SKKN một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả các bài dạy có sử dụng thí nghiệm trong chương trình hóa học trung học cơ sở

Trên cơ sở Sáng kiến kinh nghiệm của bản thân từ năm học 2015-2016cùng với sự nghiên cứu, đổi mới và sáng tạo trong quá trình dạy học nhằm giúphọc sinh học tập bộ môn hóa học hứng thú hơ

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO KRÔNG ANA

TRƯỜNG THCS DUR KMĂN

Tên sáng kiến :

MỘT SỐ KINH NGHIỆM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÁC BÀI DẠY CÓ SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC TRUNG HỌC CƠ SỞ

Thuộc bộ môn: Hóa học

Họ và tên tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Lành

Chức danh: Giáo viên

Trình độ chuyên môn cao nhất: Đại học sư phạm Chuyên ngành đào tạo: Sư phạm Hóa học

Dur Kmăl, tháng 3 năm 2017

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong các môn học của chương trình trung học cơ sở thì Hóa học là mônhọc được học sinh tiếp cận muộn hơn so với các môn học khác, phải tới lớp 8học sinh mới được học môn hóa học Trong khi đó các môn học như Toán vàTiếng Việt đã có từ bậc tiểu học, được học sinh được làm quen từ trước nên việchọc tập sẽ có phần thuận lợi hơn, nội dung kiến thức được dàn trải đều trongsuốt cả cấp học Đối với môn Hóa học, do được tiếp cận muộn nên việc nghiêncứu, học tập của học sinh không được thuận lợi bằng các môn học khác Để họcsinh làm quen với cách học bộ môn hóa học, giáo viên cần phải sử dụng đến cácphương tiện trực quan đặc trưng của bộ môn hóa học - đó là hệ thống các thínghiệm hóa học

Các thí nghiệm hóa học chính là điểm thuận lợi để giáo viên có thể kết nốibản chất của sự vật, hiện tượng với kiến thức lí thuyết trong chương trình mộtcách hiệu quả mà không hề khô khan Bằng cách tiến hành các thí nghiệm trựcquan hoặc cho học sinh làm thí nghiệm theo nhóm, giáo viên giúp học sinh tìm

ra bản chất của sự vật, hiện tượng bằng cách quan sát trực tiếp Nhờ đó, học sinh

sẽ dễ hiểu bài, nhớ kiến thức, từ đó vận dụng được kiến thức đã học vào thực tếcuộc sống

Qua thực tế giảng dạy môn Hóa học chương trình trung học cơ sở, bảnthân tôi nhận thấy hệ thống thí nghiệm mà bộ Giáo dục và Đào tạo biên soạn tuy

có làm rõ trọng tâm bài học nhưng chưa thực sự hấp dẫn để kích thích đượchứng thú của người học

Hưởng ứng cuộc vận động đổi mới phương pháp dạy học theo hướng lấyhọc sinh làm trung tâm, giáo viên đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn họcsinh khám phá kiến thức Tuy nhiên, hệ thống thí nghiệm nếu như xây dựng rậpkhuôn theo sách giáo khoa có thể chưa tạo được điểm nhấn, chưa có sức thu húthọc sinh dù tiến hành nhiều thí nghiệm Vì vậy, tôi nhận thấy cần phải nghiêncứu, thay thế một số thí nghiệm trong sách giáo khoa bằng những thí nghiệmsinh động, hấp dẫn, kích thích tính tò mò, sáng tạo, khám phá kiến thức của họcsinh mà vẫn đảm bảo nội dung bài học

Trên cơ sở Sáng kiến kinh nghiệm của bản thân từ năm học 2015-2016cùng với sự nghiên cứu, đổi mới và sáng tạo trong quá trình dạy học nhằm giúphọc sinh học tập bộ môn hóa học hứng thú hơn, tăng khả năng vận dụng kiếnthức vào cuộc sống, nâng cao chất lượng dạy học hóa học; tôi đề xuất đề tài:

“Một số kinh nghiệm nâng cao hiệu quả các bài dạy có sử dụng thí nghiệm ở

chương trình hóa học Trung học cơ sở” Mong rằng đề tài sẽ giúp học sinh học

tập bộ môn Hóa học một cách hứng thú, thêm yêu mến môn học này hơn

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

a) Mục tiêu:

Mục tiêu của đề tài là xây dựng kĩ năng thực hành thí nghiệm, tạo hứngthú học tập và hình thành cho học sinh khả năng giải quyết vấn đề một cáchkhoa học, sáng tạo, đưa hóa học và thực tế cuộc sống lại gần nhau hơn, góp phầnnâng cao hiệu quả của hoạt động dạy học môn Hóa học trong trường Trung học

cơ sở

b) Nhiệm vụ:

Giáo viên lựa chọn, thay thế, thêm bớt các thí nghiệm trong mỗi bài dạysau đó tổ chức cho học sinh tiến hành theo từng nhóm nhỏ (nếu có nhiều thínghiệm thể hiện tính chất của chất thì nên cho học sinh làm liên tiếp, ghi hiệntượng quan sát vào bảng sau đó nêu các tính chất của chất rồi viết các phươngtrình hóa học để tiết kiệm thời gian)

Giáo viên tạo điểm nhấn khi thực hiện các thí nghiệm bằng cách thay thếmột số thí nghiệm trong sách giáo khoa bằng những thí nghiệm vui, hấp dẫn,tương đương mà vẫn đảm bảo về mặt nội dung kiến thức Những thí nghiệmthay thế phải tạo được sự hứng thú vượt trội so với thí nghiệm ban đầu

Để học sinh có thể nhớ tốt kiến thức, giáo viên nên để cho các em tự mìnhchuẩn bị dụng cụ, hóa chất gần gũi với cuộc sống (như giáo viên đã định hướngtrong đề tài); sau đó là hãy để các em tự là thí nghiệm theo nhóm vì chỉ có tựlàm thí nghiệm học sinh mới nâng cao được kĩ năng tiến hành thí nghiệm, tăngcường khả năng quan sát hiện tượng thí nghiệm, phát hiện ra những quy luật bảnchất và từ đó học sinh sẽ tìm thấy vấn đề cần giải quyết Để tạo động lực khámphá kiến thức, giáo viên cần chuẩn bị hệ thống câu hỏi gợi mở, giúp học sinh tựmình chiếm lĩnh tri thức Có như vậy, các em mới dần làm quen được phươngpháp làm việc một cách khoa học, rèn luyện tính cẩn thận, tư duy suy luận logic

và quan trọng hơn là biết phối hợp với các thành viên trong nhóm để giải quyếtnhiệm vụ học tập, tăng cường tình đoàn kết

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là một số bài dạy có sử dụng thínghiệm trong chương trình hóa học Trung học cơ sở

4 Giới hạn, phạm vi nghiên cứu

Khuôn khổ nghiên cứu: Các bài dạy có sử dụng thí nghiệm hóa học trongchương trình Trung học cơ sở

Đối tượng khảo sát: Học sinh lớp 8,9 trường THCS Dur Kmăn.

Thời gian: Năm học 2015 - 2016

5 Phương pháp nghiên cứu

a) Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận:

- Phương pháp phân tích – tổng hợp tài liệu: Qua việc nghiên cứu các tàiliệu bồi dưỡng giáo viên; tài liệu Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng;sách giáo khoa, sách giáo viên ; một số thiết kế bài dạy và tài liệu khác có liênquan (phương pháp giảng dạy bộ môn hóa học) … đã giúp tôi định hướng đượccách thức, phương pháp tối ưu trong giảng dạy bộ môn Hóa học Đặc biệt, mộtnguồn tài liệu vô cùng phong phú, đa dạng về thể loại và hình thức – đó là mạngInternet Qua việc tìm hiểu các thí nghiệm ở trang điện tử này, tôi đã thu thậpđược rất nhiều thí nghiệm vui, hấp dẫn (pháo hoa, làm sữa chua…)

b) Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

- Phương pháp điều tra: giáo viên điều tra về việc học bộ môn hóa họcnhư: niềm yêu thích bộ môn, được làm thí nghiệm, thích làm thí nghiệm hóahọc, kết quả học tập bộ môn hóa học, đã hiểu biết/ ứng dụng thực tế kiến thứchóa học vào thực tế cuộc sống

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục: qua soạn giáo án và giảngdạy trong thực tế, dự giờ, rút kinh nghiệm từ các tiết dạy của đồng nghiệp cũngnhư thái độ học tập, kết quả học tập của học sinh, từ đó tổng kết kinh nghiệmgiáo dục

