A.LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Sau 26 năm đổi mới, hoạt động xuất bản sách ở nước ta có những bước phát triển nhanh, toàn diện và đã đạt được những thành tựu rất quan trọng. Trong công cuộc đổi mới hiện nay, nhất là trong điều kiện kinh tế thị trường, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập quốc tế, hoạt động xuất bản sách càng có vị trí, vai trò quan trọng trong việc ổn định chính trị tư tưởng, giáo dục và đào tạo, phát huy nguồn lực con người, xây dựng và phát huy nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thực hiện mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Sách và xuất bản phẩm ở nước ta hiện nay có nội dung ngày càng phong phú và đa dạng, nhiều ấn phẩm có chất lượng cao, được phát hành rộng khắp trong và ngoài nước, góp phần nâng cao dân trí, bồi dưỡng tâm hồn, bản lĩnh con người Việt Nam, phục vụ đắc lực cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và làm giàu thêm các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Tuy nhiên, trong giai đoạn mới của cách mạng nước ta, hoạt động xuất bản đang phải đối mặt với những khó khăn, thách thức của mặt trái cơ chế thị trường và tình trạng thương mại hóa chạy theo lợi nhuận đơn thuần. Trên lĩnh vực xuất bản bộc lộ những yếu kém, bất cập, một trong những yếu kém, bất cập đó là tình trạng in lậu chưa được ngăn chặn kịp thời và xử lý nghiêm minh, nhất là đối với sách điện tử. Đó không chỉ là hoạt động phạm pháp, xâm hại đến lợi ích chính đáng của các cơ quan xuất bản, của tác giả, mà nó còn tác động tiêu cực đến đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá, tư tưởng, giáo dục, an ninh và trật tự xã hội. Chính vì thế, em xin chọn đề tài “Thực trạng bảo vệ bản quyền sách điện tử hiện nay ở Việt Nam” làm tiểu luận của mình.
Trang 1A.LỜI MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Sau 26 năm đổi mới, hoạt động xuất bản sách ở nước ta có những bước phát triển nhanh, toàn diện và đã đạt được những thành tựu rất quan trọng Trong công cuộc đổi mới hiện nay, nhất là trong điều kiện kinh tế thị trường, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập quốc tế, hoạt động xuất bản sách càng có vị trí, vai trò quan trọng trong việc ổn định chính trị tư tưởng, giáo dục và đào tạo, phát huy nguồn lực con người, xây dựng và phát huy nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thực hiện mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh Sách và xuất bản phẩm ở nước ta hiện nay có nội dung ngày càng phong phú và đa dạng, nhiều ấn phẩm có chất lượng cao, được phát hành rộng khắp trong và ngoài nước, góp phần nâng cao dân trí, bồi dưỡng tâm hồn, bản lĩnh con người Việt Nam, phục vụ đắc lực cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và làm giàu thêm các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc
Tuy nhiên, trong giai đoạn mới của cách mạng nước ta, hoạt động xuất bản đang phải đối mặt với những khó khăn, thách thức của mặt trái cơ chế thị trường và tình trạng thương mại hóa chạy theo lợi nhuận đơn thuần Trên lĩnh vực xuất bản bộc lộ những yếu kém, bất cập, một trong những yếu kém, bất cập đó là tình trạng in lậu chưa được ngăn chặn kịp thời và xử lý nghiêm minh, nhất là đối với sách điện tử Đó không chỉ là hoạt động phạm pháp, xâm hại đến lợi ích chính đáng của các cơ quan xuất bản, của tác giả, mà nó còn tác động tiêu cực đến đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá, tư tưởng, giáo
