Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học Sinh học lớp 11

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN BÍCH NGÂN PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC LỚP 11 LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC Chuyên ngành: L

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN BÍCH NGÂN

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH

TRONG DẠY HỌC SINH HỌC LỚP 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học (Bộ môn Sinh học)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thế Hưng

HÀ NỘI - 2009

1.3.1 Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực 12

1.3.2 Vai trò của người giáo viên trong các phương pháp

1.4 Một số phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học

sinh trong dạy học Sinh học THPT

17

1.4.1 Phương pháp vấn đáp Orixtic 17

1.4.2 Phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ 20

1.4.3 Phương pháp dạy học sử dụng tình huống có vấn

1.5 Lựa chọn phương pháp dạy học hợp lý trong một bài cụ thể nhằm phát huy tính tích cực của người học

46

Chương II: VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế kỷ XXI – “thế kỷ của đỉnh cao trí tuệ”, “kỷ nguyên của công nghệ thông tin”, “kỷ nguyên của kinh tế tri thức” với sự phát triển vô cùng nhanh chóng của khoa học công nghệ, tri thức của nhân loại tăng lên rất nhanh Sự bùng nổ của khoa học và công nghệ đã tạo ra những phương tiện, phương pháp giao lưu mới, mở rộng “phổ” các khả năng cho việc học tập, tạo cơ hội cho mỗi người có thể học được dưới nhiều hình thức, phù hợp với khả năng và điều kiện khác nhau Bên cạnh đó, xu hướng hội nhập toàn cầu hóa nền sản xuất và đời sống xã hội đã đòi hỏi các quốc gia một mặt phải ra sức cạnh tranh để tồn tại, mặt khác phải liên kết, hợp tác với nhau

Thực tế đó đã đặt ra cho giáo dục hiện đại nói chung và nền giáo

dục Việt Nam nói riêng phải có những chuyển biến tích cực nhằm phát huy tính tích cực, năng động, sáng tạo của mỗi người học, đồng thời xây dựng ý thức và kỹ năng hợp tác trong tập thể Trước hết, người học phải được tập dượt kỹ năng phát hiện và giải quyết các vấn đề nảy sinh trong đời sống thực tiễn, được rèn luyện phương pháp tự học để có thể học tập

suốt đời

Nghị quyết TW 2 khoá 8 (12- 1996) được thể chế hoá trong Luật giáo dục (12- 1998), điều 24.2 đã ghi rõ: “Phương pháp giáo dục phổ

thông phải:

- phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của mỗi học sinh

- phù hợp với đặc điểm của từng lớp, từng môn học

- bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

- tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Việc giảng dạy và học tập ở trường THPT nói chung và dạy học Sinh học nói riêng hiện nay còn nhiều bất cập Theo nhận định của các cán bộ chỉ đạo môn Sinh của Vụ THPT và của Sở GD-ĐT Hà Nội qua các đợt thanh tra chuyên môn và các kỳ thao giảng và thi GV giỏi cho thấy, phần lớn các giờ dạy sinh học được thể hiện theo hướng GV chủ yếu dựa vào SGK, sử dụng phương pháp diễn giảng kết hợp với đàm thoại Các tiết thực hành tuy không nhiều, nhưng nhiều GV không thực hiện, mặc dù Sinh học là một khoa học thực nghiệm Cách kiểm tra, đánh giá chủ yếu sử dụng câu hỏi tái hiện, ít có câu hỏi tổng hợp, vận dụng, đòi hỏi sự hiểu biết và nắm vững kiến thức của HS Phần lớn các bài giảng còn theo lối dạy học truyền thống, chưa phát huy được tính tích cực chủ động sáng tạo của người học

Xuất phát từ những lý do đó, chúng tôi nghiên cứu đề tài: “Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học Sinh học lớp 11”

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Tình hình nghiên cứu về các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của HS trong dạy học trên thế giới

Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học được xem như

một nguyên tắc của quá trình dạy học đảm bảo chất lượng và hiệu quả Vấn đề này đã được nói đến từ khá sớm, đặc biệt nó phát triển mạnh mẽ

trên thế giới trong các thập kỷ 60- 70 của thế kỷ XX Có thể coi “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” của I F Kharlamôp