- Phương pháp nghiên cứu các sản phẩm hoạt động: thường xuyên tròchuyện với học sinh để biết được tâm tư nguyện vọng về cách thức học tập củacác em, về những phương pháp giáo viên giảng dạy có tạo chuyển biến gì vềkiến thức, nhận thức, hành động của các em…

- Phương pháp khảo nghiệm, thử nghiệm: Giáo viên yêu cầu học sinh tựlàm thí nghiệm dựa vào các hóa chất, dụng cụ mà giáo viên/ tự bản thân các emchuẩn bị theo yêu cầu của giáo viên Kết hợp với thí nghiệm mà giáo viên đưavào là hệ thông câu hỏi gợi mở kiến thức Giáo viên đo lường hiệu quả của thínghiệm đó mang lại có khác gì so với thí nghiệm như trong sách giáo khoa yêucầu tiến hành hay không Từ đó, giáo viên rút ra kinh nghiệm cho bản thân

c) Phương pháp thống kê toán học: với mục đích đầu tiên là khảo sát địnhlượng về sự yêu thích bộ môn hóa học trong hệ thống các môn học ở cấp Trunghọc cơ sở; thứ hai là tính toán tỉ lệ phần trăm chất lượng học bộ môn hóa họccủa học sinh; thứ ba là xem xét mức độ vận dụng kiến thức bài học vào thực tếcuộc sống

PHẦN II: NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận

Theo nghị quyết 29 NQ/TW Trung ương 8 khóa XI: Tiếp tục đổi mớimạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực,chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lốitruyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cáchnghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới trithức, kỹ năng, phát triển năng lực Giáo viên khai thác thiết bị dạy học (trong đó

có công nghệ thông tin) tăng cường thí nghiệm, thực hành trực quan (kênh chữ,kênh hình) để nâng cao hiệu quả dạy học và gắn bài giảng sát với thực tế củacuộc sống Đã có nhiều phương pháp dạy học tích cực đã được áp dụng, triển

khai và mang lại kết quả hết sức khả quan: Phương pháp dạy học nhóm, phương pháp giải quyết vấn đề, phương pháp dạy học theo dự án, phương pháp bàn tay nặn bột…

Trường tôi công tác là 1 trong 12 trường trên cả nước thí điểm mô hình

Trường học mới Sự khác biệt của mô hình Trường học mới so với mô hình giáo

dục đại trà chủ yếu nằm ở 2 điểm quan trọng: Thay đổi cách thức tiếp cận tàiliệu của học sinh và phương pháp tổ chức hoạt động dạy học và giáo dục của

giáo viên Qua gần 3 năm dạy học theo mô hình này đã chứng minh việc đổi

mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực mang lại nhiều kết quả tốt đẹp.Trong đó, học sinh đóng vai trò trung tâm của hoạt động dạy học còn giáo viên

là người trực tiếp tổ chức và chỉ đạo học sinh tiến hành các hoạt động học tập

Do đó, phương pháp tổ chức hoạt động dạy học và giáo dục của giáo viên gầnnhư quyết định hoàn toàn đến năng lực, phẩm chất của học sinh Nếu giáo viênbiết vận dụng linh hoạt, khéo léo các phương pháp cũng như phương tiện dạyhọc thì kết quả dạy học sẽ từng bước được nâng cao

Qua việc nghiên cứu, áp dụng, khảo sát thực tiễn tôi nhận thấy đối vớimôn đặc thù như Hóa học, nếu giáo viên khai thác được lợi thế của bộ môn (thínghiệm, thực hành) sẽ mang lại nhiều lợi ích thiết thực: tạo hứng thú, rèn luyệnkhả năng quan sát, tính cẩn thận, kĩ năng làm thí nghiệm, tư duy khoa học, gắnkiến thức bài học vào thực tế cuộc sống

Đề tài mà bản thân tôi muốn đề xuất phần nào cũng đã đáp ứng được yêucầu trên Trước mắt là giúp học sinh nắm được nội dung trọng tâm của bài học,tạo hứng thú học tập Sau nữa là tạo cho học sinh tâm thế chủ động khám phákiến thức mới Đồng thời, hình thành tư duy khoa học, năng lực giải quyết vấn

