VĂN HÓA CHỢ HOA NGÀY TẾT “TRÊN BẾN DƯỚI THUYỀN’’ TẠI BẾN BÌNH ĐÔNG QUẬN 8 THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, là nét đẹp văn hóa đặc trưng của thành phố Hồ Chí Minh mà tác giả tìm hiểu và nghiên cứu, trong bối cảnh một thành phố s

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Người dân Việt Nam từ xa xưa đã có phong tục vào ngày tết mỗi gia đình thường có những chậu hoa tươi ở trong nhà, theo quan niệm của người dân như vậy là

để đem lộc vào nhà cho năm sau được nhiều may mắn

Chợ hoa ngày Tết là một trong những nét độc đáo của người dân Sài Gòn (nay

là Tp.HCM) Dạo qua chợ hoa ngày Tết để cảm nhận được không khí xuân đang về, chụp ảnh làm kỉ niệm hay lựa chọn những chậu hoa đẹp nhất về trang trí cho gia đình ngày Tết

Chợ hoa bến Bình Đông từ lâu đã trở thành nơi mua bán, cung cấp hoa Tết lớn nhất Sài Gòn; là điểm trung chuyển vựa hoa miền Tây về TP.HCM, từ đó tỏa đi khắp các vùng miền

Người Sài Gòn đến chợ hoa không chỉ để mua sắm mà còn chiêm ngưỡng, trao đổi vẻ đẹp và kinh nghiệm cách chăm sóc các loại hoa, cây kiểng Các thiếu nữ Sài Gòn xinh đẹp cũng có cơ hội chụp những tấm ảnh ưng ý bên các loài hoa đang khoe sắc

Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, là nét đẹp văn hóa đặc trưng của thành phố Hồ Chí Minh mà tác giả tìm hiểu và nghiên cứu, trong bối cảnh một thành phố sôi động nhất cả nước

Từ những lý do trên, tác giả đã chọn đề tài “VĂN HÓA CHỢ HOA NGÀY

TẾT “TRÊN BẾN DƯỚI THUYỀN’’ TẠI BẾN BÌNH ĐÔNG QUẬN 8 - THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH” làm luận văn thạc sỹ chuyên ngành Việt Nam học của mình

Với mong muốn góp phần phát triển giá trị văn hóa cho thành phố ngày càng văn minh hiện đại

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu (Lịch sử vấn đề):

- Đặng Thị Hạnh (2011), “Chợ nổi đồng bằng Sông Cửu Long từ góc nhìn văn

hóa học”, Luận văn thạc sỹ Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Tp.HCM)

- Hồ Thị Diệu Hiền (2012), “Bến nước dưới góc nhìn văn hóa học”, Luận văn

thạc sỹ Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Tp.HCM)

- Nguyễn Thị Thoa (2011), “Chợ trong đời sống người Việt Nam bộ”, Luận văn

thạc sỹ Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Tp.HCM)

- Nguyễn Vĩnh Thiện (2008), “Chợ và văn hóa chợ ở Thành phố Hồ Chí Minh”,

Luận văn thạc sỹ Trường Đại học Văn hóa Hà Nội

- Nguyễn Hoàng Tố Uyên (2004), “Chợ và siêu thị trong đời sống cư dân thành

phố Hồ Chí Minh nhìn từ khía cạnh văn hoá”, Luận văn thạc sỹ Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Tp.HCM)

Các đề tài trên, mỗi đề tài các tác giả đã nêu được khái quát về văn hóa chợ, văn hóa Việt Nam, đặc điểm, vai trò, của văn hóa trong hoạt động chợ của Việt Nam nói chung và đã phân tích thực trạng, giải pháp của các nét văn hóa đặc trưng vùng miền Tác giả nhận thấy mỗi đề tài được nêu trên đều có những ưu điểm và hạn chế riêng, do đặc thù văn hóa vùng miền mà đề tài khảo sát, mỗi đề tài đều có những nội dung riêng

rất đáng để tác giả tham khảo Đề tài: “Văn hóa chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới

thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh” là đề tài của tác giả đề

xuất và nghiên cứu đầu tiên

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

3.1 Mục đích nghiên cứu:

Tìm hiểu, nghiên cứu và phân tích thực trạng Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8 để đưa ra giải pháp phát triển giá trị văn hóa chợ

hoa ngày tết tại bến Bình Đông quận 8 của thành phố Hồ Chí Minh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Phân tích đánh giá thực trạng Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, tìm ra những hạn chế, khó khăn đang tồn tại làm mai một nét văn hóa đặc trưng riêng của thành phố Trên cơ sở đó đề xuất với Phòng Văn hóa quận 8 một số giải pháp khắc phục tồn tại, yếu kém và kiến nghị với Sở Du lịch thành phố, chính quyền địa phương, nhằm giải quyết khó khăn vướng mắc trong hoạt động chợ hoa ngày tết hiện nay

4 Đối tượng, phạm vi và giới hạn thời gian nghiên cứu:

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu là các hoạt động Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh

- Khách thể: Ban lãnh đạo và cán bộ làm việc tại Phòng văn hóa quận 8; Ban quản lý chợ; Chủ thuyền bán hoa, các khách hàng mua hoa

4.2 Phạm vi và giới hạn thời gian nghiên cứu:

- Không gian: Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận

8, thành phố Hồ Chí Minh

- Thời gian: Số liệu thứ cấp trong 03 năm: 2014, 2015 & 2016 Số liệu sơ cấp là kết quả khảo sát tiến hành từ tháng 11/2016 đến tháng 01/2017

5 Câu hỏi, giả thiết nghiên cứu:

5.1 Câu hỏi nghiên cứu:

- Thực trạng hoạt động Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh như thế nào?

- Văn hóa Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh như thế nào?

- Giải pháp nào nhằm phát triển giá trị Văn hóa Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh trong thời gian tới?

5.2 Giả thiết nghiên cứu:

- Văn hóa Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh đang trong xu hướng kém đi

- Hoạt động mua bán đang làm ảnh hưởng tiêu cực đến giá trị Văn hóa Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh

- Chưa có giải pháp hợp lý nhằm phát huy giá trị Văn hóa Chợ hoa ngày tết

“Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh

6 Phương pháp nghiên cứu:

* Sử dụng theo phương pháp định tính

* Phương pháp nghiên cứu tình huống thực tế trong luận văn thể hiện qua khảo sát bằng bảng câu hỏi

* Sử dụng bảng câu hỏi để tiến hành khảo sát, lấy ý kiến của các cán bộ quản lý

và lãnh đạo phụ trách văn hóa, xã hội, người bán, khách hàng đi chợ hoa về tình hình Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại Bến Bình Đông, quận 8, thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, những tồn tại và vướng mắc trong việc gìn giữ nét đẹp văn hóa làm

cơ sở lập bảng câu hỏi phác thảo

* Các phương pháp nghiên cứu thực hiện trong luận văn như:

- Phương pháp lịch sử: Nhằm kế thừa những thành quả nghiên cứu và tư liệu

thống kê của các tác giả đã thực hiện trước đây trong các đề tài đã công bố, các tài liệu khoa học trên các tạp chí khoa học chuyên ngành,

- Phương pháp thống kê: Xử lý các nguồn dữ liệu thứ cấp thu thập từ các báo

cáo thường niên thành các bảng biểu nhằm thấy rõ bức tranh tổng thể hoạt động của Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh

- Phương pháp phân tích so sánh: Thông qua các nguồn dữ liệu thứ cấp của

Ban quản lý chợ hoa Bến Bình Đông và Phòng văn Hóa quận 8 các Ban quản lý chợ hoa khác qua các năm gần đây, tác giả sẽ tiến hành phân tích, so sánh đối chiếu số liệu giữa các kỳ và trong cùng kỳ

- Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: Sử dụng bảng câu hỏi chuyên gia để

tiến hành phỏng vấn, lấy ý kiến của các các cán bộ quản lý và lãnh đạo phụ trách văn hóa, xã hội (20 mẫu) về tình hình văn hóa, xã hội hiện nay, những tồn tại và vướng mắc trong hoạt động Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận

8, thành phố Hồ Chí Minh làm cơ sở lập bảng câu hỏi phác thảo, tiến hành khảo sát thử

20 khách hàng đi chợ hoa trước khi hiệu chỉnh và hoàn thiện bảng câu hỏi khảo sát chính thức

- Phương pháp điều tra khảo sát: sử dụng bảng câu hỏi khảo sát để tiến hành

điều tra thăm dò ý kiến khách hàng đi Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh Dữ liệu thu thập được sẽ được tổng hợp phân tích bằng phần mềm Excel

- Phương pháp chọn mẫu: chọn mẫu ngẫu nhiên (150 mẫu)

+ Phân bổ mẫu: 20 mẫu dành cho các cán bộ quản lý và lãnh đạo phụ trách văn

hóa, xã hội; 30 mẫu dành cho người bán hoa; 100 mẫu khách hàng đi chợ hoa

- Phương pháp tổng hợp: Thông qua việc sàng lọc dữ liệu, đúc kết thông tin từ

thực tiễn và lý luận, tác giả sẽ đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm đạt mục tiêu nghiên cứu của đề tài

6.1 Quy trình nghiên cứu:

6.2 Thu thập số liệu:

- Số liệu thứ cấp: lấy số liệu các chỉ tiêu trong báo cáo tổng kết chợ hoa tết hàng năm của UBND quận 8, Tp.HCM trong 03 năm, từ 2014 - 2016

- Số liệu sơ cấp:

+ Kích cỡ mẫu: 150 mẫu (chọn mẫu ngẫu nhiên)

+ Phân bổ mẫu: 20 mẫu dành cho các cán bộ quản lý và lãnh đạo phụ trách văn hóa, xã hội; 30 mẫu dành cho người bán hoa, 100 mẫu khảo sát khách hàng mua hoa

6.3 Xử lý số liệu:

- Xử lý theo phương pháp định tính: Excel

7 Những đóng góp:

- Nghiên cứu thực trạng Văn hóa chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh xưa và nay

- Đưa ra một số giải pháp nhằm phát triển giá trị Văn hóa chợ hoa ngày tết

“Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh và có thể làm tài liệu tham khảo cho việc phát triển giá trị văn hóa tại các Chợ khác