(1978) là một ví dụ tiêu biểu Trong công trình này, ông đã chứng minh được: Muốn phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh trong học tập, giáo viên phải có phương pháp tác động không những vào tư duy của trẻ,

mà còn tác động đến cả lĩnh vực xúc cảm bên trong của các em nữa [35,

tr.28]

G.I Sukina (1979) trong công trình nghiên cứu của mình đã nêu được dấu hiệu của tính tích cực học tập, phân biệt được những biểu hiện

của tính tích cực học tập về mặt ý chí và đưa ra 3 cấp độ biểu hiện tính tích cực học tập từ thấp lên cao, đó là: bắt chước, tìm tòi, sáng tạo [49]

Theo L.V Dancop (1979), để phát huy tính tích cực học tập của học sinh, quá trình dạy học cần đảm bảo 5 nguyên tắc cơ bản:

- Việc dạy học phải được tiến hành ở mức độ khó khăn cao

- Việc yêu cầu nắm vững kiến thức lí thuyết phải chiếm ưu thế

- Trong quá trình dạy học, phải duy trì nhịp độ khẩn trương của việc nghiên cứu tài liệu, còn những kiến thức đã lĩnh hội sẽ được củng cố khi nghiên cứu kiến thức mới

- Trong dạy học, phải tích cực chăm lo cho sự phát triển của tất cả các học sinh, dù loại giỏi hay loại yếu

- Quá trình dạy học phải làm cho học sinh ý thức được bản thân quá trình học tập, nắm vững các phương pháp làm việc trí tuệ để hiểu, ghi nhớ tài liệu học tập, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và thực hiện việc tự kiểm tra sự lĩnh hội kiến thức [9, tr 194]

Tuy nhiên, cả I F Kharlamôp, G.I Sukina và L.V Dancop đều chưa đưa

ra được hệ thống phương pháp dạy học cụ thể nhằm phát huy tính tích cực của người học

2.2 Tình hình nghiên cứu về các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của HS trong dạy học ở Việt Nam

Ở nước ta, vấn đề phát huy tính tích cực chủ động của học sinh nhằm đào tạo những người lao động sáng tạo cũng đã đựơc đặt ra từ những năm 60, tuy nhiên nó chỉ trở thành định hướng quan trọng của cuộc cải cách giáo dục từ năm 1980 Từ đó đến nay, đã có nhiều nghiên cứu của nhiều tác giả về vấn đề này Tiêu biểu như: Nhóm tác giả Trần

Bá Hoành, Bùi Phương Nga, Trần Hồng Tâm, Trịnh Thị Bích Ngọc

(2001) đã đề cập đến vấn đề “Áp dụng dạy và học tích cực trong môn Sinh học” [18] cho bậc tiểu học và trung học cơ sở; hoặc Trần Bá Hoành, Trịnh Nguyên Giao (2000) đã nghiên cứu việc “Phát triển các phương

pháp học tập tích cực trong bộ môn Sinh học” [19], Trần Bá Hoành, Trịnh Nguyên Giao (2002) với công trình “Đại cương phương pháp dạy học Sinh học” [17]

Trong 3 công trình này, các tác giả đã nêu ra được 4 dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực, đó là:

- dạy học thông qua tổ chức các hoạt động của học sinh;

- dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học;

- tăng cường các hoạt động cá thể, phối hợp với học tập hợp tác;

- kết hợp đánh giá của thầy với đánh giá của trò [19, tr 26- 30] Các tác giả cũng đã nêu được 2 phương pháp dạy học chủ yếu phát huy tính tích cực của học sinh, đó là:

- dạy học đặt và giải quyết vấn đề

- dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ [19, tr 33- 38]

Tuy vậy, do giới hạn của công trình nghiên cứu, một số phương pháp khác như: dạy học khám phá, tổ chức cho HS tự lực nghiên cứu SGK… chưa được đề cập trong các công trình nghiên cứu này Ngoài ra,

2 phương pháp này mới chỉ được giới thiệu sơ lược và ứng dụng trong dạy học Sinh học bậc THCS