dục, an ninh và trật tự xã hội Chính vì thế, em xin chọn đề tài “Thực trạng bảo vệ bản quyền sách điện tử hiện nay ở Việt Nam” làm tiểu luận của
mình
Trang 22 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Tiểu luận tìm hiểu thực trạng bảo vệ bản quyền sách điện tử ở Việt Nam
Từ đó đưa ra những giải pháp để bản quyền sách được bảo vệ, để các nhà xuất bản có thể phát triển hơn nữa nhằm đưa đất nước ngày càng phát triển văn minh, giàu mạnh
3 Phạm vi nghiên cứu
Tiểu luận nghiên cứu về sách điện tử, bản quyền sách điện tử trong môi trường, xã hội Việt Nam
4 Phương pháp nghiên cứu
Em nghiên cứu bằng phương pháp lí luận biện chứng để đảm bảo tính thực tiễn và tính khoa học của đề tài
Trong quá trình nghiên cứu, em đã sử dụng phương pháp đọc tài liệu, tổng hợp, phân tích, so sánh, thống kê… để làm tiểu luận này
5 Kết cấu đề tài
Chương I: Lý luận chung về bảo vệ bản quyền sách điện tử ở việt Nam Chương II: Thực trạng bảo vệ bản quyền sách điện tử ở việt Nam
Chương III: Những giải pháp giúp bảo vệ bản quyền sách điện tử ở việt Nam
Trang 3B. NỘI DUNG
CHƯƠNG I: LÍ LUẬN CHUNG VỀ BẢO VỆ BẢN QUYỀN
SÁCH ĐIỆN TỬ
1. Khái niệm
Sách là sản phẩm vật chất văn hóa và tinh thần của nhân loại đã có từ thời
cổ đại, gắn liền với sự phát minh ra chữ viết Nội dung sách của sách chứa đựng các giá trị văn hóa tinh thần thuộc tất cả các hình thái ý thức xã hội và nghệ thuật khác nhau, nhằm lưu giữ, tích lũy hoặc truyền bá rộng rãi trong xã hội
Sách điện tử là loại sách xây dựng dưới dạng tệp tập hợp đa dạng các tính năng giao tiếp ưu việt của văn bản điện tử với người đọc, được sử dụng thông qua các thiết bị kĩ thuật hiện đại như: máy tính cá nhân, thiết bị đọc điện tử
Sách điện tử là một loại hình sách mới của thời đại thông tin, là sách của thời đương đại và tương lai
2. Bản quyền sách điện tử
Sách điện tử và các hình thức xuất bản trên phương tiện truyền thông hiện đại ra đời không phải để thay thế hoàn toàn xuất bản truyền thống với sách in Dù vậy, theo đánh giá của các doanh nghiệp xuất bản, phát hành sách điện tử, sách kỹ thuật số đang là vấn đề “nóng” nhất hiện nay trên thị trường xuất bản Sách in lậu cũng có thể đối phó vì chúng vẫn phải được bán ra thị trường, nên chỉ là cạnh tranh về giá cả, chất lượng, mẫu mã in Với sách điện
tử sao chép lậu thì chưa có gì để chế tài, trong khi đó lại là sự vi phạm bản quyền nghiêm trọng và ảnh hưởng đến thị trường và hoạt động của các doanh nghiệp sách và xuất bản” Sách điện tử đang phát triển rất mạnh, thậm chí được coi là tương lai của ngành xuất bản, vì vậy, cần mau chóng đưa ra các quy định về quản lý loại hình này
Bản quyền sách điện tử đã xuất hiện từ nhiều năm qua nhưng gần như hoàn toàn trong tình trạng vi phạm bản quyền Bắt đầu từ thói quen chia sẻ
