Một số biện pháp kích thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học giải các bài toán hình học không gian lớp 11 (chương trình nâng cao ở trung học phổ thông)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA SƯ PHẠM --- NGUYỄN NGỌC LONG MỘT SỐ BIỆN PHÁP KÍCH THÍCH NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC GIẢI CÁC BÀI TOÁN HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM

-

NGUYỄN NGỌC LONG

MỘT SỐ BIỆN PHÁP KÍCH THÍCH NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC GIẢI CÁC BÀI TOÁN HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11 (CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO Ở TRUNG HỌC PHỔ

THÔNG)

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (Bộ môn

Toán) Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN NHỤY

HÀ NỘI - 2009

LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên trong luận văn này tác giả xin gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô trong Trường Đại học Giáo dục- Đại học Quốc gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và giúp đỡ tác giả rất nhiều trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Đặc biệt tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất tới PGS.TS Nguyễn Nhụy, người đã giúp đỡ chỉ bảo tận tình để tác giả hoàn thành Luận văn này một cách tốt nhất

Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn tới Ban giám hiệu, các thầy cô giáo Trường PTTH Văn Lâm, Trường THPT Trưng Vương, Trường THPT Hùng Vương đã tạo điều kiện giúp đỡ để tác giả hoàn thành Luận văn này

Tác giả xin chân thành gửi lời cảm ơn tới các bạn đồng nghiệp, gia đình, bạn bè đã quan tâm, động viên giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Mặc dù đã có nhiều cố gắng song Luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót, tác giả mong được lượng thứ và mong được tiếp nhận những ý kiến đóng góp của thầy cô và các bạn

Hà Nội, tháng 11 năm 2009

Nguyễn Ngọc Long

DANH MỤC CÁC TỪ VÀ KÍ HIỆU VIẾT TẮT Các chữ viết tắt

Các kí hiệu

MỤC LỤC

5.1 Phương pháp nghiên cứu dựa trên tài liệu 8

5.2 Phương pháp điều tra quan sát 8

5.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 9

6 Dự kiến kết quả nghiên cứu và ý nghĩa của nó 9

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN Error! Bookmark not defined

1.1 Vài nét về hoạt động dạy học giải Toán ở trường phổ thôngError! Bookmark not defined.

1.1.1 Quan niệm về dạy học giải Toán ở trường phổ thôngError! Bookmark not defined.

1.1.2 Các bước trong dạy học giải Toán Error! Bookmark not defined

1.2 Phương pháp nâng cao chất lượng tư duy cho người họcError! Bookmark not defined.

1.2.1 Phương pháp dạy học tích cực Error! Bookmark not defined

1.2.2 Một số khái niệm liên quan đến tư duy Error! Bookmark not defined.

1.2.3 Phân loại tư duy Error! Bookmark not defined.

1.2.4 Phương pháp nâng cao chất lượng tư duy người họcError! Bookmark not defined.

Chương 2 CÁC BIỆN PHÁP KÍCH THÍCH NĂNG LỰC TƯ DUY

SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC GIẢI CÁC BÀI

TOÁN HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11 Error! Bookmark not defined

2.1 Tạo cho học sinh có lòng tin tưởng mình có khả năng học tập tốt

môn Toán, lòng tin mình có sức sáng tạo Error! Bookmark not defined.

2.2 Khuyến khích học sinh giải bài Toán bằng nhiều cách khác nhauError! Bookmark not defined 2.3 Dùng giản đồ ý Error! Bookmark not defined.

2.4 Tổng quát hóa, cụ thể hóa Error! Bookmark not defined.

2.5 Luôn tìm tòi lời giải tốt nhất Error! Bookmark not defined.

2.6 Sử dụng công nghệ thông tin Error! Bookmark not defined.

2.7 Phải biến các suy nghĩ thành hành động, thành việc làm cụ thểError! Bookmark not defined Chương 3 TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢError! Bookmark not defined 3.1 Mục tiêu dạy học, nội dung dạy học giải bài tập Toán Chương III

Hình học 11 “Vectơ trong không gian Quan hệ vuông góc trong không

gian” Error! Bookmark not defined

3.2 Một số giáo án cụ thể Error! Bookmark not defined

Giáo án số 1 BÀI TẬP VỀ HAI ĐƯỜNG THẲNG VUÔNG GÓCError! Bookmark not defined

Giáo án số 2 BÀI TẬP ĐƯỜNG THẲNG VUÔNG GÓC VỚI MẶT

Giáo án số 3 BÀI TẬP HAI MẶT PHẲNG VUÔNG GÓCError! Bookmark not defined

Giáo án số 4 BÀI TẬP VỀ KHOẢNG CÁCH Error! Bookmark not defined

Giáo án số 5 ÔN TẬP CHƯƠNG III Error! Bookmark not defined.