8 Bố cục luận văn:

Luận văn được chia làm 3 phần:

- Phần mở đầu:

+ Lý do chọn đề tài

+ Tổng quan tình hình nghiên cứu (Lịch sử vấn đề):

+ Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

+ Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

+ Phương pháp nghiên cứu:

+ Bố cục luận văn:

- Phần nội dung:

+ Chương 1: Cơ sở lý luận về văn hóa, chợ Việt Nam:

+ Chương 2: Thực trạng Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại Bến Bình Đông, quận 8, thành phố Hồ Chí Minh

+ Chương 3: Giải pháp phát triển giá trị văn hóa Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại Bến Bình Đông, quận 8, thành phố Hồ Chí Minh

- Phần kết luận và kiến nghị:

+ Kết luận:

+ Kiến nghị: Với UBND Thành phố Hồ Chí Minh; Sở Du lịch; UBND quận 8; Phòng Văn hóa Quận 8; Người dân đang sinh sống trên địa bàn quận 8 thành phố Hồ Chí Minh

PHẦN NỘI DUNG Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA, CHỢ VIỆT NAM

1.1 Cơ sở lý luận về văn hóa:

1.1.1 Định nghĩa văn hóa:

Từ “văn hóa” có rất nhiều nghĩa Trong tiếng Việt, văn hóa được dùng theo nghĩa thông dụng để chỉ học thức (trình độ văn hóa), lối sống (nếp văn hóa); theo nghĩa chuyên biệt để chỉ trình độ phát triển của một giai đoạn (văn hóa Đông Sơn)… Trong khi theo nghĩa rộng thì văn hóa bao gồm tất cả, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại cho đến tín ngưỡng, phong tục, lối sống, lao động… Chính với cách hiểu rộng này, văn hóa mới là đối tượng đích thực của văn hóa học

Tuy nhiên, ngay cả với cách hiểu rộng nà trên thế giới cũng có hàng trăm định nghĩa khác nhau Để định nghĩa một khái niệm trước hết cần xác định được những đặc trưng cơ bản của nó Đó là những nét riêng biệt và tiêu biểu, cần và đủ để phân biệt khái niệm (sự vật) ấy với khái niệm (sự vật) khác Phân tích các cách tiếp cận văn hóa phổ biến hiện nay (coi văn hóa như tập hợp, như hệ thống, như giá trị, như hoạt động, như ký hiệu, như thuộc tính nhân cách, như thuộc tính xã hội,…), có thể xác định được bốn đặc trưng cơ bản mà tổng hợp lại, ta có thể nêu ra một định nghĩa văn hóa như sau:

“Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con

người với môi trường tự nhiên và xã hội” (trích dẫn của tác giả Trần Ngọc Thêm, sách

Cơ sở Văn hóa Việt Nam, xuất bản năm 2000)

Từ xa xưa, dù là ở phương Đông hay phương Tây, con người đã có quan niệm khác nhau về văn hóa Ở phương Đông, người Trung Hoa có từ ghép “văn hóa”, với văn là vẻ đẹp và hóa là tở thành Văn hóa nghĩa là trở thành đẹp, có giá trị Rồi văn hóa trở thành chuẩn mực đánh giá con người có giáo dục như có văn hóa, có ứng xử tốt giữa cá nhân với cá nhân và giữa cá nhân với trong và ngoài cộng đồng v.v… Người

Việt, thời phong kiến và cho đến tận ngày nay, hay dùng chữ “văn hiến” với hành nghĩa văn chương, sách vở, hiền tài

Ở phương Tây, có thuật ngữ tương đương chỉ văn hóa dù là tiếng Anh (cultural), tiếng Pháp (Culture), hay tiếng Đức (Kultur) cũng đều bắt nguồn từ chữ Latin

“Cultura” chỉ sự cày cuốc, làm đất, hoặc cũng có nghĩa là gieo trồng, chăm sóc Sự tác động của con người làm thay đổi thiên nhiên với tư cách là một môi trường sinh sống Văn hóa được hiểu là quá trình lao động có ý thức của con người nhằm biến đổi thiên nhiên thứ nhất thành thiên nhiên thứ hai có cấu trúc cao hơn, mang dấu ấn người, đồng thời thời trong quá trình đó, con người còn thể hiện thái độ của mình đối với thiên

nhiên thứ nhất cũng như đối với thiên nhiên thứ hai do mình tạo dựng lên (trích dẫn

của tác giả Phan Huy Xu – Võ Văn Thành, sách Bàn về Văn hóa Du lịch Việt Nam, xuất bản năm 2016)

1.1.2 Các đặc trưng và chức năng của văn hóa:

1.1.2.1 Văn hóa trước hết phải có tính hệ thống:

Đặc trưng này cần để phân biệt hệ thống với tập hợp; nó giúp phát hiện những mối liên hệ mật thiết giữa các hiện tượng, sự kiện thuộc một nền văn hóa; phát hiện các đặc trưng, những quy luật hình thành và phát triển của nó

Nhờ có tính hệ thống mà văn hóa, với tư cách là một thực thể bao trùm mọi hoạt động của xã hội, thực hiện được chức năng tổ chức xã hội Chính văn hóa thường xuyên làm tăng độ ổn định của xã hội, cung cấp cho xã hội mọi phương tiện cần thiết

để ứng phó với môi trường tự nhiên và xã hội của mình Nó là nền tảng của xã hội – có

lẽ chính vì vậy mà người Việt Nam ta dùng từ chỉ loại “nền” để xác định khái niệm văn hóa (nền văn hóa)

1.1.2.2 Đặc trưng quan trọng thứ hai của văn hóa là tính giá trị:

Văn hóa theo nghĩa đen nghĩa là “trở thành đẹp, thành có giá trị” Tính giá trị cần để phân biệt giá trị với phi giá trị (ví dụ: thiên tai, mafia) Nó là thước đo mức độ nhân bản của xã hội và con người

Các giá trị văn hóa, theo mục đích có thể chia thành giá trị vật chất (phục vụ cho nhu cầu vật chất) và giá trị tinh thần (phục vụ cho nhu cầu tinh thần); theo ý nghĩa có thể chia thành giá trị sử dụng, giá trị đạo đức và giá trị thẩm mỹ; theo thời gian có thể phân biệt các giá trị vĩnh cửu và giá trị nhất thời Sự phân biệt các giá trị theo thời gian cho phép ta có được cái nhìn biện chứng và khách quan trong việc đánh giá tính giá trị của sự vật, hiện tượng; tránh được những xu hướng cực đoan – phủ nhận sạch trơn hoặc tán dương hết lời

Nhờ thường xuyên xem xét các giá trị mà văn hóa thực hiện được chức năng quan trọng thứ hai là chức năng điều chỉnh xã hội, giúp cho xã hội duy trì được trạng thái cân bằng động, không ngừng tự hoàn thiện và thích ứng với những biến đổi của môi trường, giúp định hướng các chuẩn mực, làm động lực cho sự phát triển của xã hội

1.1.2.3 Đặc trưng thứ ba của văn hóa là tính nhân sinh:

Tính nhân sinh cho phép phân biệt văn hóa như một hiện tượng xã hội (do con người sáng tạo, nhân tạo) với các giá trị tự nhiên (thiên tạo) Văn hóa là cái tự nhiên được biến đổi bởi con người Sự tác động của con người vào tự nhiên có thể mang tính vật chất (như việc luyện quặng, đẽo gỗ,…) hoặc tinh thần (như việc đặt tên, truyền thyết cho các cảnh quan thiên nhiên,…)

Do mang tính nhân sinh, văn hóa trở thành sợi dây nối liền con người với con người, nó thực hiện chức năng giao tiếp và có tác dụng liên kết họ lại với nhau Nếu ngôn ngữ là hình thức của giao tiếp thì văn hóa là nội dung của nó

1.1.2.4 Văn hóa còn có tính lịch sử:

Nó cho phép phân biệt văn hóa như sản phẩm của một quá trình và được tích lũy qua nhiều thế hệ với văn minh như sản phẩm cuối cùng, chỉ ra trình độ phát triển của từng giai đoạn Tính lịch sử tạo cho văn hóa một bề dày, một chiều sâu; nó buộc văn hóa thường xuyên tự điều chỉnh, tiến hành phân loại và phân bố lại các giá trị Tính lịch sử được duy trì bằng truyền thống văn hóa Truyền thống văn hóa là những giá trị tương đối ổn định (những kinh nghiệm tập thể) được tích lũy và tái tạo trong cộng đồng người qua không gian và thời gian, được đúc kết thành những khuôn mẫu xã hội

và cố định hóa dưới dạng ngôn ngữ, phong tục, tập quán, nghi lễ, luật pháp, dư luận,…

Truyền thống văn hóa tồn tại nhờ giáo dục Chức năng giáo dục là chức năng quan trọng thứ tư của văn hóa Nhưng văn hóa thực hiện chức năng giáo dục không chỉ bằng những giá trị đã ổn định (truyền thống), mà còn bằng cả những giá trị đang hình thành Hai loại giá trị này tạo thành một hệ thống chuẩn mực mà con người hướng tới Nhờ nó mà văn hóa đóng vai trò quyết định trong việc hình thành nhân cách (trồng người) Từ chức năng giáo dục, văn hóa có chức năng phái sinh là đảm bảo tính kế tục của lịch sử Nó là một thứ “gien” xã hội di truyền phẩm chất con người lại cho các thế

hệ mai sau

1.1.3 Văn hóa với văn minh:

Lâu nay, không ít người vẫn sử dụng văn minh như một từ đồng nghĩa với văn hóa Song thực ra, đây là hai khái niệm rất khác nhau Trong các từ điển, từ “văn minh”

có thể được định nghĩa theo nhiều cách, song chúng thường có một nét nghĩa chung là

“trình độ phát triển”: trong khi văn hóa luôn có bề dày của quá khứ (tính lịch sử) thì văn minh là một lát cắt đồng đại, nó cho biết trình độ phát triển của văn hóa ở từng giai đoạn Nói đến văn minh, người ta còn nghĩ đến các tiện nghi Như vậy, văn hóa và văn minh còn khác nhau ở tính giá trị: trong khi văn há chứa cả các giá trị vật chất lẫn tinh thần, thì văn minh chủ yếu thiên về các giá trị vật chất mà thôi

