Đặc trung của thể loại truyện ngắn vận dụng

Cốt truyện không có gì, sự kiện đơn giản, dung lượng rất ngắn nhưng truyện lại có sức công phá lớn, tác động mạnh mẽ vào ý thức, khêu gợi trí tưởng tượng của người đọc để đặt ra vấn đề

Đề tài: Phân tích những đặc trưng của thể loại truyện ngắn Vận dụng lý thuyết ấy để phân tích truyện ngắn “Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành

1 Lý thuyết

1.1 Những khái niệm về truyện ngắn

Thứ nhất: Theo cuốn “Từ điển thuật ngữ văn học” của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên thì khái niệm truyện ngắn là: tác phẩm

tự sự cỡ nhỏ Nội dung của thể loại truyện ngắn bao trùm hầu hết các

phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của

nó là ngắn Truyện ngắn được viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ

Thứ hai: Lý luận văn học đang tồn tại rất nhiều các quan điểm khác nhau

về thuật ngữ truyện ngắn Đó là bốn nhóm quan điểm về truyện ngắn của những nhà văn đã từng sáng tác nhiều truyện ngắn

Nhóm thứ nhất: tiêu biểu là Pauxtôpxki (1892 – 1968) Ông xác định:

“Thực chất truyện ngắn là gì? Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là một truyện viết ngắn gọn, trong đó, cái không bình thường hiện lên như một cái gì bình thường và cái gì bình thường hiện lên như một cái gì không bình thường” Quan niệm này gần gũi với quan điểm của bậc tiền bối Geoth khi cả hai cùng nhấn mạng đến yếu tố bất thường, đột biến, một chuyện lạ làm ta kinh ngạc

Nhóm thứ hai: Tiêu biểu là Nguyễn Kiên với quan niệm “mỗi truyện ngắn

là một trường hợp…Trong quan hệ giữa con người và đời sống, có những khoảnh khắc nào đó, mối quan hệ nào đó được bộc lộ Truyện ngắn phải nắm bắt được cái trường hợp ấy” Trong cách diễn đạt của Nguyễn Kiên đã nói đến trường hợp như là một tính chất của truyện ngắn: một (một trạng thái tâm lý, một khoảng khắc đời sống, một vấn đề nhân tâm thời đại, một

khía cạnh của tính cách…) trường hợp (chỉ ý nghĩa của điển hình sự vật, sự việc, tình huống…) Khi quan niệm của mỗi truyện ngắn là một trường hợp

có nghĩa là nhà văn đã vận dụng toàn bộ kinh ngiệm đời sống tại những thời khắc tiêu biểu, lóe sáng và từ đó vạch ra được bản chất quy luật của đối tượng phản ánh

Nhón thứ ba: tiêu biểu là nhà văn Nguyễn Công Hoan với quan niệm

“truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết với sự bố trí chặt chẽ và bằng thái độ với cách đặt câu dùng tiếng có cân nhắc…Muốn truyện ấy là truyện ngắn, chỉ nên lấy một trong ngần ấy làm ý chính, làm chủ đề cho truyện…Những chi tiết trong truyện chỉ nên xoay quanh chủ đề ấy thôi…Vậy thì mỗi truyện chỉ cần một ý – một ý thôi” Nhón thứ tư: tiêu biểu là nhà văn Nguyên Ngọc với “quan niệm truyện ngắn là một bộ phận của tiểu thuyết nói chung, vì thế, không nên nhất thiết trói buộc truyện ngắn vào những khuôn mẫu gò bó…Truyện ngắn vốn có nhiều vẻ Có truyện về cảm một đời người, lại có truyện chỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua”

Đó là những quan niệm về truyện ngắn của các tác giả rút ra từ thực tế sáng tác của mình Vì thế cho nên những quan điểm có tính nghề nghiệp rất rõ…

1.2 Những đặc trưng cơ bản của thể loại truyện ngắn

Để tìm hiểu những đặc trung cơ bản của truyện ngắn ta cần tìm hiểu

những nội dung sau:

1.2.1 Về dung lượng:

Truyện ngắn có dung lượng nhỏ, ngắn gọn mà cô đúc nên có sức ám ảnh lớn Nó tập trung vào một hoặc một vài biến cố trong một không gian, thời gian nhất định, tạo ra ấn tượng mạnh mẽ và sự liên tưởng cho người đọc Ví

dụ: Truyện ngắn Vi hành của Nguyễn Ái Quốc dịch ra tiếng Việt chỉ hai

trang sách, được viết dưới hình thức một bức thư kể về một sự kiện là tác giả

bị nhận nhầm là Khải Định Cốt truyện không có gì, sự kiện đơn giản, dung

lượng rất ngắn nhưng truyện lại có sức công phá lớn, tác động mạnh mẽ vào

ý thức, khêu gợi trí tưởng tượng của người đọc để đặt ra vấn đề chính trị - xã hội, vấn đề dân tộc, vấn đề đấu tranh…

1.2.2 Về đề tài:

Truyện ngắn đề cập đến mọi đề tài phong phú, đa dạng, chạm đến mọi ngóc ngách đời sống con người Trên cùng một đề tài, mỗi nhà văn lại có cách khai thác khác nhau, đem lại sắc thái riêng cho tác phẩm của mình VD: Cùng viết về đề tài người nông dân trước Cách mạng tháng Tám, Ngô Tất Tố đề cập đến sự bần cùng hóa, phá sản về vật chất của họ; còn ngòi bút Nam Cao lại xoáy vào sự tha hóa về nhân cách, phá sản về tinh thần ở những con người ấy

1.2.3 Về kết cấu:

Tuy dung lượng nhỏ nhưng truyện ngán có thể có những kết cấu linh hoạt Kết cấu truyện ngắn không gồm không gian, thời gian nhiều tầng bậc, nhiều tuyến, mà được tổ chức theo kiểu tương phản, liên tưởng Truyện ngắn có thể có các kiểu kết cấu sau đây:

- Kết cấu vòng tròn (đầu cuối tương ứng): Chí Phèo (Nam Cao)

- Kết cấu theo trục thời gian: Truyện được kể theo thời gian, theo diễn biến

của dòng sự kiện: Chữ người tử tù(Nguyễn Tuân)

- Kết cấu tâm lý: Truyện được kể men theo dòng tâm lý nhân vật, làm sáng

rõ nội tâm nhân vật và tạo sức hấp dẫn cho câu chuyện: Đời thừa (Nam

Cao)

- Kết cấu đồng hiện: Nhà văn miêu tả sự kiện, quan sát tình huống ở các địa

điểm khác nhau trong cùng một thời điểm Kiểu kết cấu này đem lại khả

năng mở rộng dung lượng cho tác phẩm: Bức tranh (Nguyễn Minh Châu).

- Kết cấu trùng phức (kết cấu truyện lồng trong truyện): Người kể chuyện đứng ra ngoài, đóng vai trò là đạo diễn để tổ chức diễn biến câu chuyện qua

lời kể, qua đó hoàn thiện chân dung NV: Mảnh trăng cuối rừng (Nguyễn

Minh Châu)

- Kết cấu mở: Truyện kết thúc nhưng cái kết còn để ngỏ, mở ra những khả

năng liên tưởng rộng lớn: Chí Phèo (Nam Cao) Vợ nhặt (Kim Lân).

1.2.4 Về cốt truyện:

Cốt truyện là một đặc trưng thi pháp của truyện ngắn vì nó là kết quả của

sự sáng tạo của nhà văn, là một phương thức khắc họa số phận và tính cách nhân vật, qua đó thể hiện đời sống một cách chân thực Dựa vào cốt truyện,

có thể chia làm hai loại truyện:

Truyện không có cốt truyện (hoặc cốt truyện rất mờ nhạt): do chủ ý nghệ thuật của nhà văn chỉ nhằm thể hiện diễn biến tâm trạng nhân vật trong mối liên hệ với hoàn cảnh Truyện chỉ có những ý tưởng, không có sự kiện gay cấn, thời gian cụ thể, thậm chí không có đầu đuôi (truyện ngắn Thạch Lam) Truyện ngắn có cốt truyện rất chú ý xây dựng những tình tiết, sự kiện bộc

lộ tính cách của nhân vật và thúc đẩy hướng phát triển, vận động của mạch truyện Bản thân cốt truyện là hệ thống các sự kiện, được chia theo lớp lang

từ đầu đến cuối truyện Các sự kiện càng gay cấn, nổi bật càng tạo kịch tính,

sức hấp dẫn cho truyện (Chí Phèo - Nam Cao).