3.3 Tổ chức thực nghiệm Error! Bookmark not defined.

3.3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.3.3 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined.

3.3.4 Phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined.

3.3.5 Đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined.

3.3.6 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined.

3.3.7 Kết luận thực nghiệm Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây đổi mới giáo dục là một đề tài được cả xã hội quan tâm và dõi theo sự chuyển biến của nó Đảng và Nhà nước đã đề ra nhiều chủ trương, chính sách nhằm phát triển giáo dục với mục tiêu là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời kì mới Với mục tiêu đó đổi mới giáo dục diễn ra toàn diện và sâu rộng từ mục tiêu, đến nội dung, phương pháp và tổ chức, quản lý ở tất cả các bậc học, cấp học Tuy nhiên mục tiêu đổi mới về phương pháp dạy và học được quan tâm nhiều hơn cả

Điều 28 khoản 2 của Luật giáo dục nêu rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông

phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh.”

Để thực hiện được mục tiêu đó, thì nhiệm vụ đặt ra cho người giáo viên là phải đổi mới phương pháp dạy học để góp phần đào tạo ra những sinh viên mà sau khi ra trường có trình độ, năng động, sáng tạo đáp ứng yêu cầu lao động xã hội Trong thời đại ngày nay cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học kĩ thuật thì sự đòi hỏi về nguồn nhân lực cho xã hội ngày càng cao Nhà trường không thể dạy hết mọi thứ cho người học, mà nhà trường chỉ cung cấp cho người học những kiến thức, kĩ năng cơ bản phục vụ cho nghề nghiệp của họ trong tương lai

và đặc biệt là phương pháp để học học tập và lao động Có như vậy người học sau

khi ra trường mới thích ứng được với sự thay đổi về

yêu cầu lao động xã hội Do vậy việc nâng cao chất lượng giáo dục đặt ra cấp thiết hơn bao giờ hết

Môn Toán là một trong những môn học ở trường phổ thông giúp hoc sinh phát triển trí tuệ và khả năng chủ động sáng tạo của mình thông qua các hoạt động giải Toán và vận dụng vào thực tiễn cuộc sống

Tuy nhiên hiện nay ở các trường phổ thông việc dạy và học còn nhiều bất cập Học sinh như bị bó buộc vào một kiểu tư duy nhất định, một nhiệm vụ không thay đổi nên làm mất đi tính độc lập sáng tạo Còn về phía người thầy thì lại quá chú trọng đến kết quả của bài Toán và “làm thành thạo” các dạng bài tập có sẵn mà chưa chú ý đến cách phân tích, đánh giá để tìm ra cách giải mới và cách giải quyết bài Toán khác

Hình học không gian là một chủ đề hay, nhưng được coi là chủ đề khó dạy và khó học Đã có nhiều phương pháp dạy học Hình học không gian ra đời nhưng thực tế vận dụng vào dạy học trong trường phổ thông còn nhiều khó khăn, chưa phát huy được tính chủ động, sáng tạo của học sinh khi học phần kiến thức này Cho nên ngoài việc vận dụng các phương pháp dạy học tích cực vào dạy học chủ

đề này người thầy cần đưa ra một số biện pháp cụ thể giúp học sinh chủ động học tập và phát huy tính sáng tạo của các em

Chính vì những lý do trên nên tôi chọn tên đề tài là:”Một số biện pháp kích

thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong trong dạy học giải các bài Toán Hình học không gian lớp 11 (chương trình nâng cao ở trung học phổ thông) ”