Sự khác biệt của văn hóa và văn minh về giá trị tinh thần và tính lịch sử dẫn đến

sự khác biệt về phạm vi: Văn hóa mang tính dân tộc; còn văn minh thì có tính quốc tế,

nó đặc trương cho một khu vực rộng lớn hoặc cả nhân loại, bởi lẽ cái vật chất thì dễ phổ biến, lây lan

Khác biệt về nguồn gốc: Văn hóa gắn bó nhiều hơn với phương Đông nông nghiệp, còn văn minh gắn bó nhiều hơn với phương Tây đô thị Trong quá trình phát triển của lịch sử nhân loại, tại cựu lục địa Âu – Á đã hình thành hai vùng văn hóa lớn là

“phương Tây” và phương Đông”: phương Tây là khu vực tây – bắc gồm toàn bộ Châu

âu (đến dãy Uran); phương Đông là khu vực đông – nam gồm châu Á và châu Phi Các nền văn hóa cổ đại lớn mà nhân loại từng biết đến đều xuất phát từ phương Đông: Trung Hoa, Ấn Độ, Lưỡng Hà, Ai Cập Nền văn hóa phương Tây sớm nhất là Hi – La (Hi Lạp và La Mã) cũng có nguồn gốc từ phương Đông, nó được hình thành trên cơ sở tiếp thu những thành tựu của các nền văn hóa Ai Cập và Lưỡng Hà Các nền văn hóa phương Đông đều hình thành ở lưu vực các con sông lớn là những nơi có địa hình và khí hậu rất thuận tiện cho sản xuất nông nghiệp Ở các ngôn ngữ phương Tây, từ “văn hóa” bắt nguồn từ chữ cultus tiếng Latinh có nghĩa là “trồng trọt”, còn từ “văn minh” thì bắt nguồn từ chữ civitas có nghĩa là “thành phố”

1.1.4 Cấu trúc của hệ thống văn hóa:

Văn hóa thường được chia đôi thành văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần Bên cạnh đó là những các chia ba, ví dụ: văn hóa vật chất – văn hóa xã hội – văn hóa tinh thần; văn hóa vật chất - văn hóa tinh thần – văn hóa nghệ thuật; Một số tác giả nói đến bốn thành tố như văn hóa sản xuất, văn hóa xã hội, văn hóa tư tưởng, văn hóa nghệ thuật

Từ cách tiếp cận hệ thống, có thể xem văn hóa như một hệ thống gồm 4 thành tố (tiểu hệ) cơ bản với các vi hệ như sau:

Mỗi nền văn hóa là tài sản của một cộng đồng người (chủ thể văn hóa) nhất định Trong quá trình tồn tại và phát triển, chủ thể văn hóa đó đã tích lũy được một kho tàng kinh nghiệm và tri thức phong phú về vũ trụ và về con người – đó là hai vi hệ của tiểu hệ văn hóa nhận thức

Tiểu hệ thứ hai liên quan đến những giá trị nội tại của chủ thể văn hóa: đó là văn hóa tổ chức cộng đồng Nó bao gồm hai vi hệ là văn hóa tổ chức đời sống tập thể (ở tầm vĩ mô như tổ chức nông thôn, quốc gia, đô thị), và văn hóa tổ chức đời sống cá nhân (liên quan đến đời sống riêng mỗi người như tín ngưỡng, phong tục, giao tiếp, nghệ thuật…)

Cộng đồng chủ thể văn hóa tồn tại trong quan hệ với hai loại môi trường – môi trường tự nhiên (thiên nhiên, khí hậu…) và môi trường xã hội (các dân tộc, quốc gia khác) Cho nên, cấu trúc văn hóa còn chứa hai tiểu hệ liên quan đến thái độ của cộng đồng với hai loại môi trường đó là văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên và văn hóa ứng xử với môi trường xã hội

Với mỗi loại môi trường, đều có thể có hai cách xử thế phù hợp với hai loại tác động của chúng (tạo nên 2 vị hệ): tận dụng môi trường (tác động tích cực) và ứng phó với môi trường (tác động tiêu cực) Với môi trường tự nhiên, có thể tận dụng để ăn uống, tạo ra các vật dụng hàng ngày…; đồng thời phải ứng phó với thiên tai (trị thủy), với khoảng cách (giao thông), với khí hậu và thời tiết (quần áo, nhà cửa…) Với môi trường xã hội, bằng các quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa, mỗi dân tộc đều cố gắng tận dụng những thành tựu của các dân tộc lân bang để làm giàu thêm cho nền văn hóa của mình; đồng thời lại phải lo ứng phó với họ trên các mặt quân sự, ngoại giao…

Cả bốn thành tố của hệ thống văn hóa đều bị quy định bởi một gốc chung là loại hình văn hóa Nếu mô hình cấu trúc của hệ thống văn hóa cho ta thấy cái chung, cái đồng nhất trong tính hệ thống của các nền văn hóa thì loại hình văn hóa sẽ cho ta thấy cái riêng, cái khác biệt trong tính hệ thống của chúng

1.1.5 Nội dung của văn hóa là Chân - Thiện - Mỹ:

Những cái gì ta thấy có ý nghĩa, đáng quý trọng, cần thiết cho đời sống vật chất

và tinh thần của mình, thì cái đó có giá trị, như: cơm ăn, áo mặc, khí trời, nhà cửa, tiền bạc, phương tiện hoạt động, môi trường tự nhiên … (các giá trị vật chất); tình yêu thương, sự tôn trọng, hiếu thảo, tri thức, nhân phẩm, tự do, niềm tin, hòa bình, thân thiện, đoàn kết, giàu sang, địa vị xã hội, môi trường xã hội, “Nhân, Lễ, Nghĩ, Trí, Tín”,

“Không có gì quý hơn Độc lập, Tự do” … (các giá trị tinh thần)

Nhưng tất cả các giá trị vật chất hay tinh thần nói trên đều được soi qua lăng kính của các giá trị cốt lõi là Chân, Thiện, Mỹ để thấy giá trị đích thực của nó Có thể hiểu nôm na:

Chân: là chân lý, trung thực, sự thật, chân chính,…;

Thiện: là lương thiện, từ bi, bác ái, thương người, tử tế,…;

Mỹ: là đẹp, tốt, cân đối, hài hòa, sinh động, hợp thời,…: tức là cái đẹp, từ áo quần, xe hơi, ngôi nhà, ngôi đền, thành quách, cảnh quan, tác phẩm nghệ thuật cho đến

ý nghĩ, tình cảm, lời nói, việc làm, hành vi ứng xử… đều có thể “đẹp” hay “xấu” (trích

của tác giả Mạc Văn Trang, đăng http://newvietart.com/index3.6194.html, năm 2012)

1.1.6 Định vị văn hóa Việt Nam:

1.1.6.1 Loại hình văn hóa gốc nông nghiệp:

So sánh các nền văn hóa trên thế giới, người ta thấy chúng vô cùng đa dạng và phong phú Song, cũng đã từ lâu, người ta nhận thấy giữa các nền văn hóa có không ít nét tương đồng

Việt Nam do ở góc tận cùng phía đông – nam nên thuộc loại văn hóa gốc nông nghiệp điển hình Những đặc trưng chủ yếu của loại hình văn hóa gốc nông nghiệp là:

Trong cách ứng xử với môi trường tự nhiên, nghề trồng trọt buộc người dân phải sống định cư để chờ cây cối lớn lên, ra hoa kết trái và thu hoạch Do sống phụ

thuộc nhiều vào thiên nhiên nên dân nông nghiệp có ý thức tôn trọng và ước vọng sống hòa hợp với thiên nhiên Người Việt Nam mở miệng là nói “lạy trời”, “nhờ trời”, “ơn trời”…

Vì nghề nông, nhất là nghề nông nghiệp lúa nước, cùng một lúc phụ thuộc vào tất cả mọi hiện tượng thiên nhiên (trông trời, trông đất, trông mây; Trông mưa, trông gió, trông ngày, trông đêm…) cho nên, về mặt nhận thức, hình thành lối tư duy tổng hợp Tổng hợp kéo theo biện chứng – cái mà người nông nghiệp quan tâm không phải

là các yếu tố riêng rẽ, mà là những mối quan hệ qua lại giữa chúng Tổng hợp là bao quát được mọi yếu tố, còn biện chứng là chú trọng đến các mối quan hệ giữa chúng Người Việt tích lũy được một kho kinh nghiệm hết sức phong phú về các loại quan hệ này: Quạ tắm thì ráo, sáo tắm thì mưa; Ráng mỡ gà, ai có nhà phải chống; Được mùa lúa thì úa mùa cau, được mùa cau thì đau mùa lúa…

Về mặt tổ chức cộng đồng, con người nông nghiệp ưa sống theo nguyên tắc trọng tình Hàng xóm sống cố định lâu dài với nhau phải tạo ra một cuộc sống hòa thuận trên cơ sở lấy tình nghĩa làm đầu: Một bồ cái lý không bằng một tí cái tình Lối sống trọng tình cảm tất yếu dẫn đến thái độ trọng đức, trọng văn, trọng phụ nữ

Trong truyền thống Việt Nam, tinh thần coi trọng ngôi nhà – coi trọng cái bếp – coi trọng người phụ nữ là hoàn toàn nhất quán và rõ nét: Phụ nữ Việt Nam là người quản lý kinh tế, tài chính trong gia đình – người nắm tay hòm chìa khóa Chính bởi vậy

mà người Việt Nam coi Nhất vợ nhì trời; Lệnh ông không bằng cồng bà…; còn theo kinh nghiệm dân gian thì Ruộng sâu trâu nái, không bằng con gái đầu long Phụ nữ Việt Nam cũng chính là người có vai trò quyết định trong việc giáo dục con cái: Phúc đức tại mẫu, Con dại cái mang Vì tầm quan trọng của người mẹ cho nên trong tiếng Việt, từ cái với nghĩa là “mẹ” đã mang thêm nghĩa “chính, quan trọng”: Sông cái, đường cái, đũa cái, một cái, trống cái, ngón tay cái, máy cái… Tư tưởng coi thường phụ nữ là từ Trung Hoa truyền vào (nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô; Nam tôn nữ ti; Tam tòng); đến khi ảnh hưởng này trở nên đậm nét (từ lúc nhà Lê tôn Nho giáo làm

quốc giáo), người dân đã phản ứng dữ dội với việc đề cao “Bà chúa Liễu” cùn những câu ca dao như: Ba đồng một mớ đàn ông, Đem bỏ vào lồng cho kiến nó tha, Ba trăm một mụ đàn bà, Đem về trải chiếu hoa cho ngồi!

