Internet và sự bùng nổ của văn học mạng với những tích chất khác biệt hoàn toàn với sách in truyền thống đưa ra một thách thức với người đọc hiện nay. Nói một cách khác, sách in truyền thống đang dần suy yếu trước các thế mạnh mà văn bản mạng mang lại cho độc giả như ưu thế của hình ảnh mạng và các đường liên kết (link). Văn học mạng cũng sử dụng ngôn ngữ đặc thù của internet là siêu văn bản. Siêu văn bản (hypertext) là văn bản của một tài liệu có thể được truy tìm không theo tuần tự. Người đọc có thể tự do đuổi theo các dấu vết liên quan qua suốt tài liệu đó bằng các mối liên kết xác định sẵn do người sử dụng tự lập nên.
Trang 1SIÊU VĂN BẢN VÀ TIỂU THUYẾT “3.3.3.9 NHỮNG MẢNH
HỒN TRẦN” CỦA ĐẶNG THÂN
Th.s Nguyễn Nhật Huy ĐHSP Thái Nguyên
Internet và sự bùng nổ của văn học mạng với những tích chất khác biệt hoàn toàn với sách in truyền thống đưa ra một thách thức với người đọc hiện nay Nói một cách khác, sách in truyền thống đang dần suy yếu trước các thế mạnh mà văn bản mạng mang lại cho độc giả như ưu thế của hình ảnh mạng và các đường liên kết (link) Văn học mạng cũng sử dụng ngôn ngữ đặc thù của internet là siêu văn bản
Siêu văn bản (hypertext) là văn bản của một tài liệu có thể được truy tìm không theo tuần tự Người đọc có thể tự do đuổi theo các dấu vết liên quan qua suốt tài liệu đó bằng các mối liên kết xác định sẵn do người sử dụng tự lập nên
Trong một môi trường ứng dụng siêu văn bản thực sự, người đọc có thể trỏ vào chỗ tô sáng (highlight) bất kì từ nào của tài liệu và tức khắc nhảy đến những tài liệu khác có văn bản liên quan đến nó Cũng có những lệnh cho phép người đọc tự tạo cho riêng mình những dấu vết kết hợp qua suốt tài liệu Các trình ứng dụng dùng siêu văn bản rất hữu ích trong trường hợp phải phải làm việc với số lượng văn bản lớn, như các bộ từ điển bách khoa và các bộ sách nhiều tập
Thông thường siêu văn bản được sử dụng để phân biệt sự khác nhau giữa kiểu đọc tuyến tính của văn bản in ấn tự nhiên và dạng tái tạo đòi hỏi các liên kết điện tử Đứng trước một siêu văn bản tức là người đọc tiếp xúc
Trang 2với vô vàn đường liên kết buộc họ phải nhớ lại các tri thức đã có để tiến hành lựa chọn
Vậy làm thế nào để có thể đọc một siêu văn bản? Chúng tôi đi tìm câu trả lời qua tiểu thuyết “3.3.3.9 những mảnh hồn trần” của nhà văn Đặng Thân – một tác phẩm độc đáo với mô hình của siêu văn bản
1 Tư duy với hình ảnh:
Có thể nói, văn bản điện tử đã thay đổi sự cân bằng giữa chữ viết và hình ảnh Khác với văn bản in ấn thông thường, hình ảnh luôn bị triệt tiêu thì siêu văn bản cho phép chúng ta phục hồi lại địa vị của nó Đã từ rất lâu, những văn bản thông thường bị bỏ qua hình ảnh Hình minh họa chỉ thực
sự xuất hiện trong văn học trẻ em Chúng ta thường nghĩ rằng trường hợp trẻ em (những người tập đọc) mới cần thỏa mãn với hình ảnh và người trưởng thành thì nhận thức tốt đồng nghĩa với việc đọc không hình ảnh Nếu không như vậy họ sẽ bị coi như thất học hoặc đang tập đọc