2 Mục tiêu nghiên cứu

Tìm ra phương pháp để kích thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông trong dạy học giải Toán Hình học không gian 11 và vận dụng vào trong dạy học một số dạng Toán cụ thể, từ đó nâng cao năng lực giải Toán, khả năng tìm tòi sáng tạo gây hứng thú cho người học

3 Đối tượng nghiên cứu

Đưa ra các phương pháp để kích thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông trong dạy học giải giải các bài toán Hình học không gian lớp

11

4 Nhiêm vụ nghiên cứu

 Nghiên cứu cơ sở khoa học về tư duy, các phương pháp tư duy, năng lực tư duy

 Tìm hiểu mối quan hệ biện chứng giữa hoạt động giải Toán với sự phát triển năng lực tư duy sáng tạo của học sinh phổ thông

 Đề xuất các biện pháp kích thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông trong dạy học giải Toán Hình học không gian

 Nghiên cứu, vận dụng vào các bài giảng, một số dạng Toán cụ thể

 Tổ chức thực nghiệm một phần kết quả nghiên cứu để đánh giá tính khả thi của đề tài

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu dựa trên tài liệu

 Nghiên cứu các văn kiện của Đảng và nhà nước về giáo dục, luật giáo dục, nghị quyết của chính phủ, quyết định… Nghiên cứu các phương pháp dạy học tích cực nói chung và phương pháp dạy học Hình học không gian nói riêng

 Nghiên cứu các sách báo, tài liệu liên quan đến giáo dục

 Nghiên cứu các tài liệu về tâm lý học, lý luận dạy học hiện đại

 Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa (nâng cao) Hình học không gian, sách tham khảo

5.2 Phương pháp điều tra quan sát

 Thảo luận, trao đổi kinh nghiệm với các đồng nghiệp ở trường THPT Văn Lâm về dạy học giải toán Hình học không gian lớp 11

 Tiếp thu các ý kiến của giảng viên hướng dẫn

 Điều tra tìm hiểu tình hình thực tế tiếp thu kiến thức của học sinh và khả năng vận dụng lý thuyết để làm bài tập Hình học không gian

 Dự giờ tìm hiểu các phương pháp, biện pháp mà giáo viên sử dụng trong các bài giảng về Hình học không gian

5.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Dạy thử nghiệm ở các lớp sau:

 Lớp 11A4, 11A5 thuộc Trường THPT Văn Lâm (Tỉnh Hưng Yên)

 Lớp 11A2, 11A thuộc Trường THPT Trưng Vương (Tỉnh Hưng Yên)

 Lớp 11A1, 11A2 thuộc Trường THPT Hùng Vương (Tỉnh Hưng Yên) Với mục đích nhằm kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp kích thích năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học giải Toán Hình học không gian

6 Dự kiến kết quả nghiên cứu và ý nghĩa của nó

 Phát hiện một số ưu nhược điểm của việc dạy học giải các bài toán Hình

học không gian lớp 11 ở phổ thông

 Trình bày rõ cơ sở khoa học của việc kích thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh nói chung và trong dạy học giải các bài toán Hình học không gian lớp

11 ở phổ thông nói riêng

 Đề xuất một số biện pháp nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học

sinh

 Đưa ra một số bài giảng, một số dạng Toán cùng những ví dụ cụ thể có áp

dụng các biện pháp kích thích năng lực tư duy cho học sinh

 Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho các giáo viên giảng dạy Toán

ở phổ thông và các bạn sinh viên sư phạm Toán

7 Cấu trúc Luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận cùng danh mục tài liệu tham khảo luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Vài nét về hoạt động dạy học giải Toán ở trường phổ thông

1.1.1 Quan niệm về dạy học giải Toán ở trường phổ thông

1.1.2 Các bước trong dạy học giải Toán.

1.2 Phương pháp nâng cao chất lượng tư duy cho người học

1.2.1 Phương pháp dạy học tích cực

1.2.2 Một số khái niệm liên quan đến tư duy

1.2.3 Phân loại tư duy

1.2.4 Phương pháp nâng cao chất lượng tư duy người học

Chương 2 CÁC BIỆN PHÁP KÍCH THÍCH NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC GIẢI CÁC BÀI TOÁN HÌNH

HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11 2.1 Tạo cho học sinh có lòng tin tưởng mình có khả năng học tập tốt môn Toán, lòng tin mình có sức sáng tạo.