1.2.5 Về nhân vật:

Nhân vật là linh hồn của tác phẩm, là người phát ngôn cho tư tưởng của nhà văn Do đó, xây dựng nhân vật là điểm quan trọng của truyện ngắn

Nhân vật trong truyện ngắn ít hơn tiểu thuyết và thường bắt buộc phải được xây dựng theo nguyên tắc điển hình hóa Nhân vật phải được đặt trong một hoàn cảnh cụ thể, vừa mang tính chung phổ quát vừa mang tính riêng độc đáo Trong truyện ngắn, nhân vật là một mảnh nhỏ của thế giới, là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người, phát ngôn trực tiếp hoặc gián tiếp cho tư tưởng nhà văn Ngoài

ra, còn có loại nhân vật tư tưởng

1.2.6 Về điểm nhìn, người kể chuyện và phương thức kể chuyện:

* Điểm nhìn có 3 loại: Điểm nhìn bên trong; Điểm nhìn bên ngoài; Điểm nhìn toàn tri

* Người kể chuyện: Người kể chuyện tường minh (xưng Tôi); Người kể

chuyện hàm ẩn

* Phương thức kể chuyện:

- Trong truyện ngắn, người ta thường dùng nhiều cách kể chuyện Các nhà văn thường thay đổi cách kể và có thể có các hình thức kể hỗn hợp Có hai hình thức phổ biến là:

+ Tường thuật lại quá trình, diễn biến sự việc: Vợ nhặt (Kim Lân)

+ Miêu tả lại diễn biến sự kiện: Vi hành (Nguyễn Ái Quốc)

- Để nhận thức phương thức kể chuyện, người ta căn cứ vào các tình huống

kể chuyện:

+ Tình huống khách quan: Tác giả đứng bên ngoài kể lại điều xảy ra: Chiếc

lá cuối cùng (Ohenry)

+ Tình huống chủ quan: Tác giả hoặc người kể chuyện tự đóng vai trò là nhân vật chính của tác phẩm; kể lại những sự kiện, hành động, việc làm, ý nghĩa hoặc mối quan hệ người – người, hoặc phân tích, bình luận chung Cũng cần chú ý đến quan điểm của người trần thuật trong truyện ngắn Quan

điểm đó thể hiện trong cách kể, nhưng cũng có khi thái độ bề mặt qua ngôn

ngữ lại đánh lừa ta (Chí Phèo – Nam Cao) Truyện ngắn cũng thường có

viễn cảnh – khung cảnh được mở ra trong tương lai mà qua tác phẩm người đọc phát hiện hoặc cảm nhận được

1.2.7 Về cách xây dựng tình huống:

Tình huống là thời điểm, khoảnh khắc nhất định trong tác phẩm, ở đó tập trung điểm nút chủ đạo trong tác phẩm của nhà văn Tạo tình huống là một đặc điểm thi pháp truyện ngắn Do dung lượng nhỏ, truyện ngắn buộc phải tìm đến một tình huống – tức là một khoảnh khắc đặc biệt trong đời sống –

để thể hiện tập trung mối quan hệ con người, bật sáng tư tưởng của bản thân tác giả Truyện ngắn có thể có một hay nhiều tình huống, tạo thành một hệ thống

Các kiểu tình huống truyện tiêu biểu là: tình huống nhận thức, tình huống tâm lý, tình huống lựa chọn…

Tình huống truyện ngắn thường rất độc đáo, ấn tượng, gây hiệu quả thẩm mĩ cao

1.2.8 Về chi tiết nghệ thuật:

Đây là một yếu tố giữ vai trò trọng yếu trong tác phẩm tự sự Truyện ngắn

có thể thiếu cốt truyện nhưng không thể thiếu chi tiết nghệ thuật

Chi tiết trong truyện ngắn hay tiểu thuyết đều nhằm bộc lộ tính cách, tâm tư nhân vật, đan dệt nên các tình huống truyện, đều cùng có hai loại chi tiết: Chi tiết trung tâm và chi tiết phụ trợ Nhưng chi tiết ở truyện ngắn thường ẩn chứa dung lượng phản ánh rất lớn Cũng có nghĩa là tính cô đọng, hàm súc

và tượng trưng của chi tiết cao Một chi tiết nổi bật có thể gợi cho người đọc

liên tưởng đến cả một trạng thái nhân sinh xã hội, suy rộng ra bề sâu, bề xa của nội dung phản ánh