đề, các kĩ năng làm việc nhóm, góp phần hình thành phẩm chất và tăng khả năngvận dụng kiến thức vào thực tế cuộc sống cho các em học sinh

a Vai trò quan trọng của thí nghiệm trong dạy học hóa học

Thí nghiệm có vai trò rất quan trọng trong nghiên cứu khoa học và quantrọng đặc biệt trong dạy học hóa học

Thí nghiệm có vai trò hết sức quan trọng trong quá trình phát triển nhậnthức của con người về thế giới Thí nghiệm là một phần của hiện thực kháchquan được thực hiện hoặc tái tạo lại trong những điều kiện đặc biệt, trong đó conngười có thể chủ động điều khiển các yếu tố tác động vào quá trình xảy ra đểphục vụ cho các muc đích nhất định Thí nghiệm giúp con người gạt bỏ nhữngcái phụ, không bản chất để tìm ra cái bản chất của sự vật hiện tượng Thí nghiệmgiúp con người phát hiện ra các quy luật còn ẩn náu trong thế giới tự nhiên Mặtkhác, nó còn giúp con người kiểm chứng, làm sáng tỏ những giả thuyết khoa

học Đúng như Ăng ghen đã nói: “Trong nghiên cứu khoa học tự nhiên, cũng

như lịch sử, phải xuất phát từ những sự thật đã có, từ những hình thái hiện thực khác nhau của vật chất; cho nên trong khoa học lí luận về tự nhiên, chúng ta không thể cấu tạo nên mối liên hệ để ghép chúng vào sự thật, mà phải từ những sự thật đó, phát hiện ra mối liên hệ ấy, rồi phải hết sức chứng minh những mối liên hệ ấy bằng thực nghiệm”.

Thí nghiệm là nền tảng của việc dạy học hóa học Nó giúp học sinh chuyển

từ tư duy cụ thể sang tư duy trừu tượng và ngược lại Khi làm thí nghiệm, họcsinh sẽ làm quen với các chất hóa học và trưc tiếp nắm bắt các tính chất lí, hóacủa chúng Từ đó các em hiểu được các quá trình hóa học, nắm vững các kháiniệm, định luật của hóa học Nếu không có thí nghiệm thì:

+ Giáo viên sẽ tốn nhiều thời gian để giảng giải nhưng vẫn không rõ vàkhông hết ý vì không phải mọi thứ đều có thể diễn đạt trọn vẹn bằng lời Lời nóithì trừu tượng còn các thí nghiệm thì cụ thể

+ Học sinh tiếp thu kiến thức thiếu chính xác và vững chắc Các em sẽ khóhiểu bài vì không có những biểu tượng rõ ràng, cụ thể về các chất, các hiệntượng hóa học Ví dụ: Phản ứng tạo kết tủa đồng (II) hiđroxit dạng keo, màuxanh Nếu không có thí nghiệm thì học sinh không thể hình dung được dạng keonhư thế nào Màu xanh thì có nhiều màu xanh khác nhau

+ Học sinh sẽ chóng quên khi không hiểu bài, không có ấn tượng sâu sắc

về các hình ảnh cụ thể

Thí nghiệm là cầu nối giữa lí thuyết và thực tế Nhiều thí nghiệm rất gầngũi với đời sống, với các quy trình công nghệ Vì vậy, thí nghiệm giúp học sinhvận dụng những điều đã học vào thực tế cuộc sống

Thí nghiệm giúp học sinh rèn luyên các kĩ năng thực hành (các thao tác vàcách thức tiến hành thí nghiệm), hình thành những đức tính của người lao độngmới: cẩn thận, khoa học, kỉ luật

Thí nghiệm giúp học sinh phát triển tư duy, hình thành thế giới quan duyvật biện chứng Khi tự tay làm thí nghiệm hoặc được tận mắt nhìn thấy những

hiện tượng hóa học xảy ra, học sinh sẽ tin tưởng vào kiến thức đã học và cũngthêm tin tưởng vào chính bản thân mình.