Không phải ngẫu nhiên mà vùng nông nghiệp Đông Nam Á này được nhiều học giả phương Tây gọi là “xứ Mẫu hệ” Cho đến tận bây giờ, ở các dân tộc ít chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa như Chàm hoặc hoàn toàn không chịu ảnh hưởng như nhiều dân tộc Tây Nguyên (Êđê, Giarai…), vai trò của người phụ nữ vẫn rất lớn: phụ

nữ chủ động trong hôn nhân, chồng về ở đằng nhà vợ, con cái đặt tên theo họ mẹ… Cũng không phải ngẫu nhiên mà cho đến nay, người Khmer vẫn gọi người đứng đầu phum, sóc của họ là mê phum, mê sóc (mê = mẹ), bất kể đó là đàn ông hay đàn bà

Lối tư duy tổng hợp và biện chứng, luôn đắn đo cân nhắc của người làm nông nghiệp cộng với nguyên tắc trọng tình đã dẫn đến lối sống linh hoạt, luôn biến báo cho thích hợp với từng hoàn cảnh cụ thể, dẫn đến triết lý sống ở bầu thì tròn, ở ống thì dài;

Đi với Bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy,…

Sống theo tình cảm, con người còn phải biết ton trọng và cư xử bình đẳng, dân chủ với nhau Đó là nền dân chủ làng mạc, nó có trước nền quân chủ phong kiến phương Đông và nền dân chủ tư sản phương Tây Lối sống trọng tình và cách cư xử dân chủ dẫn đến tâm lý coi trọng cộng đồng, tập thể Người nông nghiệp làm gì cũng phải tính đến tập thể, luôn có tập thể đứng sau

Mặt trái của tính linh hoạt là thói tùy tiện biểu hiện ở tật co giãn giờ giấc (giờ cao su), sự thiếu tôn trọng pháp luật… Lối sống trọng tình làm cho thới tùy tiện càng trở nên trầm trọng hơn: Một bồ cái lý không bằng một tí cái tình… Nó dẫn đến tệ “đi cửa sau” trong giải quyết công việc: Nhất quen, nhì thân, tam thần, tứ thế… Trọng tình

và linh hoạt làm cho tính tổ chức của người nông nghiệp kém hơn so với cư dân các nền văn hóa gốc du mục

Trong lối ứng xử mới môi trường xã hội, tư duy tổng hợp và phong cách linh hoạt còn quy định thái độ dung hợp trong tiếp nhận: ở Việt Nam không những không

có chiến tranh tôn giáo mà, ngược lại, mọi tôn giáo thế giới (Nho giáo, Phật giáo, đạo giáo, thiên chúa giáo,…) đều được tiếp nhận Đối phó với các cuộc chiến tranh xâm lược, người Việt Nam luôn hết sức mềm dẻo, hiếu hòa

1.1.6.2 Các vùng văn hóa Việt Nam:

+ Vùng văn hóa Tây Bắc: là khu vực bao gồm hệ thống núi non trùng điệp bên hữu ngạn sông Hồng (lưu vực sông Đà) kéo dài tới bắc Thanh Nghệ Ở đây có 20 tộc người cư trú, trong đó các tộc Thái, Mường có thể xem là đại diện Biểu tượng cho vùng văn hóa này là hệ thống mươn phai ngăn suối dẫn nước vào đồng; là nghệ thuật trang trí tinh tế trên chiếc khăn pieu Thái, chiếc cạp vày Mường, bộ trang phục nữ H’Mông; là âm nhạc với các loại nhạc cụ bộ hơi (khèn, sáo…) và những điệu múa xòe…

+ Vùng văn hóa Việt Bắc: là khu vực bao gồm hệ thống núi non hiểm trở bên tả ngạn sông Hồng Cư dân vùng này chủ yếu là người Tày, Nùng với trang phục tương đối giản dị, với lễ hội lồng tồng (xuống đồng) nổi tiếng; với hệ thống chữ Nôm Tày được xây dựng trong giai đoạn cận đại…

+ Vùng văn hóa Bắc Bộ: có hình một tam giác bao gồm vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, sông Thái Bình và sông Mã với cư dân Việt (kinh) sống quần tụ thành làng, xã Đây là vùng đất đai trù phú, bởi vậy nó từng là cái nôi của văn hóa Đông Sơn thời thượng cổ, văn hóa Đại Việt thời trung cổ… với những thành tựu rất phong phú về mọi mặt Nó cũng là cội nguồn của văn hóa Việt ở nam Trung Bộ và Nam Bộ sau này

+ Vùng văn hóa Trung Bộ: ở trên một dải đất hẹp chạy dài theo ven biển từ Quảng Bình tới Bình Thuận Do khí hậu khắc nghiệt, đất đai khô cằn, nên con người ở đây đặc biệt cần cù, hiếu học Thạo nghề đi biển, bữa ăn của con người cũng giầu chất biển; dân vùng này thích ăn cay (để bù cho cá lạnh) Trước khi người Việt tới sinh

sống, trong một thời gian dài nơi đây từng là địa bàn cư trú của người Chăm với một nền văn hóa đặc sắc, đến nay còn để lại sừng sững những tháp Chăm

+ Vùng văn hóa Tây Nguyên: nằm trên sườn đông của dải Trường Sơn, bắt đầu

từ vùng nói Bình-Trị-Thiên với trung tâm là bốn tỉnh Gia Loai, Kontum, Đắc Lắk, Lâm Đồng Ở đây có trên 20 tộc người nói các ngôn ngữ Môn-Khmer và Nam Đảo cư trú Đây là vùng văn hóa đặc sắc với những trường ca (khan, h’ămon), những lễ hội đâm trâu, với loại nhạc cụ không thể thiếu được là những dàn cồng chiêng phát ra những phức hợp âm thanh hung vĩ đặc thù cho núi rừng Tây Nguyên…

+ Vùng văn hóa Nam Bộ: Nằm trong lưu vực sông Đồng Nai và hệ thống sông Cửu Long, với khí hậu hai mùa (khô-mưa), với mênh mông nước và kênh rạch Các cư dân Việt, Chăm, Hoa tới khai phá đã nhanh chóng hòa nhập với thiên nhiên và cuộc sống của cư dân bản địa (Khmer, Mạ, Xtieng, Chơro, Mnông) Nhà có khuynh hướng trải dài ven kênh, ven lộ; bữa ăn giàu thủy sản; tính cách con người ưa phóng khoáng; tín ngưỡng tôn giáo hết sức phong phú và đa dạng; sớm tiếp cận và đi đầu trong quá trình giao lưu hội nhập với văn hóa phương Tây…

1.1.6.3 Hoàn cảnh lịch sử - xã hội của văn hóa Việt Nam:

Với vị trí đị lý giao điểm của các luồng văn hóa, quá trình phát triển lich sử - xã hội của Việt Nam đã bị chi phối mạnh mẽ bởi các qua hệ giao lưu văn hóa rộng rãi với Đông Nam Á, Trung Hoa, Ấn Độ và phương Tây Trong đó, quan hệ với văn hóa Trung hoa để lại dấu ấn sâu đậm hơn cả; nó khiến cho nhận thức của nhiều người có định kiến cho rằng văn hóa Việt Nam chỉ là sản phẩm của văn hóa Trung Hoa, là một

bộ phận của nó; trong khi thực ra thì vấn đề phức tạp hơn nhiều

Tổ tiên của người Hán có nguồn gốc du mục, xuất phát từ phía tây bắc (vùng Trung Á) Sự phát triển của dân tộc này trải qua hai giai đoạn

Trong giai đoạn đầu, tổ tiên của người Hán sống định cư tại thượng nguồn sông Hoàng Hà và làm nông nghiệp khô (trồng kê, mạch) Rồi họ tiến dần từ tây sang đông,

về hạ lưu và thâu tóm cả vùng lưu vực sông Hoàng Hà cùng nền văn hóa nông nghiệp khô ở đây Dấu vết của thời kỳ “đông tiến” này là những cách nói trong tiếng Trung Hoa như đông cung (cung điện phía đông), đông sàng (giường phía đông)… Như vậy,

du mục tây bắc + nông nghiệp khô bản địa là hai thành tố tạo nên nền văn hóa sông Hoàng Hà

Ở giai đoạn thứ hai, hướng bành trướng lãnh thổ của tổ tiên người Hán là từ bắc xuống nam, đến đời Tần –Hán thì Trung Hoa đã trở thành một đế quốc rộng lớn Thời

kỳ “nam tiến” này để lại dấu vết trong những cách nói của người Trung Hoa như kim chỉ nam, “Thiên tử ngồi trông về phương nam mà cai trị thiên hạ” Cùng với sự bành trướng về phương nam, văn hóa sông Hoàng Hà đã hấp thụ tinh hoa của văn hóa nông nghiệp lúa nước Bách Việt ở phía nam sông Dương Tử và, với óc phân tích, đã nhanh chóng hệ thống hóa, quy phạm hóa để phát triển thành văn hóa Trung Hoa rực rỡ rồi, đến lượt mình, phát huy ảnh hưởng trở lại phương nam và các dân tộc xung quanh

1.2 Đặc điểm cơ bản về Chợ Việt Nam:

1.2.1 Chợ quê:

Ở nông thôn Việt Nam, thường mỗi xã hoặc một vài làng liền kề nhau có một cái chợ Chợ là nơi trao đổi hàng hóa của cư dân địa phương Chợ đặt ở làng nào, xã nào thường lấy tên của làng, xã ấy mà gọi Nói nôm na đoa là loại chợ quê Quang cảnh chợ quê rất đơn giản, vài cái lều lợp gianh, lợp lá trên mấy cái cọc xiêu vẹo Có khi không có lều quán mà chỉ là một bãi đất trống Người bán bày sản phẩm thành hàng, thành dãy hai bên lối đi Chủng loại hàng hóa, đa phần là những sản vật địa phương do vậy mà thay đổi theo mùa, vụ