2.2 Khuyến khích học sinh giải bài Toán bằng nhiều cách khác nhau

2.3 Dùng giản đồ ý

2.4 Tổng quát hóa, cụ thể hóa

2.5 Luôn tìm tòi lời giải tốt nhất

2.6 Sử dụng công nghệ thông tin

2.7 Phải biến các suy nghĩ thành hành động, thành việc làm cụ thể.

Chương 3 TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ 3.1 Mục tiêu dạy học, nội dung dạy học giải bài tập Toán Chương III Hình học 11 “Vec tơ trong không gian Quan hệ vuông góc trong không gian”.

3.2 Một số giáo án cụ thể

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Phạm Khắc Ban, Văn Như Cương , Tạ Mẫn, Đoàn Quỳnh, Sách giáo khoa

Hình học 11 nâng cao Nhà xuất bản Giáo Dục, 2007

2 Hoàng Chúng, Phương pháp dạy học bộ môn Toán Nhà xuất bản Giáo Dục

Hà Nội, 1998

3 Đảng cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đại biểu lân thứ 9 Nhà xuất bản

Chính trị Quốc Gia, Hà Nội, 1997

4 Phạm Gia Đức, Nguyễn Mạnh Cảng, Bùi Huy Ngọc, Vũ Dương Thụy

Phương pháp dạy học môn Toán Nhà xuất bản Hà Nội, 2008

5 Hàn Liên Hải, Ngô Long Hậu, Hoàng Ngọc Anh, Tổng hợp kiến thức cơ bản

và nâng cao Hình học 11 Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, 2007

6 Trần Văn Hạo, Nguyễn Mộng Hy, Hình học 11 Nhà xuất bản Giáo Dục,

2007

7 Bùi Thị Hường, Phương pháp kich thích năng lực tư duy cho học sinh phổ

thông trong dạy học giải Toán, 2008

8 Nguyễn Mộng Hy, Khu Quốc Anh, Nguyễn Hà Thanh, Bài tập Hình học 11

Nhà xuất bản Giáo dục, 2007

9 Bá Nguyễn Kim, Vũ Dương Thụy, Phạm Văn Kiểu, Phát triển lý luận dạy

học môn Toán Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 1997

10 Nguyễn Bá Kim, Đinh Nho Cương, Nguyễn Mạnh Cảng, Vũ Dương Thụy,

Nguyễn Văn Thường, Phương pháp dạy học môn Toán( phần II), Dạy học

những nội dung cơ bản Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 1994

11 Nguyễn Bá Kim, Vũ Dương Thụy, Phương pháp dạy học môn Toán Nhà

xuất bản Giáo Dục, 2000

12 Nguyễn Bá Kim, Vương Dương Minh, Nguyễn Sĩ Đức, Tính giải quyết vấn

đề trong toàn bộ quá trình dạy học TTKHGD số 65-1998

13 Lưu Xuân Mới, Lý luận dạy học đại học Nhà xuất bản Giáo Dục, 2000

14 Polya G, Giải bài Toán như thế nào ( Hổ Thuần, Bùi Tưởng dịch) Nhà xuất

bản Giáo dục, 1997

15 Polya G, Toán học và những suy luận có lý Nhà xuất bản Giáo dục, 1995

16 Đoàn Quỳnh, Văn Như Cương, Phạm Khắc Ban, Tạ Mẫn, Hình học 11

nâng cao (sách giáo viên Nhà xuất bản Giáo Dục, 2007

17 Đào Tam, Phương pháp dạy học Hình học ở trường trung học phổ thông Nhà

xuất bản Đại học Sư phạm, 2007

18 Trần Vinh, Thiết kế bài giảng Hình học 11 Nhà xuất bản Hà Nội, 2007

19 Sở giáo dục và đào tạo Hưng Yên, Phân phối chương trình môn Toán PTTH,

Hưng Yên , 2009

20 Một số tài liệu trên các trang Web:

- http://vietsciences.free.fr

- http://boxmath.vn

- http://giaovien.net

- http://www.onthi.com

- http://vi.wikipedia.org

- http://edu.net.vn

- http://www.thuvienkhoahoc.com

- http://diendantoanhoc.net