1.2.9 Về ngôn ngữ:

Ngôn ngữ trong truyện ngắn rất chọn lọc, cô đúc.Ngôn ngữ truyện ngắn hiện đại còn có các tính chất: tính biểu cảm, tính chính xác, tính hình tượng, tính hệ thống, tính đa thanh, tính đối thoại

Đặc điểm trần thuật của truyện ngắn: Tính chấm phá Do không phản ánh cả một quá trình cuộc sống trong không gian rộng, thời gian dài như ở tiểu thuyết nên truyện ngắn thiên về lối hành văn khơi gợi hơn là miêu tả tỉ mỉ, câu văn nhiều ẩn ý, tạo chiều sâu cho tác phẩm

Trên đây là những đặc điểm cơ bản của thể loại truyện ngắn Đó chính

là những định hướng để chúng ta có thể tiếp cận, phân tích và làm rõ những truyện ngắn cụ thể

2 Phân tích nội dung

2.1 Phân tích truyện ngắn “Rừng xà nu” thông qua những đặc trưng của thể loại truyện ngắn.

2.1.1 Giới thiệu tác giả tác phẩm

Nguyễn Trung Thành là bút danh của Nguyên Ngọc trong thời kì vào hoạt động ở chiến trường miền Nam Ông thuộc thế hệ những nhà văn

trưởng thành trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ Những sáng tác của Nguyên Ngọc thường đậm đà tính chất sử thi, đề cập đến những vấn đề trọng đại của dân tộc, của đất nước, qua những nhân vật anh hùng Nguyên Ngọc có vốn sống khá phong phú và sự gắn bó sâu sắc với chiến trường Tây Nguyên, với những dân tộc ít người

Mảnh đất Tây Nguyên và con người Tây Nguyên đã xuất hiên trong những sáng tác của Nguyên Ngọc với một tinh thần quật cường, thiết tha với cách mạng, yêu quý tự do, chân thành, đôn hậu…Cùng với tác phẩm Đất nước đứng lên, Rừng xà nu, có thể coi như một bản anh hùng ca của nhân dân Tây Nguyên anh hùng chống kẻ thù xâm lược, mà dân làng Xô Man trong truyện là những con người tiêu biểu Đại diện cho dân làng này phải kể đến những nhân vật thiếu niên như Heng, như Tnú, như Dít và già Mết… Bên cạnh đó còn có một nhân vật hết sức quan trọng là cây xà nu Cây xà nu

là hình tượng nổi bật xuyên suốt truyện ngắn này Nó được tác giả dụng công mô tả ,và trên thực tế, hình tượng cây xà nu đã mang lại hiệu quả đáng kể

Trong bài viết Về một truyện ngắn – Rừng xà nu in trong tác phẩm văn học 1930-1975, chính tác giả đã tâm sự: Ngay từ năm 1962, trên đường cùng một số văn nghệ sĩ từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam, đến miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế giáp Lào , Nguyên Ngọc được tấn mắt trông thấy những rừng xà nu bát ngát “xanh tít tận chân trời” Đó là những rừng cây

“hùng vĩ và cao thượng, man dại và trong sạch, mỗi cây cao vút, vạm vỡ, ứ nhựa, tán lá vùa thanh nhã, vừa rắn rỏi” Những rừng cây này đã gây ấn tượng mạnh mẽ khơi nguồn cảm hứng cho Nguyên Ngọc để 3 năm sau (1965) nó trở thành hình tượng chính trong truyện ngắn tiêu biểu của văn học thời chống Mĩ - truyện ngắn “Rừng xà nu”

2.1.2 Kết cấu tác phẩm, kết cấu của hệ thống nhân vật

Thứ nhất: Kết cấu tương phản trong tác phẩm “rừng xà nu” Trong Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành, kết cấu tương phản được chia làm hai kết cấu cụ thể: Đó là hình ảnh làng Xô Man anh hùng với sự

tàn bạo của quân thù; Làng Xô Man đau thương với làng Xô Man chiến thắng sau đồng khởi