Trang 4thông tin các tác phẩm văn học, nhiều cá nhân đã đăng tải nội dung cuốn sách lên mạng, dần dần hình thành cả một hệ thống sách điện tử Đến thời điểm này có hàng chục trang web sách điện tử, phong phú về nội dung và thể loại, cho phép đọc và tải về miễn phí đã thu hút hàng triệu lượt truy cập
Bỏ qua những tiện ích mà sách điện tử “ tự phát” mang đến cho cộng đồng mạng, phải nhìn nhận rằng việc phát tán sách trên mạng là vi phạm bản quyền một cách công khai, trắng trợn Nếu như sách in còn có những cuộc
“càn quét” bắt in lậu và có những biện pháp răn đe nhất định thì việc quản lí bản quyền sách trên mạng hiện nay vẫn còn là điều bất khả kháng Mặc cho các nhà làm sách “kêu cứu”, mọi phương pháp “tác chiến” phát hiện vi phạm cũng như biện pháp xử lí vi phạm ở lĩnh vực sách điện tử trong nhiều năm qua của các cơ quan chức năng gần như bỏ ngỏ
Vì vậy, nếu không sớm có những hành lang pháp lí cho sách điện tử thì một loại hình văn hóa đọc tiên tiến, hiện đại không những không góp phần phát triển văn hóa đọc trong nước mà ngược lại còn trở thành thị trường cho sách lậu điện tử tung hoành, phá hoại đến tận nền móng ngành xuất bản trong nước vốn đang ngập tràn khó khăn
Trang 5CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG BẢO VỆ BẢN QUYỀN SÁCH
ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
1. Thành tựu
Thị trường sách hiện nay phát triển khá mạnh Song sách điện tử hiện nay lại đa số là sách không có bản quyền Ở thời điểm này, sách có bản quyền đang rất khan hiếm Sách điện tử hiện đang ở dạng tài nguyên chia sẻ lại từ các diễn đàn hay các thư viện điện tử Lãnh đạo một số nhà xuất bản cho biết
họ đang tìm hiểu về chuyện làm sách điện tử và sẽ nhảy vào “khi thị trường
đủ lớn”
Là một trong số ít những nhà xuất bản đi tiên phong vào đầu tư ebook một cách chuyên nghiệp, nhà xuất bản Trẻ đã phải mất hơn 3 năm thai nghén (2009-2012) để trình làng dự án YBook bản quyền của mình Từ khâu chuyển thể sách
in ra phiên bản điện tử, xây dựng ổ khóa để đảm bảo không bị sao chép đến mua tác quyền sách của các nhà văn… Sau vài tháng tung ra thị trường, đến nay số lượng ebook của nhà xuất bản Trẻ đã là hơn 10.000 đầu sách, con số này còn tiếp tục tăng lên thêm gần 1.000 đầu sách mỗi tháng Trước đó, nhà sách Phương Nam cũng đã đánh dấu sự xuất hiện của mình trong thị phần ebook với việc cho
ra mắt nhà sách Phương Nam ebook tại Trung tâm Thương mại Vincom Tuy số lượng ban đầu khá khiêm tốn, chỉ gần 30 đầu ebook, song cũng là tín hiệu đáng mừng trong làng ebook chính thống
Sau nhiều năm theo đuổi hành trình gian nan chống vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản, First News – Trí Việt đã trở thành “ hiệp sĩ ” đi đầu trong cuộc chiến tưởng như không cân sức này, khi liên tục buộc hàng loạt đơn vị “cướp ngày” phải công khai xin lỗi và chấp nhận bồi thường Báo giới vui mừng đưa tin “người làm sách chân chính thắng kiện”
Suốt ba năm trời, từ 2009 đến 2011, Trí Việt cũng đã theo dõi và phát hiện rất nhiều trung tâm ngoại ngữ tổ chức quy mô việc sao chụp sách cùng