Thông qua tài nguyên vô tận của hình ảnh công nghệ, internet nhắc nhở chúng ta về sự vận động trở lại của ngôn ngữ hình ảnh Những hình ảnh và âm thanh vừa chèn ép vừa làm khuếch trương các hình thái ngôn ngữ hình thái ngôn ngữ để chiếm lĩnh lại không gian trong não người Đồ họa trong giao diện điện tử được cung cấp giúp chúng ta ý thức lại về cơ cấu của sự tưởng tượng Nếu văn bản in ấn làm hao mòn sự nhận thức của chúng ta thì văn bản điện tử làm với các thao tác hình ảnh lại làm người đọc ý thức hơn về sự tưởng tượng Phạm vi tri giác của người đọc trở nên phong phú hơn và phức tạp hơn với văn bản điện tử
Sự thay đổi của thị giác là một luận cứ để chúng ta hy vọng về một dạng văn hóa trong tương lai Điều này cũng có thể thấy rất rõ trong quảng
Trang 3cáo truyền hình Các đoạn phim quảng cáo đưa ra một loạt các thủ thuật hình ảnh để thu hút sự chú ý của người xem Sự hữu dụng của đa phương tiện trong quảng cáo cũng như trong siêu văn bản thể hiện rõ tính chất của thị hiếu cộng đồng và tính thương mại
Trong tiểu thuyết “3.3.3.9 những mảnh hồn trần” của Đặng Thân, chúng ta cũng có thể thấy ông đã cố gắng sử dụng các hình ảnh để tác động vào tri giác người đọc Đối với cách đọc trên các văn bản mạng, hình ảnh trở nên phổ biến như trường hợp ở trang 8 của tiểu thuyết này
Bài báo viết về Victor Noir – một người đã chết được chôn cất tại khu nghĩa địa Pere – Lachaise, nơi mà nhân vật Asch trong tiểu thuyết đã đi tới Hình ảnh được chú thích với các thông tin cụ thể như trên một trang mạng Người viết đặt ra câu hỏi là hình ảnh này có tác động gì vào tư duy người đọc hay chỉ là một hình thức sắp đặt của nhà văn Có thể nói, đây là một thủ thuật sắp đặt nhưng quan trong hơn nó mang ý nghĩa của sự liên tưởng mở rộng như tác giả Nguyễn Nam khẳng định: “Người đọc am tường liên tưởng mở rộng” [7] Những hình ảnh khiến cho thông tin mà Đặng
Trang 4Thân đưa ra trở nên đáng tin vừa không đáng tin bởi chính tác giả cũng chỉ
là người tham khảo Tức là ở đây, tác giả đã “lẩn” đi bằng cách thay thế bởi một giọng kể của người khác, ở một hướng khác Người đọc rơi vào trạng thái hai lần nghi ngờ, vừa nghi ngờ tác giả vừa bị hứng thú bởi thông tin từ hình ảnh và muốn xác minh nó Điều này chúng ta cũng thấy rõ trên văn bản mạng Khi bước vào một trang mạng, chúng ta thường bị lôi cuốn bởi hình ảnh chứ không phải chữ viết Nó kích thích nhu cầu bấm chuột vào hình ảnh đó để theo dõi thông tin Hay nói cách khác, các hiệu ứng hình ảnh đã tạo nên một sức mạnh bổ trợ cho văn bản điện tử so với văn bản truyền thống Sự hấp dẫn của văn học mạng có lẽ nằm ở đây khi người đọc luôn có sự trợ giúp của thị giác
Tuy nhiên, đôi khi người đọc lại không được thỏa mãn với hình ảnh bởi đó không phải là hình ảnh của người đọc Đó là sự thất vọng khi hình ảnh không khớp với trí tưởng tượng Giống như khi xem một bộ phim được chuyển thể từ tiểu thuyết, chúng ta thường cảm thấy thất vọng bởi đó là hình ảnh mà đạo diễn đưa ra Và ở đây, thế giới nghệ thuật không còn là của riêng độc giả và tác giả nữa mà còn có sự tham gia của người thứ ba, thứ tư…tức là văn bản đã tạo nên vô số hình ảnh khác nhau