Khi làm thí nghiệm rất dễ gây húng thú học tập Học sinh không thể yêuthích bộ môn và không thể say mê khoa học với những bài giảng lí thuyết khôkhan Thí nghiệm cùng với những hiện tượng thí nghiệm kì lạ, hấp dẫn chính làthuận lợi riêng của bộ môn hóa học so với các bộ môn khoa học khác Nếu giáoviên biết tận dụng, phát triển một cách sáng tạo, linh hoạt trong quá trình dạyhọc thì kết quả của hoạt động dạy học hóa học trong trường phổ thông chắc chắn

sẽ được nâng cao

b Các nguyên tắc xây dựng hệ thống thí nghiệm trong chương trình hóa học Trung học cơ sở

Muốn các thí nghiệm đi vào các bài dạy hóa học ở chương trình trung học

cơ sở một cách hiệu quả thì phải xây dựng hệ thống thí nghiệm theo các nguyêntắc sau:

Thí nghiệm phải gắn với nội dung bài dạy, tốt nhất là chọn được các thínghiệm giúp học sinh tiếp thu được các kiến thức cốt lõi, trọng tâm

Thí nghiệm phải trực quan, hiện tượng rõ ràng, có tính thuyết phục

Thí nghiệm phải hấp dẫn, kích thích hứng thú với người dạy và người học

Thí nghiệm dễ kiếm hóa chất, đơn giản, dễ làm

Việc thực hiện thí nghiệm không được mất quá nhiều thời gian, làm ảnhhưởng đến nội dung bài dạy

Thí nghiệm phải an toàn, càng ít độc hại càng tốt Nên thay các thínghiệm độc bằng các thí nghiệm không độc hoặc ít độc hại hơn

Số lượng thí nghiệm trong 1 bài dạy cần hợp lí, không nên quá nhiều đểhọc sinh có thời gian rèn các kĩ năng khác

2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu

Trước khi áp dụng đề tài, tôi đã tiến hành khảo sát nhận thức của học sinh

về tầm quan trọng của thí nghiệm, các tiết thực hành môn hóa học; và các hìnhthức tiếp xúc với thí nghiệm của học sinh ở trường Trung học cơ sở Dur Kmăn.Kết quả nhận được như sau:

Người thực hiện: Nguyễn Thị Tuyết Lành- Giáo viên trường Trung học cơ sở Dur Kmăn 7

Nhận thức của học sinh về tầm quan trọng của thí nghiệm hóa học

Biểu đồ 1: Nhận thức của học sinh trường Trung học cơ sở Dur Kmăn về tầm quan trọng của thí nghiệm trong tiết học hóa học

học cơ sở Dur Kmăn trong các tiết học có sử dụng thí nghiệm hóa học

Một số nguyên nhân của tình trạng trên:

Thứ nhất: Do chương trình sách giáo khoa

Hệ thống thí nghiệm được xây dựng trong sách giáo khoa môn Hóa học 8,

9 hiện hành cơ bản đã đáp ứng được phần nào các yêu cầu làm rõ trọng tâm bàihọc, hình thành được 1 số kĩ năng làm thí nghiệm đơn giản; khả năng quan sát,suy luận, tư duy logic trong quá trình học tập hóa học ở các bài dạy có sử dụng

thí nghiệm Tuy nhiên, các thí nghiệm trong sách giáo khoa còn mang nặng tính

rập khuôn, máy móc, chưa kích thích được niềm đam mê nghiên cứu học tập,tính sáng tạo của học sinh

Thứ hai: Do nhận thức của học sinh

Đa số học sinh trong địa bàn trường tôi công tác có hoàn cảnh khó khăn,nhà xa trường, bố mẹ chưa quan tâm đúng mức, đầu vào thấp, nhận thức chậm.Ngoài ra, nhiều học sinh lười học bài, ham chơi, học tập chưa chuyên cần làmcho hiệu quả dạy học vẫn ở mức thấp Rất nhiều học sinh vẫn hào hứng khiđược làm thí nghiệm nhưng lại lười suy nghĩ, học tập thụ động, đối phó,chưamạnh dạn, không chịu khó tìm tòi, ôn luyện nên gây ra nhiều khó khăn cho giáoviên đứng lớp

Theo khảo sát của bản thân trước khi áp dụng đề tài: có đến 60% học sinhkhông thích các tiết học hóa học, hơn 70% học sinh không muốn làm thínghiệm Nguyên nhân, qua tìm hiểu là do các em yếu kĩ năng thực hành, sợ hóa

CÁC HÌNH THỨC TIẾP XÚC THÍ NGHIỆM HÓA HỌC CỦA HỌC SINH Chưa bao giờ làm thí nghiệm,chỉ xem các bạn làm

Trực tiếp làm thí nghiệm

Chỉ thầy cô làm thí nghiệm, học sinh ngồi quan sát

Thầy cô chiếu thí nghiệm trên màn chiếu

Thầy cô chỉ dạy lí thuyết, không làm thí nghiệm

30,6%

27,8%

42,5% 9,3%

32,4%

chất độc hại, cháy nổ và chưa tìm thấy niềm vui, sự cần thiết phải học bộ mônHóa học.