Trang 6đĩa CD, những chương trình luyện thi TOEFL, IBT, TOEIC mà đơn vị đã mua bản quyền của nhà xuất bản Compass ( Mỹ) để bán cho học viên thu lợi Tháng 7-2011, First News – Trí Việt đã tiến hành họp báo cùng với chủ sở hữu, nêu đích danh những trường hợp vi phạm ở thành phố Hố Chí Minh Nhưng ngay sau khi báo đài và các phương tiện truyền thông đưa tin, các truòng đó vẫn ngang nhiên thách thức, tiếp tục sao chụp trái phép sách của First – Trí Việt để bán cho các học viên
Và phải đợi tới tháng 3 năm 2012, khi đã thu thập trong tay đầy đủ bằng chứng, vật chứng vi phạm của cả chục trung tâm, Trí Việt đã quyết định nổ phát súng đầu tiên – khi chọn khởi kiện hai đơn vị: Trường Anh ngữ Úc Châu (Công ty TNHH Giáo dục và Ðào tạo Duy Khang) và Trung tâm Anh ngữ Hội Việt Úc (Công ty TNHH Hội Việt Úc) vì hành vi sao chép kéo dài, có hệ thống Trí Việt tuyên bố sẽ kiên định theo đuổi vụ kiện đến cùng, bởi “chúng tôi không muốn sống chung với sách lậu và những vi phạm nghiêm trọng về bản quyền trong xã hội Chúng tôi mong pháp luật được thực thi nghiêm minh nhất, giúp các nhà xuất bản đứng đắn có được môi trường trong sạch và những kẻ quen thói ăn cướp dần dần sẽ phải chùn tay”
Một cái kết khiến giới xuất bản nức lòng, đầu tháng 6/2012, trường Anh ngứ quốc tế Úc Châu đã phải thừa nhận hành vi sai trái của mình và chấp nhận bồi thường quyền sở hữu trí tuệ và nói lời xin lỗi Trí Việt công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng Có thể nói đây là vụ thắng kiện bản quyền sách đầu tiên ở Việt Nam
Thừa thắng xông lên, First News – Trí việt đã công bố trước công luận
vụ khởi kiện bản quyền đầu tiên tại Hà Nội Trường Quốc tế Mỹ là trường đào tạo Anh ngữ lớn nhất nhì Hà Nội bị phát hiện là có hành vi vi phạm bản quyền kéo dài với mức độ nghiêm trọng, First đã thu thập đầy đủ chứng cứ và
đã cùng Công ty Luật sư Quốc tế Thiên Việt hoàn tất hồ sơ để gửi lên tòa, với mức yêu cầu bồi thường thiệt hại 729 triệu đồng phát đi từ cuộc họp báo tuyên bố khởi kiện ngày 20/9/2012, Giám đốc Trường Quốc tế Mỹ Hà Nội đã
Trang 7bay vào thành phố Hồ Chí Minh để thương lượng, chấp nhận đền bù đầy đủ yêu cầu bồi thường thiệt hại Đây là lần thắng kiện thứ ba liên tiếp của đơn vị này về bản quyền ở Việt Nam
Cũng trong năm 2012, công ty cổ phần văn hóa Đông A đã gửi đơn tố cáo khắp nơi về việc Công ty sách Đinh Tị vi phạm bản quyền bộ sách “1000 trò chơi tư duy phát triển trí tuệ” do Đông A mua từ cách đây hơn một năm Theo đơn tố cáo này, không chỉ vi phạm bản quyền mà sách còn trở thành một thảm họa dịch thuật với nhừng lỗi vô cùng ngớ ngẩn, nhất là với một cuốn sách mang tính khoa học “ Kiện đến cùng” – đó là lời khẳng định, là ý chí của nhừng đơn vị vi phạm bản quyền
Đây được xem là nết khá mới vì trước đây trong nhiều vụ tranh chấp bản quyền, biện pháp thường được sử dụng chỉ là thương lượng giữa các bên Trước đó, công ty sách Phương Nam cũng tố cáo công ty TNHH Phát hành sách Sài Gòn đã vi phạm bản quyền liên tục trong thời gian dài do Phương Nam book sở hữu bản quyền mà tiêu biểu là các bản dịch tác phẩm nổi tiếng của tác giả Cao Xuân Hạo như “ Người tù khổ sai”, “ Đèn không hắt bóng”…
Có lẽ, từ thành công cả về mặt kinh tế lẫn tinh thần mà Công ty Trí Việt (First News) đạt được đã mang lại động lực to lớn giúp những đơn vị trên củng cố niềm tin trong cuộc chiến bảo vệ bản quyền Thắng lợi ban đầu, tuy nhỏ bé nhưng cũng là một tín hiệu vui Khi các đơn vị làm sách chân chính đã