Với kiểu văn bản mạng, chúng ta có lẽ nên thay đổi cách gọi độc giả bằng độc thị giả Bởi họ không còn đọc một cách đơn thuần nữa mà còn nhìn văn bản Cách đọc mới cũng đồng nghĩa với việc thay đổi quan niệm
về hình ảnh, sự công bằng với hình ảnh trong tiếp nhận văn học
2 Lựa chọn liên kết
Một siêu văn bản có trật tự của nó Mỗi hướng đi của siêu văn bản sẽ tạo ra một cách đọc Một văn bản như một mạng lưới tri giác không đơn
Trang 5nghĩa Nó là vô hạn mà không có quyền lực nào có thể áp đặt một giọng thống trị
Mô hình siêu văn bản tạo ra các liên tưởng tự nhiên Trong cấu trúc của các nhánh liên kết và giao tuyến, siêu văn bản tái tạo liên tưởng của tâm trí Các dạng này tạo ra quyền lực cho người đọc và giải phóng họ khỏi tuyến tính của văn bản truyền thống Tính chất phi tuyến tính của các liên kết mạng khác với việc chúng ta tham khảo một cuốn từ điển Trong quá trình tiếp cận với siêu văn bản, người đọc thường xuyên phải đối mặt với việc phán đoán và quyết định chuỗi thao tác thích hợp để di chuyển Nếu cấu trúc vật chất của sách in tạo ra sự rõ ràng một cái nhìn thông tin đầy đủ thì siêu văn bản lại thường xuyên tạo cảm giác đứt gãy hoặc thiếu xót cho quá trình đọc Đặc biệt với dạng văn bản hiện đại này, nó đòi hỏi về sự vận động trí nhớ một cách nhanh chóng Người đọc phải tìm kiếm vị trí cho thao tác qua sự gợi ý về ý nghĩa của đường liên kết Thông tin mà chúng ta thu được cũng không thể sắp xếp trong trí nhớ một cách lâu dài Nói cách khác người đọc rất dễ mất phương hướng bởi không hề có sự liên kết giữa tác giả và người đọc Không có nhà văn nào có thể dẫn dắt người đọc đi theo một trình tự nhất định mà phụ thuộc vào chính ý tưởng cá nhân của
họ
Ở đây, vấn đề người đọc lạc lối được đặt ra Giữa muôn vàn liên kết buộc phải lựa chọn họ rất dễ nhầm lẫn Ngay cả khi siêu văn bản được thiết kết cho sự hướng dẫn Tuy nhiên mặt tích cực của nó là người đọc có thể tiến hành tranh luận với những ý tưởng khác tiến tới nhận thức rõ hơn về nội dung văn bản Sau đó họ hợp nhất quá trình đọc của họ với những gì họ
đã biết
Trang 6Các liên kết trong tiểu thuyết 3.3.3.9 (Những mảnh hồn trần) đã trở thành một yếu tố đưa người đọc tự mình đến với những khám phá và hàng loạt những lựa chọn Chúng ta có thể phân tích một vài ví dụ để làm rõ Đối với chương 31 tác giả viết về nhân vật Mộng Hường với người tình nhân của mình là Dương Đại Nghiệp- một thương gia có tiếng ở Trung Quốc cùng những cuộc đi của họ trên hầu khắp các vùng miền nổi tiếng trên Trung Hoa đại lục Mạch câu chuyện chỉ xoay quanh hai nhân vật này nhưng điều đặc biệt ở đây là có sự xuất hiện của một khối kiến thức thuộc
về lĩnh vực lịch sử, báo chí và cả khoa học, tất cả như một chú thích thêm nhưng nó vô cùng quan trọng Mộng Hường đến với Hồng Công thì cũng lúc này vùng đất này đã được tái hiện lên trên trang tiểu thuyết với những