Chợ quê cũng có sự “phân cấp” một cách tự nhiên thành chợ làng, chợ xã, chợ huyện, chợ tỉnh… Người ta gọi chợ theo cấp hành chính và quy mô chợ cũng từ đó mà

to dần lên Ngày nay chỉ còn dấu vết chợ quê ở làng, ở xã, còn chợ huyện, chợ tỉnh hầu

như đã biến thành những trung tâm buôn bán lớn trong vùng Do nhu cầu trao đổi, mua bán nên ngày nào cũng họp chợ Vì vậy mà mất đi phiên chợ truyền thống ngày trước

Chợ quê lại có hai loại, chợ phiên và chợ hôm Chợ phiên họp vào những ngày theo một chu kỳ nhất định Khi nói chợ họp ngày ba và ngày tám, có nghĩa là phiên chợ họp vào những ngày mồng ba, mồng tám, mười ba, mười tám, hai ba, hai tám hàng tháng (theo âm lịch) Gần đây nhiều chợ chọn ngày chủ nhật làm phiên họp chính Phiên chợ chính bao giờ cũng đông người hơn phiên chợ xép (chợ họp không đúng phiên) Ngoài những sản phẩm địa phương, ở chợ phiên mặt hàng đa dạng hơn bởi sự góp mặt của các ngành hàng, kể cả hàng công nghiệp đắt tiền

Chợ hôm, ngày nào cũng họp Người mua người bán chỉ thưa thớt, trao đổi những hàng thiết yếu hàng ngày, hàng tươi sống như rau, hoa quả, dầu, muối, tôm cá, trứng… Chợ thường họp vào buổi sáng sớm hay chiều Nếu chợ họp vào buổi chiều người ta gọi là chợ chiều

1.2.2 Chợ vùng cao:

Vùng cao – là vùng đất có nhiều đồi, núi cao; nhiều rừng – thường là nơi sinh songs của những dân tộc ít người Chợ ở những vùng này thường họp theo phiên Người đi chợ mặc những bộ trang phục đẹp, hăm hở trèo đèo, leo đốc, lội suối, đi cả ngày đường, có khi mấy ngày Họ đến chợ bằng ngựa hoặc bằng chính đôi chân của mình Ngày nay, một số nợ có điều kiện giao thông người ta đến chợ bằng nhiều phương tiện khác

Chợ ở những vùng này, ngoài sản vật địa phương còn có nhiều hàng hóa khác như dầu, muối, cá khô, vải, giấy,… từ dưới xuôi mang đến, từ các địa phương khác mang về Chính vị vậ mà phiên chợ vùng cao vẫn có vai trò là trung tâm trao đổi kinh

tế của địa phương, của vùng

Chợ thường họp trong một ngày, thường tập trung đông vào buổi sáng Nhiều người đến chợ từ chiều hôm trước, một phần để kịp họp chợ snag hôm sau, nhưng còn

lý do khác là dịp gặp bạn, múa hát, thổi kèn, thổi sáo, vui chơi Cuộc vui từ chiều tới tối khuya, có khi suốt đêm Đối tượng chính tham gia các trò vui này là thanh niên nam

nữ, những người trẻ tuổi Họ đến chợ là đến nơi hò hẹn, tìm hiểu, kết bạn… Chính vì vậy mà chợ vùng cao không đơn thuần là nơi mua bán, trao đổi hàng hóa mà còn là điểm sinh hoạt mang tính “hội” của cộng đồng Các thế hệ, bao lứa đôi đã nên vợ nên chồng từ các phiên chợ vùng cao như vậy

1.2.3 Chợ nổi miền Tây Nam bộ:

Gọi là chợ nổi vì chợ họp ở trên sông Giữa một vùng sông nước bao là là hàng trăm chiếc ghe, xuồng của cư dân quanh vùng về đây mua bán

Chợ họp suốt cả ngày, nhưng nhộn nhịp nhất là vào buổi sáng Thuyền, ghe tấp nập đi lại, luồn lách trên mặt nước Tiếng chào mời mua bán, tiếng cười nói gọi nhau, tiếng nổ của động cơ… làm vang động cả một vùng, quang cảnh rất nhộn nhịp và sôi động Trên thuyền chất đầy hàng hóa, nhiều nhất vẫn là trái cây, mùa nào thức nấy: chôm chôm, xoài, cam, quýt, bưởi, măng cụt, sầu riêng…; sản vật của vùng sông nước kênh rạch như: cám rùa, rắn, của, tôm, bông sung, rau tươi… Chủ nhân của nhiều ghe, thuyền treo lủng lẳng một vài thứ trái cây, hàng hóa hay một bảng hiệu quảng cáo trên chiếc sào nơi thuyền của mình, cái cao, cái thấp, cái thẳng cái nghiêng trông thật vui mắt

Các lợi dịch vụ ăn uống, hớt tóc, may vá… cũng diễn ra ngay trên ghe, xuồng, rất tiện dụng và dường như thỏa mãn mọi nhu cầu mua sắm, sinh hoạt đời thường của người dân trong vùng

Các chợ nổi lớn của miền Tây như Phụng Hiệp (Hậu Giang), Phong Điền, Cái Răng (Cần Thơ), Cái Bè (Tiền Giang)… Phần lớn nông sản hàng hóa ở đây được bán

sỉ (bán buôn) cho những thương nhân rồi từ đó được chuyển tới các nhà máy chế biến hay chở đi muôn nơi, ra tận Hà Nội, các địa phương miền Bắc hay xuất khẩu Chợ nổi

là nét sinh hoạt độc đáo của người dân vòng châu thổ sông Cửu Long

1.2.4 Chợ hoa xuân Trên bến dưới thuyền ở TP.HCM:

Cứ từ ngày 20 tháng chạp (tháng mười hai âm lịch hàng năm), hàng trăm ghe, thuyền, xuồng đã nhộn nhịp chở hoa kiểng cập các bến sông ở Sài Gòn, tạo thành chợ hoa xuân Trên bến dưới thuyền đặc trưng của thành phố Tại bến Bình Đông (quận 8) men theo kênh Tàu Hũ, ghe chở mai, quất,… tập trung số lượng lớn, tạo thành chợ hoa khắp một đoạn sông trải dài hơn 3 km Kẻ bán người mua đã nhộn nhịp, tạo thành nét văn hóa sông nước đặc trưng Nam bộ Chợ hoa quy tụ hàng nghìn loại hoa từ nhiều tỉnh thành đổ về

Hình 1.1 Các loại hoa tết bày bán Nguồn: Tác giả thực hiện

Hình 1.2 Các chậu Mai tết lớn nhỏ Nguồn: Tác giả thực hiện

Hình 1.3 Các chậu Quất trĩu quả Nguồn: Tác giả thực hiện

Hình 1.4 Ghe chở đầy hoa Nguồn: Tác giả thực hiện.

Hoa được vận chuyển từ miền Tây về theo đường sông nước, một phần được bày tại chỗ dọc các tuyến kênh, một phần được vận chuyển bằng xe tải đến các tuyến

phố, chợ hoa trong nội thành (trích từ sách Non nước Việt Nam của Tổng cục Du lịch

Việt Nam, xuất bản năm 2005)

1.3 Cái đẹp của chơi hoa ngày tết:

Mỗi dịp Tết đến xuân về các gia chủ lại muốn lựa chọn những loài hoa, loài cây

để trưng bày trong phòng khách, ngoài hiên vừa mang đến sức sống, sự tươi mới, vừa cầu mong những may mắn, hạnh phúc và thành công sẽ đến trong năm mới

Mỗi loại hoa, loại cây cảnh đều có ý nghĩa khác nhau và phù hợp với không gian riêng nên việc lựa chọn được loại cây vừa đẹp trang trí Tết vừa hút tài lộc như ước nguyện của mình thì không phải ai cũng biết

Lựa chọn một loại hoa chơi tết không khó nhưng điều quan trọng, nên hiểu ý nghĩa của loại hoa muốn mua, vì theo quan niệm của người Việt, hoa chơi Tết là biểu tượng cho vận mệnh cả năm của gia đình

1.3.1 Ý nghĩa các loài hoa và cây cảnh trong ngày tết:

- Đào: Hoa đào được coi là tinh hoa của ngũ hành, là biểu tượng cho sự sinh sôi,

nảy nở, nhân duyên, lễ cưới Theo phong thủy, hoa đào có thể trị bách quỷ Chính vì vậy, trong năm mới ở các gia đình người Việt ở miền Bắc thường có bày cây hoặc cành hoa đào với mong muốn cầu xin may mắn, thuận lợi cả năm

- Mai vàng: Màu vàng của hoa mai tượng trưng cho sự thịnh vượng, phát triển

Theo quan niệm của người xưa, hoa mai nở vào ngày Tết sẽ đem lại may mắn, sức khỏe dồi dào, làm ăn phát đạt, tấn lộc tấn tài

- Cây quất: Cây quất tượng trưng cho sự may mắn, bình an, sức khỏe, trường

thọ, niềm vui, hút tài lộc Chính vì vậy, trong những ngày Tết, hầu hết các gia đình, công ty, cửa hàng kinh doanh đều chọn cây quất để trưng bày

- Cây sung: Cây sung là biểu tượng cho sự sung mãn, tròn đầy nên cây sung rất

được người Việt ưa chuộng trồng làm cảnh Cây sung còn được xếp đứng đầu trong bộ tam đa, là biểu tượng của phúc (cây sung) cùng với lộc (cây lộc vừng), thọ (vạn tuế) Quả sung cũng được nhiều người lựa chọn để bày trên mâm ngũ quả cúng tổ tiên ngày Tết

- Hoa cúc: Trong dân gian, hoa cúc là loài hoa quý nằm trong tứ quý "tùng, cúc,

trúc, mai", tượng trưng cho sự trường thọ, phúc lộc dồi dào Theo phong thủy, hoa cúc mang lại may mắn, cuộc sống bình yên cho gia chủ Bởi vậy, đây là một trong những

loại hoa không thể thiếu trong mỗi gia đình người Việt mỗi dịp Tết đến xuân về, có thể

là một chậu hoa cúc nhỏ đặt trước nhà hoặc những bông hoa cúc trên bàn thờ tổ tiên