có được niềm tin, rằng có chiến đấu mới có giành thắng lợi Hy vọng, với một
xã hội đang hướng tới sự văn minh, thì việc bảo vệ quyền tác giả ở Việt Nam
sẽ không còn là một nhiệm vụ bất khả thi như suốt mấy chục năm qua
2. Hạn chế
Vấn nạn sách điện tử lậu, không bản quyền đang được phá giá hoặc bị các
cư dân mạng hồn nhiên chia sẻ miễn phí trên rất nhiều diễn đàn mới là hình thức ăn cướp khiến các đơn vị xuất bản “ bó tay toàn tập” Nói tới ebook lậu các đơn vị xuất bản hiện nay như nhà xuất bản Trẻ, Kim Đồng, Nhã Nam,
Trang 8Bách Việt… đều phải lắc đầu ngao ngán vì phần lớn sách của họ hiện nay đều
bị những kẻ giấu mặt tung lên mạng làm sách điện tử và phát tán rộng rãi Trên các trang mạng, diễn đàn, ebook(sách điện tử) lậu nhan nhản Người dùng chỉ cần vài thao tác nhỏ, không mất đồng nào mà vẫn có đầy máy
để đọc thì việc ebook bản quyền bị hờ hững là điều dễ hiểu Một trong những cuốn sách có đời sống mạnh mẽ, đình đám gần đây có thể kể đến như: “Sát thủ đầu mưng mủ” Sách đã được yêu cầu tạm thu hồi, điều chỉnh lại nhưng gần như toàn bộ nội dung, hình ảnh của cuốn sách đã được dăng tải trên nhiều trang mạng và có sức lan tỏa sâu rộng trên cộng đồng
Cuốn sách “Sợi xích” của Lê Kiều Như trước đây cũng có đời sống mạnh mẽ trên mạng ngay cả khi nó còn là bản thảo Đến khi xuất bản thành sách, bị cơ quan chức năng thu hồi, cuốn sách này vẫn tồn tại trên mạng dưới dạng bản điện tử “Sát thủ đầu mưng mủ” theo đánh giá của nhiều người thì chỉ đang là “ảnh hưởng vui” nhưng với “Sợi xích” thì đó lại là những thứ rác văn hóa đội lốt văn chương cần được xóa bỏ Truyện cổ tích chế “phiên bản mới” theo kiểu hài hước nhưng nếu nhìn ở góc độ ngược lại sẽ góp phần làm hỏng những giá trị truyền thống, truyện ma khai thác đầy rẫy những yếu tố kinh dị, tình dục, truyện tranh bạo lực với những hình ảnh gợi dục cùng phim ảnh đồi trụy… càng lúc càng gia tăng số lượng, có sức lan tỏa mạnh mẽ Những tác phẩm thấp kém, rác rưởi như vậy chính là liều thuốc độc ngầm cho bạn đọc chúng ta mà các nhà xuất bản khó có thể kiểm soát
Nhập cuộc vào sân chơi ebook bản quyền từ những ngày đầu còn phải kể đến những đơn vị như Alezza.com, Alpha, Reader… Tuy nhiên, trong số này cũng chỉ có Alezza là sử dụng mã hóa ebook để chống lại ebook không bản quyền phát tán tràn lan Còn lại, Alpha, Reader và ngay cả Phương Nam… tung ra ebook vẫn còn ở dạng file mở Người dùng dễ dàng tải về mà không cần đóng phí Vài năm trước, Nhã Nam có viết thư thống thiết yêu cầu các trang web này rút những đầu sách của công ty mà họ đã đánh máy và tung lên mạng, nhưng không có phản hồi Gần 30% số sách in của Nhã Nam được phát
Trang 9hành dưới dạng ebook Trên thực tế, thì tới 70% số sách in của Nhã Nam đã được các trang chia sẻ sách gõ lên Vì vậy, doanh thu từ ebook của Nhã Nam
là khá thấp, hầu như không đáng kể Anh Nguyễn Xuân Minh than thở: “Tình hình ở Việt Nam tương phản với ở nước ngoài Ở Mỹ, ebook lậu cũng có, nhưng chỉ được lén lút đưa lên mạng, nếu có người thông báo, ebook đó sẽ bị xóa đi Nhưng ở Việt Nam thì ngược lại, ebook lậu thắng thế ebook xịn”.