gì thuộc về lịch sử của nó cho đến cuộc sống thời hiện đại, tác giả đã viết
cụ thể chi tiết về cả những vấn đề nổi trội của vùng đất này như đây là vùng đất có nhiều sân bay tốt nhất, nhất trong xếp hạng các cảng container, nhất trong xếp hạng IQ, nhất trong chỉ số access, nhất về chỉ số tự do kinh tế… Những tri thức này có thể gọi là những “khúc cua” nhằm bẻ hướng chú ý của người đọc Nó giống như ma trận mà chúng ta phải lựa chọn con đường tùy thuộc vào kinh nghiệm của bản thân để khám phá
Đoạn viết về Mộng Hường cùng tình nhân của mình đến với Dương Châu, nhà văn đã dẫn ra cả những bài thơ viết về Dương Châu rồi cuối cùng lại dẫn bạn đọc đến với câu truyện viết về nàng Mạnh Khương trong lịch sử Trung Hoa nhưng đến đây tác giả không kể rõ về nó mà chỉ viết rằng:
“Bài viết có tựa đề vô cùng xao xuyến “Xanh ngắt liễu Dương Châu” Ai quan tâm đến vẫn có thể đọc được bài này tại http://www6.thanhnien.com.vn/CNTT/2006/1/20/136327.tno ”[5;67]
Trang 7Những thông tin bổ trợ lái người đọc sang một hướng khác Chúng ta bị đưa vào tình thế bắt buộc phải lựa chọn bỏ qua liên kết để theo dõi mạch truyện hay tạm dừng để di chuyển đến thông tin về nàng Mạnh Khương Luôn có một cảm giác “bỏ lỡ” điều gì đó ở đọc giả kích thích họ tìm hiểu Đây cũng chính là một ưu thế vượt trội mà văn bản truyền thống không thể mang lại
33 đường liên kết mà Đặng Thân sử dụng trong tác phẩm là 33 sự lựa chọn để đi đến những luồng thông tin, những giọng điệu khác nhau Cách tổ chức này tạo ra sự hoàn toàn giải phóng cho độc giả Họ có quyền lựa chọn tìm cách đọc cho riêng mình mà không bị hình tượng tác giả nào chi phối nữa
3 Sự gặp gỡ giữa các người đọc
Thực tế cho thấy rằng, cùng với một văn bản ở cả dạng tuyến tính và dạng siêu văn bản, người đọc siêu văn bản có xu hướng được đánh thức những bình luận mang tính khái quát hơn là những bình luận mang tính chất cảm xúc cá nhân Người đọc siêu văn bản cũng có xu hướng đi tìm những khúc mắc và sự không trọn vẹn của câu chuyện khi vô số liên kết được mở ra trên giao diện của văn bản Nó giống như cảm giác họ đã bỏ lỡ không bấm vào một liên kết nào đó giúp cho sự hiểu tác phẩm
Một điểm đặc biệt ở dạng siêu văn bản là nó có thể tạo ra các liên kết bình luận cảm xúc giữa các người đọc, thậm chí với cả tác giả Điều này rất khó thực hiện với một văn bản thông thường khi giữa tác giả và các người đọc thiếu đi sự tương tác Họ thực hiện các trải nghiệm đọc viết của mình một cách riêng lẻ.Với siêu văn bản, sự tương tác được mở rộng trong rất
Trang 8nhiều bình luận ở bên dưới tác phẩm Nó tạo ra sự đối thoại lập tức, những tranh luận bất tận giữa tác giả và những người đọc