- Cây phát tài, phát lộc: Đây là loài cây mang lại may mắn, tài lộc sung túc cho

cả gia đình Theo phong thủy, số lượng cây phát tài, phát lộc được trồng trong một chậu sẽ có ý nghĩa khác nhau: 2 cây: Tình duyên và hôn nhân; 3 cây: Mang đến 3 loại may mắn: hạnh phúc, trường thọ, sự giàu có; 5 cây: Sức khỏe; 8 cây: Thịnh vượng, phát tài; 9 cây: May mắn

- Hoa hải đường: Hoa hải đường là loài hoa tượng trưng cho mùa xuân Trong

phong thủy, loài hoa này mang lại phú quý, làm ăn tấn tới, may mắn cho gia đình Ngoài ra, hoa hải đường còn tượng trưng có tình cảm anh em hòa hợp, cuộc sống vui vậy và tình bạn thân thiết

- Hoa trạng nguyên: Cây trạng nguyên là biểu tượng cho sự thành đạt, đỗ đạt

trong con đường học hành Với màu sắc đỏ thắm, cây trạng nguyên vừa mang lại hạnh phúc, may mắn vừa mang lại thành công cho các thành viên trong gia đình Đặc biệt, những gia đình có con cháu sắp bước vào những cuộc thi cử quan trọng đều chọn cây hoa trạng nguyện bày trong nhà với hy vọng con cháu học giỏi, đỗ đạt cao

- Hoa lan: Loài hoa "nữ hoàng" này tượng trưng cho sự giàu có, sang trọng, quý

phái Trong phong thủy, hoa lan mang lại nhiều may mắn, vượng khí cho gia chủ Chính vì vậy, với vẻ đẹp sang trọng, màu sắc rực rỡ, loài hoa này thường được bày ở trong phòng khách mỗi dịp xuân về

- Nụ tầm xuân: Nụ tầm xuân có ý nghĩa sinh sôi, nảy lộc, mang lại nhiều may

mắn Cùng với hoa đào, cây quất, hoa tầm xuân là vật trang trí không thể thiếu trong nhiều gia đình trong dịp Tết

- Hoa đồng tiền: Hoa đồng tiền mang lại nhiều may mắn, sức khỏe, tuổi thọ mà

giá thành khá rẻ nên được nhiều gia đình lựa chọn để chơi hoa trong ngày Tết Bạn có

thể đặt một chậu hoa đồng tiền trước cửa nhà, trong phòng khách hoặc cắm thành lọ trang trí như một lời chúc ý nghĩa cho gia đình trong ngày đầu năm mới

- Hoa thủy tiên: Loài hoa tượng trưng cho sự may mắn, trường thọ, giàu sang

phú quý, tài lộc sung túc Theo phong thủy, hoa thủy tiên có tác dụng khử tà, mang lại cát tường, tăng thêm tài khí cho gia chủ Chính vì vây, hoa thủy tiên được rất nhiều gia đình lựa chọn trang trí trong nhà

- Hoa hồng: Hoa hồng biểu hiện cho hòa bình, tươi trẻ, là hoa của tình yêu, tình

hữu nghị, của niềm vui và sự tốt lành Vì hoa nở bốn mùa nên dân gian coi là điều tốt chỉ bốn mùa bình an

- Hoa đỗ quyên: Hoa đỗ quyên còn gọi là sơn trà hay mãn sơn hồng là một

trong những loại hoa được yêu thích ở nhiều nơi trên thế giới Theo quan niệm Trung Quốc, hoa đỗ quyên mang ý nghĩa dịu dàng, ôn hòa và nữ tính

- Hoa sống đời: Loài hoa nhỏ nhắn nhưng lại mang màu sắc rực rỡ và sức sống

bền bỉ này mang theo một ý nghĩa cầu chúc một năm mới dồi dào sức khỏe cho gia đình Nó còn thể hiện sự sinh sôi, nảy nở, và tình đoàn kết của các thành viên trong gia đình

- Hoa vạn thọ: Ngoài sự hiện diện như một đặc trưng cho mùa xuân Hai chữ

vạn thọ còn có ý nghĩa về mặt tâm linh Vạn biểu trưng cho sự tốt lành, cát tường, vô

số Thọ thể hiện cho sụ sống lâu dài để hưởng phúc lộc Vạn thọ là mơ ước của nhiều người khi năm mới đến,

- Hoa cát tường: Loài hoa thể hiện sự tự nhiên, thoải mái, vạn sự như ý, khỏe

mạnh, may mắn Trong từ điển Hán – Việt, cát nghĩa là tốt, tường nghĩa là phước/lành hay điều lành “Cát tường” ý nói đến những điều may mắn, tốt lành

1.3.2 Thú chơi hoa ngày tết của người Việt:

Chơi hoa ngày Tết là thú vui tao nhã và rất phổ biến của người Việt trong dịp Tết Nguyên Đán Từ khắp các phố phường, làng xã hay thậm chí là ở nơi hải đảo xa xôi, người người đều thích trang trí những cành hoa, chậu hoa trong nhà để cho năm

mới thêm màu sắc Chơi hoa ngày Tết theo truyền thống của người Việt

- Hoa cho phòng khách:

Theo quan niệm của người Việt, cùng với bàn thờ thì phòng khách chính là nơi cần được chăm chút nhiều nhất bởi đây là nơi tiếp đón mọi người, là bộ mặt của gia chủ và cũng là nơi nói lên cách sinh hoạt, cách sống, gu thẩm mỹ và cả sự tinh tế của gia chủ

Trong những ngày Tết thì việc trang trí phòng khách càng được quan tâm nhiều hơn Nếu gia đình có điều kiện thì có thể sơn mới lại phòng khách, treo thêm một vài bức tranh phong thủy, thay vải bọc bàn, ghế và một thứ không thể thiếu đó là hoa

tươi đặt trong phòng khách, như: Hoa thủy tiên, Hoa đồng tiền, Hoa hải đường, Hoa

cúc với màu sắc rực rỡ, hoa tầm xuân với ý nghĩa may mắn, thịnh vượng

- Hoa trang trí bàn ăn:

Trong dịp Tết Nguyên Đán, mọi thành viên trong gia đình đều sum họp, quây quần bên mâm cơm để cùng nhau trò chuyện, chia sẻ những kết quả đạt được trong năm cũ cũng như những hoạch định trong năm mới Chính vì thế, mặc dù không cầu kỳ như trang trí phòng khách nhưng trang trí bàn ăn cũng rất cần được lưu ý trong những ngày Tết Cách đơn giản và dễ dàng nhất đó là đặt trên bàn ăn một bình hoa để trang trí Có thể bày hoa giữa bàn ăn hoặc ngay trên kệ cửa sổ gần bàn ăn Khi đó, phòng bếp

sẽ tươi vui, đầm ấm hơn rất nhiều Để chơi hoa ngày Tết thì trên bàn ăn, có thể sử dụng các loại hoa như hoa hồng, hoa cúc, hoa thược dược, một nhành lan, hoa baby, thạch thảo

- Hoa đặt cửa:

Trong suy nghĩ của nhiều người, ngày Tết nhà ai càng có nhiều hoa khoe sắc thì năm mới sẽ càng may mắn Vì thế mà việc chưng hoa ngoài sân, trước cửa cũng rất quan trọng Với hoa chưng trước cửa, có thể chọn các chậu hoa cúc vạn thọ, cúc đại đóa, cúc mâm xôi, chậu mai, chậu đào, quất

1.4 Tết một số nước trên Thế giới:

"Chúc mừng năm mới”, đó là câu nói đầu tiên mà mọi người đều nói khi gặp nhau vào ngày đầu tiên của năm mới Tuy nhiên, mỗi quốc gia lại có những cách chào đón năm mới theo các phong tục truyền thống riêng Những phong tục diễn ra trong những ngày Tết ở một số nước trên thế giới

- Mỹ: Năm mới, người Mỹ thường đi thăm hỏi gia đình, họ hàng và bạn bè hoặc

tổ chức ăn uống… Tuy nhiên, ngày đầu tiên của năm mới luôn là một ngày khá tĩnh lặng với nhiều người Mỹ Họ thường ở nhà bên người thân suốt cả ngày

Rất nhiều người Mỹ đón mừng năm mới với những bữa tiệc tổ chức tại gia đình hay tập trung ăn uống ở những điểm công cộng Khi chuông đồng hồ điểm đúng 12 giờ, họ ôm hôn nhau, nhảy múa theo những điệu nhạc vui vẻ và cụng ly chúc nhau những điều tốt đẹp nhất

- Pháp: Người Pháp dùng rượu đón năm mới, từ đêm giao thừa mọi người bắt

đầu mở tiệc ăn uống đến 3.1 mới kết thúc Sáng sớm ngày mùng 1, mọi người đều xem hướng gió, nếu là gió Nam thì năm ấy mưa thuận gió hòa, năm mới sẽ bình an, nếu là gió Tây sẽ là năm nghề cá và nghề vắt sữa bò phát đạt, nếu là gió Đông thì năm đó hoa quả được mùa, còn nếu là gió Bắc thì đó là năm mất mùa

- Nga: Đất nước Nga rộng lớn bao la, nhưng dù ở đâu, đến ngày Tết, từ vùng

lạnh giá đến những miền đất ấm áp, từ những làng quê xa xôi đến đất thị thành, hay tại thủ đô, nhà nhà đều tổ chức đón Tết vui vẻ, thoải mái, ấm áp tình gia đình

Người Nga ở đâu cũng muốn được đón năm mới với cây thông Tết trong nhà Trang hoàng cây thông Tết là công việc thích thú của người Nga Nhiều gia đình cha

mẹ cùng con cái tiến hành, cũng có nhà chỉ có người lớn trang hoàng thông khi trẻ ngủ,

để sáng mùng một, chúng có một niềm vui sướng bất ngờ: nhìn thấy trong nhà một cây thông tuyệt đẹp Một đặc trưng nữa trong lễ Tết ở Nga là việc ông già Tuyết và bà chúa Tuyết tặng quà cho trẻ em