Khi tiểu thuyết bom tấn của Dan Brown “Mật mã bị đánh cắp” xuất hiện
ở các cửa hàng bán sách, nó đã đem đến nhiều sự chú ý vào tương lai của ngành kinh doanh sách Trên Amazon.com cuốn sách đã bán được rất nhiều bản điện tử ở Kindle ereader vào ngày đầu tiên xuất bản vượt hơn cả phiên bản sách bìa cứng của nó Điều này được xem như là một cuộc cách mạng mới trong ngành công nghiệp xuất bản, nhưng điều đó cũng có một cái giá khá đắt Không đầy một ngày sau khi phát hành, các bản điện tử phạm pháp của quyển sách đã được tìm thấy trên các trang chia sẻ dữ liệu như Rapidshare và BitTorrent Và cũng trong ngày hôm đó, số lần tải về miễn phí lên đến hơn 100.000 lần
Không chỉ riêng những quyển sách bạn chạy mới bị bọn trộm nhòm ngó EdMcCoyd - Giám đốc chính sách kỹ thuật số tại AAP, cho hay: “Các sách giáo khoa cũng thường bị làm lậu nhưng nó nằm dưới nhiều dạng khác nhau Chúng ta có thể thấy các nội dung chuyên nghiệp bị vi phạm bản quyền, ví dụ như sách y tế và sách hướng dẫn kĩ thuật Chúng ta cũng thấy những cuốn sách văn học và phi văn học Thực sự đang có một cuộc tấn công hàng loạt vào ngành xuất bản trên internet”
Ebook tại Việt Nam chưa thể phát triển Không công ty Việt Nam nào dám phát triển ebook trên các máy đọc sách chuyên dụng dùng loại màn hình e-link (Amazon Kindle hay Nook) do lo ngại về mất cắp bản quyền Hiện tại tất cả các công ty ebook ở Việt Nam chỉ cho đọc trên các smartphone, Tablet,
PC màn hình màu thông thường "Thói quen đọc chính là rào cản lớn nhất
Trang 10Nhiều người cũng thích đọc sách điện tử, nhưng họ thích đọc "chùa" mà không muốn bỏ tiền ra mua ebook
Thêm vào đó, một lượng ebook không có bản quyền khổng lồ được phát tán tràn lan trên các trang mạng khiến cho việc kinh doanh sách đã khó lại càng khó hơn Ngay cả những nhà sách có tiếng cũng phải chịu ngậm bồ hòn làm ngọt khi phát hiện ra sách của mình được đưa lên thành sách điện tử hoặc cho không hoặc được bán với giá bèo bọt Để tháo gỡ tình trạng trên, trước mắt những công ty kinh doanh trong lĩnh vực này vẫn đang nỗ lực tìm kiếm, nâng cấp hệ thống công nghệ để ngăn chặn tình trạng "ăn cắp bản quyền" Nhưng phải thừa nhận rằng, việc này phụ thuộc rất nhiều vào ý thức của người đọc
Ông Trần Xuân Phương, Giám đốc Alezaa, nhà bán sách ebook lớn của Việt Nam hiện nay, cho biết: “Việc sử dụng ebook có bản quyền, tức là phải chi trả cho hình thức sách điện tử vẫn chưa quen thuộc với người dân Việt Nam Rất nhiều người có tư tưởng sẵn sàng bỏ thời gian tìm kiếm, cài đặt…
để đọc những bản ebook lậu, có rất nhiều lỗi” Cũng theo ông Phương, nguồn phát tán ebook lậu hiện nay chủ yếu là đến từ các website về sách, dù rằng ý tưởng tốt khi muốn chia sẻ kiến thức đến đông đảo bạn đọc trong nước nhưng với cách làm như hiện nay là tự ý thực hiện, sao chép các sách có bản quyền
đã làm hại đến không chỉ người làm sách giấy mà cả những người kinh doanh ebook chân chính