“3.3.3.9 những mảnh hồn trần” không còn là một “hòn đảo cô độc” như những văn bản truyền thống nữa Siêu văn bản với những bình luận trực tiếp của độc giả và phản hồi của tác giả cuối mỗi chương chính là điều mới mẻ khiến sự đối thoại đa chiều càng thêm triệt để Siêu văn bản này chính là nơi độc giả và tác giả gặp gỡ nhau, liên kết chặt chẽ với nhau, khen chê, hay dở phô bày một cách rõ nét Nếu ở các văn bản truyền thống, nhà văn viết xong tác phẩm coi như ông ta đã hoàn thành sứ mệnh Công việc tiếp theo là ở người đọc Người đọc thấy hay dở thế nào cũng chỉ để đấy Nhưng với kết cấu siêu văn bản này, “tác giả không chết” mà “người đọc vẫn được khai sinh” Thông qua văn bản, sự tranh luận làm tác phẩm thêm nhiều mầu sắc phong phú Văn bản mở ra những chiều hướng khác cho câu chuyện Chính tác giả Đặng Thân cũng đã lên tiếng về vấn đề này trong tác phẩm của mình: “Thưa rất cảm ơn, nhưng, những comment đến với tác phẩm này đều phát xuất hết sức tự nhiên, như gió trời Mà tự nhiên với gió trời thì đâu có thế lực nào áp đặt được chữ “phải” Gió có khi là bão
tố nhưng cũng có khi thoảng qua như hơi thở, có lúc đậm đà hương hoa mà
có lúc nặng mùi hay nhạt toẹt…
Về mặt nghệ thuật, cấu tứ và ngôn ngữ của tác phẩm này biểu hiện không gian đa chiều (>3) với mong muốn vượt thoát khỏi những logic máy móc mang tính nhị nguyên của cái không gian ba chiều (nhiều bậc cao sĩ xưa nay cho rằng chính cái đặc tính “ngôn ngữ ba chiều” của chúng ta đã cản trở tư duy và diễn đạt của con người, khiến tồn lưu quá nhiều những điều “bất khả tri” và “bất khả giải”) Mong rằng độc giả sẽ cảm nhận được
Trang 9“chiều thứ tư” của cuốn sách này được thể hiện qua một số thủ pháp.” (5;129)
Tất nhiên, việc đọc siêu văn bản sẽ tạo ra sự mơ hồ và bối rối cho người đọc khi một lượng thông tin quá lớn và cái nhìn nhiều chiều được tạo
ra Một lần nữa người đọc lại phải thực hiện sự lựa chọn để hình thành hiểu biết cuối cùng
Thông qua việc khảo sát một tiểu thuyết có các tổ chức nhưng
“3.3.3.9 những mảnh hồn trần” của Đặng Thân, người viết muốn nhấn mạnh thêm những đặc điểm và ưu thế của văn bản mạng như: tư duy hình ảnh, lựa chọn liên kết hay đối thoại giữa các độc giả để mong muốn đưa ra một cách tiếp cận với kiểu văn bản mới này Tính tích cực và tiêu cực của văn bản internet có lẽ còn cần đánh giá kĩ lưỡng thêm những không thể phủ nhận sức mạnh của nó trong việc tạo kiểu tư duy mới cho thời đại: Thời đại văn học mạng./
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 David S Miall and Teresa Dobson (2001), Reading Hypertext and the Experience of Literature ,https://journals.tdl.org
2 M Bakhtin (2003), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết (Phạm Vĩnh Cư dịch), Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội
3 M Bakhtin (1993), Những vấn đề thi pháp tiểu thuyết Doxtoiepxki, Nxb
GD, HN
4 R.Barthes, Cái chết của tác giả (Trần ĐÌnh Sử dịch), lithuyetvănhoc.wordpress.com
5 Đặng Thân, 3.3.3.9 Những mảnh hồn trần, NXB Hội Nhà văn, 2011
Trang 106 Umberto Eco (2004), Đi tìm sự thật biết cười, Nxb Hội Nhà văn , Hà Nội
7 Nguyễn Nam (2010), Điểm qua mấy hướng tiếp cận liên văn bản ngoài nước, lyluanvanhoc.com