“Hình ảnh làng Xô Man anh hùng với sự tàn bạo của quân thù” được tác giả khắc họa rất chi tiết và chân thực Đó hình ảnh những nhân vật anh hùng, tập thể anh hùng vừa mang dấu ấn thời đại vừa đậm đà phong cách Tây Nguyên Mặc cho sự tàn bạo của quân thù, họ vẫn hiên ngang, kiên cường và bất khuất Những anh hùng được kể tới trong đó đều có tính đại diện cao, mang trong mình hình ảnh của cả một dân tộc Tập thể anh hùng trong Rừng xà nu là tập thể đa dạng về lứa tuổi và giới tính Mỗi gương mặt anh hùng đều có những nét riêng, thể hiện một số phận riêng trong cuộc đời chung Tất cả họ đều giống nhau ở những phẩm chất cơ bản : gan dạ, trung thực, một lòng một dạ đi theo cách mạng Chiến công của mỗi người tuy đa dạng mà thống nhất Cuốn sử vẻ vang của làng Xô Man, của Tây Nguyên không phải do riêng một người mà do tất cả mọi người viết ra Bản trường

ca của núi rừng không chỉ trỗi lên một giọng mà là sự tổng hoà của nhiều giọng Anh Quyết, cụ Mết, anh Tnú, chị Mai, cô Dít, bé Heng là những nhân vật tiêu biểu, nhưng bên cạnh họ, đằng sau họ còn có bao người khác nữa cũng không chịu sống mờ nhạt, vô danh Tất cả họ đều thi đua lập công, đều muốn góp phần mình vào sự nghiệp vĩ đại của dân tộc

Sự tàn bạo của quân thù được thể hiện ngay từ đầu tác phẩm với hàng loạt chi tiết miêu ta sự tàn phá hủy diện cây xà nu Thâm nhập vào tác phẩm

là sự tàn ác của bọn giặc tay sai khi bắt bớ và sát hại nhân dân, sát hại cán bộ cách mạng Những nhân vật trong truyện phải hứng chịu nhiều nỗi đau và mất mát do sự tàn bạo ấy gây ra

Hình ảnh “làng Xô Man đau thương với làng Xô Man chiến thắng sau đồng khởi” Với sự tàn bạo của quân thù làng Xô Man đã phải chịu đựng rất

nhiều đau thương và mất mát Đó là hình ảnh làng Xô Man phải chịu hậu quả tàn khốc của chiến tranh gây ra Bà Nhan, anh Sút vì giúp đỡ cán bộ cách mạng nên đã bị chặt đầu Anh Quyết gắn bó với làng cũng hi sinh dưới họng súng kẻ thù Đến mẹ con Mai bị bọn thằng Dục tra tấn cho đến chết là niềm đau lớn nhất đối với Tnú nói riêng và sự đau thương mất mát nói

chung của dân làng Xô Man Đến Tnú là sự mất đi mười đầu ngón tay khi dũng cảm ra cứu mẹ con Mai Và cả những cây xa nu nữa, đó là biểu tượng của dân làng Xô Man phải chịu đang thương mất mát

Đối lập với sự đau thương mất mát đó là tâm trạng vui tươi, hồ hởi, lạc quan về tương lai của dân làng Xô Man sau chiến thắng đồng khởi Đó là sự quên đi nỗi đau riêng mình để bảo vệ người khác, đó là niềm tin vào Đảng, vào cách mạng, niềm tin vào tương lai tươi sáng

Thứ hai: Kết cấu tương phản trong hệ thống nhân vật Sự đối lập tương phản của các nhân vật đã tạo cho truyện ngắn “Rừng xà nu” những tình huống truyện, những tình tiết hấp dẫn và những xung đột mang tính lịch

sử của thời đại Hệ thống nhân vật chính diện trong làng Xô Man Nổi bật lên trong tập thể nhân vật ấy chính là nhân vật Tnú, một nhân vật độc đáo giàu chất sử thi với những phẩm chất tiêu biểu cho một dân tộc anh hùng

Đó là một con người gan góc, táo bạo, trung thực, biết vượt lên mọi đau đớn

và bi kịch cá nhân để quyết tâm ra đi trả thù cho quê hương và gia đình Đó

là con người có tinh thần kỉ luật cao, giàu lòng yêu thương đối với mọi người…Ngoài Tnú, các nhân vật chính diện khác như cụ Mết trầm ngâm, lừng lững như cây cổ thụ, tiêu biểu cho sức mạnh tinh thần và vật chất có tính truyền thống của dân tộc Tây Nguyên đến vẻ đẹp mảnh mai, hiền diệu nhưng đầy cứng rắn, kiên quyết của Dít như một hậu thân trực tiếp của Mai;