Theo Phạm Văn Lập (2001), để phát huy tính tích cực của HS trong dạy học Sinh học, giáo viên cần chú ý dạy HS phương pháp nghiên cứu khoa học Tác giả cho rằng, muốn học sinh tự tìm tòi, phát hiện để chiếm lĩnh tri thức thì cách tốt nhất là tổ chức cho học sinh sử dụng các phương pháp quan sát, mô tả, thí nghiệm … sao cho lặp lại một cách thu gọn con đường tìm tòi của các nhà khoa học, cũng như cách kế thừa kiến thức của những người đi trước Ngoài ra, quá trình dạy học Sinh học cần tích hợp những kiến thức khoa học khác thuộc chính lĩnh vực Sinh học hoặc thuộc các lĩnh vực khác như: bảo vệ môi trường (tích hợp với phần Sinh thái học), chăm sóc và bảo vệ sức khỏe (tích hợp với phần Giải phẫu sinh lý người, Vi sinh vật)…[36]

Một số phương pháp dạy học Sinh học chủ yếu trong nhà trường THPT đã được Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (2006) trình bày

trong cuốn “Lý luận dạy học Sinh học” [1, tr 54- 68] Theo các tác giả,

những phương pháp dạy học Sinh học thường dùng gồm: Phương pháp thuyết trình- tái hiện thông báo, phương pháp thuyết trình Orixtic, phương pháp hỏi đáp, phương pháp làm việc với SGK- tài liệu tham khảo, phương pháp hướng dẫn HS làm báo cáo- thông báo tái hiện, phương pháp hướng dẫn HS làm báo cáo- nghiên cứu Ngoài ra, các ông cũng nêu các nhóm phương pháp dạy học Sinh học khác như: các phương pháp dạy học trong nhóm trực quan, biểu diễn thí nghiệm- nghiên cứu, các phương pháp trong nhóm thực hành, phương pháp thực hành thí nghiệm

Nhóm tác giả Trần Thị Tuyết Oanh, Nguyễn Ngọc Bảo, Bùi Văn

Quân, Nguyễn Văn Điện, Từ Đức Văn trong cuốn “Giáo trình giáo dục học hiện đại” [41, tr 173- 175] đã kể tên một số phương pháp “có ưu thế

trong việc tích cực hóa hoạt động của HS trong quá trình dạy học” như: dạy học nêu và giải quyết vấn đề, phương pháp động não, phương pháp thảo luận nhóm nhỏ, phương pháp thảo luận tổ, phương pháp đóng vai, phương pháp trò chơi Tuy nhiên, các tác giả này mới chỉ liệt kê các phương pháp mà chưa nêu đặc điểm cũng như cách thức sử dụng chúng

3 Mục tiêu nghiên cứu

Xác định được các phương pháp dạy học nâng cao tính tích cực của

HS trong dạy học chương trình Sinh học 11

4 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của HS trong dạy học Sinh học lớp 11

4.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn Sinh học ở trường trung học phổ thông

5 Giả thuyết nghiên cứu

Sử dụng các phương pháp dạy học được đề cập đến trong đề tài này một cách hiệu quả sẽ phát huy tính tích cực của HS, giúp nâng cao chất lượng dạy học nói chung và dạy học Sinh học 11 nói riêng

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu tổng quan các tài liệu về cơ sở lí luận về các phương

pháp dạy học phát huy tính tích cực của HS trong dạy học Sinh học

6.2 Phân tích những ưu điểm, hạn chế của mỗi phương pháp dạy học

theo hướng tích cực hóa người học

6.3 Nghiên cứu đề xuất quy trình thiết kế và tổ chức dạy học theo hướng

tích cực hóa người học

6.4 Thiết kế một số giáo án Sinh học 11 có sử dụng phương pháp dạy

học phát huy tính tích cực của HS

6.5 Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng các

phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của người học

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Tổng hợp và phân tích cơ sở lý luận liên quan đến đề tài: tổng quan

về phương pháp dạy học Sinh học, tính tích cực học tập của HS, vận dụng các phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của HS

Nghiên cứu và phân tích nội dung, chương trình SGK Sinh học ở trường phổ thông, đặc biệt là bậc THPT

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Tìm hiểu về phương pháp dạy học Sinh học phổ biến của GV ở trường THPT; thái độ, phương pháp và kết quả học tập môn Sinh học của

HS ở trường THPT

Dự giờ và trao đổi trực tiếp với những GV khác, tham khảo ý kiến, giáo án của GV giảng dạy bộ môn Sinh học

7.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm sư phạm thiết kế và tổ chức dạy học một số bài trong chương trình Sinh học 11 theo phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của HS để đánh giá hiệu quả sư phạm của các phương pháp