- Anh: Ở Anh lễ đón năm mới không được tổ chức long trọng như lễ Giáng

sinh Vào đêm cuối cùng của năm cũ, người ta tụ tập ở quảng trường Trafalgar và Piccally Circus, hay quanh những nơi có thể nghe được tiếng chuông đồng hồ Big Ben của thủ đô London báo hiệu năm mới đã đến Nửa đêm người Anh lắng nghe tiếng chuông nhà thờ ngân vang, cùng nhau chạm cốc, hát hò và nhảy múa trong không khí tưng bừng, náo nhiệt đón mừng năm mới

- Nhật Bản: Ở Nhật Bản, năm mới gọi là Oshogatsu, là dịp tụ họp gia đình nên

tất cả cửa hàng, văn phòng, cơ quan đều đóng cửa

Người Nhật chuẩn bị Tết từ trước đó khá lâu Họ có thú vui mua sắm Tết và tặng quà nhau Nhiều người Nhật đổ tới các chùa để làm lễ đầu năm Theo truyền thống, trong những ngày đầu năm, các cô gái được sai ra đồng bứt hái nhiều loại cây cỏ (không độc) khác nhau Tới ngày mồng bảy Tết, chủ nhà đem nấu những lá “lộc xuân”

đó với gạo thành món ăn đặc biệt dùng để ăn sáng Người Nhật tổ chức ngày lễ mừng năm mới cũng vào ngày 1/1 Tây lịch và kéo dài tới 2 tuần

- Trung Quốc: Tết cổ truyền ở Trung Quốc là những ngày lễ quan trọng nhất

trong năm Bắt đầu từ 8/12 (âm lịch) mọi người dân Trung Hoa trên khắp thế giới kéo nhau về quê ăn Tết để được đoàn tụ với gia đình, quây quần bên nhau làm những món

ăn ngon để thờ cúng tổ tiên trong dịp năm mới và những lễ hội vui Tết Nguyên Đán của họ được kéo dài cho đến hết ngày 15/1 (âm lịch)

Tiểu kết Chương 1:

Ở chương này, tác giả đã nghiên cứu những lý thuyết trên, chủ yếu nói về cơ sở văn hóa Việt Nam, văn hóa vùng miền, tổng quan các chợ, ý nghĩa các loại hoa chưng

tết, tết một số nước trên thế giới,… Sử dụng những lý thuyết đó sẽ khái quát được thói quen, tập quán của từng vùng văn hóa cũng như tính cách sinh hoạt từng vùng của con người Việt Nam và bạn bè Quốc tế Mục đích và ý nghĩa của việc nghiên cứu các lý

thuyết này, là để phân tích và đưa ra các giải pháp nhằm phát triển giá trị Văn hóa chợ

hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại bến Bình Đông, quận 8, Tp.HCM mà tác

giả đã chọn làm đề tài

Chương 2: THỰC TRẠNG CHỢ HOA NGÀY TẾT “TRÊN BẾN DƯỚI THUYỀN” TẠI BẾN BÌNH ĐÔNG, QUẬN 8, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 2.1 Giới thiệu về Bến Bình Đông quận 8, thành phố Hồ Chí Minh

Bến Bình Đông là một không gian di sản với các dãy nhà mang đậm nét kiến trúc đặc thù của cộng đồng người Hoa tại Việt Nam Nơi đây còn mang dấu ấn của hoạt động kinh tế “Trên bến dưới thuyền” một thời cũng như sự giao thoa của văn hóa Đông - Tây rất thu hút du khách khi đến Tp Hồ Chí Minh

Ngược thời gian, bến Bình Đông xưa là một phần quan trọng của Chợ Lớn, được hình thành ngay khi người Hoa từ Cù lao Phố (thuộc Tp Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai) vào năm 1778 Nơi đây cũng là vựa lúa lớn của miền Nam, vừa là nơi nhiều làng nghề truyền thống hội tụ nên thu hút thuyền bè của thương lái xuôi ngược từ lục tỉnh Nam Kỳ chở hàng hóa, lúa, hoa trái… đến Sài Gòn, rồi chở hàng hóa về lục tỉnh

Sau đó, cộng đồng người Hoa đã gây dựng bến Bình Đông dọc theo hai bờ kênh Tàu Hũ trở thành một trung tâm quan trọng của vựa lúa miền Nam với sự kết hợp liên hoàn giữa hệ thống các điểm xay lúa, kho gạo và bến bãi Bến Bình Đông chính là nơi chứng kiến một giai đoạn thịnh vượng của việc mua bán và xuất khẩu lúa gạo trong suốt lịch sử hơn 300 năm phát triển Sài Gòn - Chợ Lớn

Theo nhà văn Sơn Nam (1926-2008), người nổi tiếng với các tác phẩm viết về vùng đất phương Nam thì bến Bình Đông nằm từ đoạn cầu Chà Và xuống đến gần đình Bình An, ngày nay thuộc Quận 8 Tp Hồ Chí Minh Xung quanh bến là kiến trúc phố với bề ngang hẹp để nhằm tăng số lượng nhà mặt tiền Người dân ở phố bến Bình Đông từ xưa đến nay đều dùng tầng trệt là cơ sở kinh doanh, tầng trên là nhà ở Kiến trúc khu phố bến Bình Đông là một tổng thể kết hợp đường nét Đông - Tây bởi phần trang trí mang ảnh hưởng phương Tây với các cây cột được xây bằng gạch, lan can bằng sắt, gờ chỉ làm bằng thạch cao hoặc vôi

Trước đây, kênh Tàu Hũ gắn với bến Bình Đông còn được mệnh danh là “con đường lúa gạo” bởi các nhà máy xay xát lúa gạo hoạt động sầm uất, thuyền bè từ các

tỉnh ra vào tấp nập buôn bán Hiện tại, không gian của bến Bình Đông vẫn đang được giữ gìn với hình ảnh truyền thống song song với không gian đô thị hiện đại Bến Bình Đông vẫn còn đó các ghe lớn neo đậu tập kết hàng để vận chuyển đến khắp các tỉnh miền Tây Đặc biệt, đêm đến khi lên đèn, bến Bình Đông với tổng thể kiến trúc cổ của dãy mặt tiền nhà và dãy nhà kho nối dài trở nên lung linh kỳ ảo, yên bình soi bóng xuống dòng kênh Tàu Hũ đã được cải tạo sạch đẹp

Người dân thành phố và nhất là du khách quốc tế thường ra đây đi dạo, hóng mát và chụp ảnh kỷ niệm Bến Bình Đông cũng là chợ hoa Tết nổi tiếng với hàng trăm loại hoa đua nhau khoe sắc trong khung cảnh đặc trưng “Trên bến dưới thuyền”, làm nên một nét văn hóa đặc sắc, duyên dáng trong những ngày giáp Tết ở Tp Hồ Chí Minh

Hình 2.1 Ghe chở hoa tết cập bến Bình Đông Nguồn: Tác giả thực hiện

2.2 Giới thiệu về Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại Bến Bình

Đông, quận 8, thành phố Hồ Chí Minh

2.2.1 Quá trình hình thành và phát triển:

Chợ hoa Tết là một nét văn hóa đặc sắc của người dân Thành phố Hồ Chí Minh, hằng năm, mỗi độ xuân về, ai cũng mong chờ đến những ngày đi thưởng lãm chợ hoa Tết, đến đó không chỉ để chiêm ngưỡng vẻ đẹp của các loài hoa mà còn để mua sắm,

trao đổi kinh nghiệm chăm sóc hoa, cây kiểng và để thỏa mãn những giá trị tinh thần sau một năm dài lao động mệt nhọc

Chợ Hoa Tết Bến Bình Đông nằm trên địa bàn phường 11, 13, 14 quận 8 là một trong những điểm tổ chức bán hoa Tết hàng năm của Thành phố, không chỉ phục vụ cho người dân quận 8 mà còn phục vụ cho nhiều người dân các quận lân cận khác, nơi đây thu hút nhiều người đến tham quan và mua sắm bởi chợ hoa Tết Bến Bình Đông có giá bán khá rẻ, hàng hóa đa dạng, bên cạnh đó chợ hoa Tết Bến Bình Đông còn mang nét đặc trưng của dáng dấp miền sông nước, nó không chỉ gợi lên trong chúng ta một cảm giác hoài niệm về Tết quê hương mà còn mang đến một cảm giác thanh bình đến

lạ lùng

Hình 2.2 Ghe chở Mai tết Nguồn: Tác giả thực hiện.

Không biết chính xác chợ hoa tết Bến Bình Đông có từ bao giờ, bởi trước khi có

sự quản lý và tổ chức của Ủy ban nhân dân, đã từ rất lâu, mỗi năm cứ đến tháng chạp là các loài hoa kiểng trong mùa tết lại theo những chuyến ghe chở hàng xuôi về Thành phố Hồ Chí Minh và cập lại ở Bến bình Đông, nơi đây vừa là nơi trung chuyển các loài hoa đến những điểm bán lẻ ở địa bàn khác vừa là bến lên hàng bán tại chổ cho người dân trong vùng và khu vực xung quanh, thoạt đầu chỉ có vài loài hoa tết như hoa mai, vạn thọ, lay ơn, cúc, tắc … càng ngày các loài hoa càng đa dạng và kể cả các loại bonsai nghệ thuật độc đáo nhằm đáp ứng nhu cầu của người tham quan, mua sắm

Không chỉ có hoa mà nơi đây còn là nơi hội tụ của các loại trái cây miền Tây, đủ các loại trái chưng ngày Tết như dưa hấu, bưởi, mãng cầu, đu đủ, xoài, quýt … trái cây được bán ở đây rất tươi, ngon và luôn luôn mới

Khác với các chợ hoa Tết khác là chợ hoa tết Bến Bình Đông không đợi đến lúc khai mạc mới có người bán các loại hoa kiểng phục vụ cho Tết mà bắt đầu bước vào những ngày chớm lập đông là những chậu mai đã được bày bán, còn cây kiểng thì được bán quanh năm Từ khi được Ủy ban nhân dân quận quản lý và tổ chức chợ hoa Tết Bến bình Đông ngày càng tăng lên về quy mô gian hàng, hàng hóa đa dạng, đảm bảo

chất lượng, bên cạnh chợ hoa còn có các hoạt động văn hóa, văn nghệ mừng xuân để

phục vụ người dân

Hình 2.3 Các chậu Mai lớn Nguồn: Tác giả thực hiện.

