người hiện thực
3.1.5 Tư tưởng khoan dung của Phật giáo và Nho giáo về tư duy không cực đoan “trung đạo” và “trung dung”, về phương pháp hành động không chủ trương đấu tranh quyết liệt nhưng Phật giáo nhấn mạnh “hòa” giữa con người với vũ trụ, Nho giáo nhấn mạnh “hòa” giữa con người với con người
3.2 Những đặc điểm của văn hóa khoan dung ở Việt Nam hiện nay
3.2.1 Cơ sở hình thành văn hóa khoan dung ở Việt Nam hiện nay
3.2.1.1 “Tam giáo đồng nguyên” trong lịch sử Việt Nam
3.2.1.2 Sự nghiệp đổi mới và sự thay đổi quan điểm giá trị
3.2.1.3 Việt Nam hội nhập với thế giới
3.2.2 Những đặc điểm của văn hóa khoan dung ở Việt Nam hiện nay
3.2.2.1 Công bằng bình đẳng, coi trọng tính cộng đồng và cá thể,
3.2.2.2 Chú trọng giáo dục đạo đức, truyền bá văn hóa khoan dung trong đời sống xã hội
3.2.2.3 Nhấn mạnh độc lập dân tộc và hội nhập quốc tế
3.2.2.4 Sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại
3.2.2.5 Xây dựng văn hóa khoan dung phải tạo ra được môi trường xã hội tốt
và gia đình văn hóa mới