đó

7.4 Phương pháp thống kê toán học

Các số liệu thu được trong thực nghiệm sư phạm được xử lý bằng

phương pháp Thống kê toán học với sự hỗ trợ của phần mềm Micosoft

Excel

8 Những đóng góp mới của đề tài

8.1 Đề xuất được quy trình thiết kết một bài giảng theo phương pháp dạy

học phát huy tính tích cực của HS

8.2 Hiện thực hóa lý luận và quy trình đề xuất trong việc xây dựng một

số giáo án Sinh học 11 theo phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của HS

8.3 Đánh giá hiệu quả của việc sử dụng các phương pháp dạy học phát

huy tính tích cực của HS, và đã xác định được tính khả thi của giả thuyết

đề xuất

9 Cấu trúc của luận văn

Mở đầu

Kết quả nghiên cứu:

Chương I: Cơ sở lý luận

Chương II: Vận dụng phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của HS trong dạy học Sinh học 11

Chương III: Thực nghiệm sư phạm

Kết luận và khuyến nghị

Tài liệu tham khảo Phụ lục

Chương I: CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Tính tích cực học tập của học sinh

Tính tích cực của con người biểu hiện trong các hoạt động, đặc biệt là các hoạt động chủ động Tính tích cực của học sinh biểu hiện trong những dạng hoạt động khác nhau: học tập, lao động, thể dục thể thao, vui chơi giải trí, hoạt động xã hội,…trong đó, học tập là hoạt động chủ đạo Học tập là một trường hợp riêng của

sự nhận thức “một sự nhận thức đã được làm cho dễ dàng đi và được thực hiện dưới sự chỉ đạo của giáo viên” (P N Erđơniev, 1974) Vì vậy, nói tới tính tích cực học tập, thực chất là nói tới tính tích cực nhận thức

Tính tích cực nhận thức hay tính tích cực học tập thực chất là trạng thái hoạt động của học sinh, đặc trưng bởi khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức [17, tr 11] Theo G I Sukina (1979), tính tích cực học tập biểu hiện ở những dấu hiệu sau:

- Học sinh hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung câu trả lời của bạn, thích được phát biểu ý kiến của mình về vấn đề nêu ra

- Học sinh hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề giáo viên trình bày chưa rõ

- Học sinh chủ động vận dụng linh hoạt những kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thức vấn đề mới

- Học sinh mong muốn được đóng góp với thầy, với bạn những thông tin mới lấy từ những nguồn khác nhau, có khi vượt ra ngoài phạm vi bài học, môn học

Ngoài những biểu hiện dễ nhận thấy trên, còn có những biểu hiện về mặt xúc cảm, khó nhận thấy, như: thờ ơ hay hào hứng, phớt lờ hay ngạc nhiên, hoan hỉ hay buồn chán trước một nội dung nào đó của bài học, hoặc khi tìm ra lời giải cho một bài tập

G I Sukina còn phân biệt những biểu hiện của tính tích cực học tập về mặt ý chí:

- Tập trung chú ý vào vấn đề đang học

- Kiên trì làm cho xong các bài tập

- Không nản trước những tình huống khó khăn

- Thái độ phản ứng khi chuông báo hết tiết học: tiếc rẻ, cố làm cho xong

Có thể phân biệt 3 cấp độ biểu hiện tính tích cực học tập từ thấp lên cao:

- Bắt chước: học sinh tích cực bắt chước hoạt động của giáo viên, của bạn

bè

- Tìm tòi: Học sinh tìm cách độc lập giải quyết bài tập nêu ra, mò mẫm những cách giải khác nhau để tìm ra lời giải hợp lý nhất

- Sáng tạo: Học sinh nghĩ ra cách giải mới độc đáo, đề xuất những giải pháp

có hiệu quả, có sáng kiến lắp đặt những thí nghiệm để chứng minh bài học… [18,

tr 74]

Hình 1.1 Sơ đồ về tính tích cực học tập của người học

1.2 Quan hệ giữa phát huy tính tích cực học tập và đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh THPT

Học sinh THPT có độ tuổi từ 15 đến 18 là lứa tuổi mới lớn, chuyển tiếp từ tuổi thiếu niên lên trưởng thành Đây là thời kỳ phát triển mạnh mẽ cả về thể chất,