Những người bán hoa và trái cây nơi đây thường là chủ vườn ở miền Tây, họ mang những sản phẩm mình trồng lên bán trực tiếp, hoặc những thương hồ hay những người mua đi bán lại, nhưng dù là ai đi nữa thì nhìn chung họ luôn nhiệt tình và chất phác, niềm nở giới thiệu và chào đón khách, với giá bán phải chăng, rẻ hơn nhiều so với các chợ hoa khác vì hàng hóa được bán từ gốc nên không mấy chốc lại vơi đi và hàng mới lại về luôn mang đến nét tươi mới cho chợ hoa

Người đi chợ Hoa thì có nhiều mục đích khác nhau, có người đi để ngắm hoa,

có người đi để tìm cho mình một chậu hoa kiểng vừa ý để chưng Tết, có người đi để

lưu lại những khoảnh khắc khó quên của những ngày chuẩn bị bắt đầu cho một năm mới bằng những tấm ảnh bên người thân, bạn bè … có người đi để hoài niệm về cái Tết quê nhà… Một số người chưa đợi đến chợ hoa được khai trương đã tranh thủ đi dạo một vòng Bến Bình Đông xem hoa đã được bán chưa, họ tranh thủ lựa mua cho mình một chậu hoa kiểng vừa ý trước để tránh sự đông đúc và với hy vọng giá sẽ rẻ hơn vào những ngày cận Tết Việc đến chợ hoa ngày tết không chỉ để mua sắm mà còn

để tham gia một hoạt động mang tính cộng đồng, dù không quy mô như những chợ hoa khác trong Thành phố nhưng ở đây người dân quận 8 có thể cảm nhận sự thân thiện, gần gũi và giá cả phù hợp với mình hơn

Không ở đâu trong thành phố có thể tìm thấy cảnh Trên bến dưới thuyền người mua kẻ bán tấp nập, nói cười rôm rả, sắc màu của các loài hoa soi mình dưới bóng nước, những con thuyền yên ả neo đậu, hòa quyện cùng không gian cổ kính của những ngôi nhà cổ còn sót lại, tạo cho chợ hoa tết Bến Bình Đông một riêng độc đáo chỉ có ở quận 8 Mấy năm nay, chợ hoa Bến Bình Đông khoác lên mình một diện mạo mới khi đại lộ Võ Văn Kiệt được khánh thành, những chiếc cầu mới được xây, những chiếc cầu vượt bộ hành nối liền quận 8 với đại lộ vừa mở ra thêm một cơ hội mới để đẩy mạnh sự phát triển của quận, vừa làm cho quận 8 và các quận lân cận xích lại gần nhau hơn, đồng thời nó cũng tạo nên một cảnh quan tuyệt đẹp vừa hiện đại, vừa nên thơ của chợ hoa Bến Bình Đông

Bên cạnh việc tham gia các lễ hội mừng xuân, đường hoa Nguyễn Huệ thì chợ tết Bến Bình Đông là điểm đến lựa chọn của nhiều người dân quận 8 và người dân Thành phố Hồ Chí Minh, vì nó đã trở thành món ngon tinh thần của người dân quận 8

tự bao giờ Nếu ai chưa từng ghé qua chợ Tết Bến Bình Đông hãy một lần đến để cảm nhận sự khác biệt và nét độc đáo của chợ hoa Trên bến dưới thuyền, như bài thơ:

“Xuân về tấp nập Bến Bình Đông

Hối hả xuồng ghe những chuyến hàng

Dãi nắng dầm mưa không nản chí

Xuân về hoa nở bến sông xưa

Dưới thuyền trên bến rợp đường hoa

Khách ghé vào xem khó hững hờ

Nước sông in bóng màu rực rỡ

Đào, lan, cúc, trúc, nhánh mai xuân

Xuân về cầu chúc mỗi gia trang

Tết ấm, nhà vui chén rượu nồng

Tất niên năm cũ, chào năm mới

Cung chúc tân xuân: Lộc – Phước – Tài”.

2.2.2 Cơ cấu tổ chức của Ban quản lý chợ hoa:

2.2.3 Các lĩnh vực hoạt động mua bán:

Đã thành một nếp quen, năm nào khu vực bến Bình Đông (quận 8, TP.HCM) cũng trở thành chợ hoa tết Trên bến dưới thuyền, người mua người bán tấp nập

Bến Bình Đông nhờ lợi thế thuận tiện về giao thông đường thủy nên nhà vườn các tỉnh Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp dễ dàng chở hoa và cây kiểng cung cấp cho nhu cầu chưng tết của người dân TP.HCM

Những ngày giáp tết, đường phố chật kín người nhưng ai cũng vui vẻ từ tốn trong việc đi lại và mua bán hai bên đường

Hình 2.4 Cảnh đi chợ xuân Nguồn: Tác giả thực hiện

Khách mua có tâm lý chờ cận ngày để mua được giá tốt còn người bán cố giữ giá vì việc trồng hoa chủ yếu lấy công làm lời

Nhiều năm qua, chợ hoa Trên bến dưới thuyền này đón tiếp một lực lượng chụp ảnh đông đảo Nhờ đó, bến Bình Đông càng được nhiều người biết đến hơn và trở thành một nét văn hóa đặc sắc, duyên dáng trong những ngày giáp tết ở TP.HCM

Hoa về bến Bình Đông ổn định Việc mua bán, lưu thông trong khu vực hiền hòa trật tự

2.2.4 Các sản phẩm hoa:

Chợ hoa xuân, con đường dọc bến Bình Đông (quận 8) kéo dài tới 3km phủ ngập tràn tất cả các loại hoa Với nhiều chủng loại khác nhau từ mai vàng, tắc (quất), mào gà, cúc vạn thọ, lys,… hay những chậu bonsai đẹp mắt được bày bán

Hình 2.5 Các loại hoa bày bán Nguồn: Tác giả thực hiện.

Chợ hoa bến Bình Đông từ lâu đã trở thành nơi mua bán, cung cấp hoa Tết gần như lớn nhất Sài Gòn Đây không chỉ là chợ hoa Tết quen thuộc mà còn là điểm trung chuyển vựa hoa miền Tây về TP.HCM để tỏa đi khắp cả nước Hàng trăm ghe thuyền chở hoa, cây kiểng từ các tỉnh miền Tây đổ về bến Bình Đông bắt đầu từ ngày 20 tháng Chạp

Những chiếc ghe chở đầy hoa, cây kiểng từ các tỉnh miền Tây về Sài gòn cập bến dọc kênh Tàu Hũ - Bến Bình Đông (quận 8) như một tấm thảm hoa kéo dài suốt 3km

Cứ mỗi độ xuân về, hàng trăm chủ thuyền, chủ yếu là nhà vườn Bến Tre, Tiền Giang dùng ghe, thuyền chuyển hoa về bến Bình Đông này Cảnh nhộn nhịp Trên bến dưới thuyền mỗi khi độ giáp Tết là nét văn hoá đặc trưng riêng của người Sài Gòn đã

có từ 300 năm

2.3 Hoạt động Chợ hoa ngày tết “Trên bến dưới thuyền” tại Bến Bình

Đông, quận 8, thành phố Hồ Chí Minh từ 2014-2016

2.3.1 Kết quả thực hiện chợ hoa tết năm 2014:

2.3.1.1 Công tác thông tin tuyên truyền, cổ động về Chợ Hoa Tết:

Công tác thông tin tuyên truyền quảng bá Chợ Hoa Tết Quận 8 “Trên bến, dưới thuyền” của Quận 8 đã được thực hiện hiệu quả và tiết kiệm, thu hút nhiều nghệ nhân, nhà vườn từ các quận khác, đặc biệt từ tỉnh, thành phố khác tham gia, tạo kênh mua sắm hoa cây kiểng và địa điểm tham quan, thưởng lãm cho người dân Thành phố, nhất là người dân Quận 8 vào dịp Tết Nguyên đán cổ truyền dân tộc, với các công tác cụ thể như:

- Đã tổ chức thông tin, tuyên truyền Kế hoạch tổ chức Hội Hoa Xuân Quận 8 Tết Giáp Ngọ năm 2014 đến các đơn vị, ban ngành, đoàn thể, Ủy ban nhân dân 16 phường, tổ chức phát thanh trên hệ thống loa phát thanh phường, lồng ghép trong các buổi sinh hoạt khu phố, tổ dân phố để tuyên truyền rộng rãi đến đông đảo người dân trên địa bàn Quận 8 biết về các hoạt động, thời gian tổ chức Hội Hoa Xuân Quận 8 để tham quan, thưởng lãm và mua sắm

- Tổ chức các chuyến đi thực tế tuyên truyền đến Ủy ban nhân dân các tỉnh Bến Tre, Tiền Giang, Đồng Tháp, Lâm Đồng…và các hội nhà vườn, Hội Sinh vật cảnh, Hợp tác xã của địa phương, để quảng bá, giới thiệu và mời gọi các hộ nhà vườn, thương nhân

có nhu cầu và điều kiện tham gia trưng bày và kinh doanh sản phẩm hoa cây kiểng phục

vụ Tết tại Hội Hoa Xuân Tết Giáp Ngọ năm 2014 của Quận 8

- Xây dựng biểu trưng thương hiệu Chợ Hoa Tết Quận 8 “Trên bến, dưới thuyền”, đầu tư lắp đặt hệ thống đèn trang trí, đèn hoa, 04 pano tuyên truyền, 08 bandroll, 150 banner, 50 dây cờ, 150 cờ đuôi neo, 03 tiểu cảnh được trang trí, lắp đặt trên các tuyến đường trọng điểm của Quận 8 và tại khu vực tổ chức kinh doanh hoa cây kiểng tại Phường 5, 13, 14 và 02 cổng chào tại 02 khu vực chính trên đường Tạ Quang Bửu và Nguyễn Văn Của

- Triển khai vận động các hộ nhà vườn, thương nhân tham gia kinh doanh hoa cây kiểng trên địa bàn Quận 8 mặc trang phục áo Bà Ba có biểu trưng Chợ Hoa Tết Quận 8 nhằm mang màu sắc, nét riêng có của Chợ Hoa tết Quận 8 “trên bến, dưới thuyền”