Thứ ba: Do điều kiện cơ sở vật chất của trường

Ở một số thí nghiệm, do một số hóa chất khó bảo quản (dung dịchAgNO3, CaC2, dung dịch Br2…), một số dụng cụ thí nghiệm đắt tiền, dễ hỏng(thiết bị điện phân nước, cân Robecvan…) nên giáo viên không làm/ cho họcsinh làm thí nghiệm được mà phải dạy chay hoặc chiếu thí nghiệm ảo trên mànhình chiếu Điều này đã làm giảm khả năng thuyết phục học sinh tin tưởng vàokhoa học, làm giamt hứng thú học tập của các em

Thứ tư: Do thời lượng của tiết học

Vì thời lượng của một tiết học tương đối ít (bao gồm ổn định lớp, kiểm trabài cũ, sửa bài tập, dạy bài mới, củng cố, dặn dò, giải quyết một số tình huống

sư phạm- nếu có) nên làm giáo viên ngại chuẩn bị thí nghiệm cho học sinh làm.Nếu để học sinh tự mình tiến hành thí nghiệm thì có thể giáo viên không dạyhết bài (vì học sinh làm thí nghiệm chậm)

Thứ năm: Do giáo viên dạy bộ môn Hóa học

Nguyên nhân chủ quan đến từ giáo viên: một số giáo viên chưa chịu khóđổi mới phương pháp dạy học, thường xuyên tránh các tiết học thực hành, chưađầu tư nhiều vào bài dạy cũng như việc chuẩn bị thí nghiệm, làm thí nghiệm trênlớp làm giảm hứng thú học tập của học sinh và chất lượng dạy học, giáo dục.Một nguyên nhân nữa xuất phát từ giáo viên, đó là chưa thực sự quan tâm đếncác em học sinh: chưa đi sâu, đi sát để tháo gỡ khó khăn cho các em; chưa kịpthời động viên, khích lệ sự cố gắng, tiến bộ dù là nhỏ nhất của các em; chưa chịukhó tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng của các em đối với bộ môn mình đang trựctiếp giảng dạy

Về các tiết học thực hành môn hóa học, thực tế giáo viên cũng chưa thực

sự coi trọng vì đa số các tiết học này chỉ nhắc lại kiến thức đã biết Nhiều khihọc sinh không cần tiến hành thí nghiệm mà vẫn làm tốt bài tường trình Ở cáctiết học có sử dụng thí nghiệm, chủ yếu là giáo viên dùng thí nghiệm biểu diễnchứ không để học sinh tự làm vì sợ không đủ thời gian dạy hết kiến thức trongbài, học sinh ý thức chưa tốt nên không làm theo hướng dẫn của giáo viên, sợhọc sinh làm vỡ dụng cụ thí nghiệm…

Với yêu cầu hiện nay của ngành giáo dục đòi hỏi học phải đi đôi với hành

- tức là, sau khi nghiên cứu về một vấn đề nào đó, các em phải liên hệ được vớithực tế để có thể giải quyết các mâu thuẫn xảy ra trong cuộc sống Đây là nhiệm

vụ khó khăn cũng là quan trọng hàng đầu của giáo viên Nhiều điều tra nghiêncứu về tình hình của học sinh ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay cho thấy:học sinh Việt Nam nói chung khá giỏi về lí thuyết nhưng chưa áp dụng được vàothực tế cuộc sống Điều này đã làm cho tôi trăn trở, là động lực để bản thân tìm

tòi, thay đổi phương pháp dạy học hướng đến mục tiêu lấy học sinh làm trungtâm, tăng khả năng áp dụng lí thuyết đã học vào cuộc sống.

Trước đây, bản thân tôi đã cố gắng để học sinh được trực tiếp làm thínghiệm trong các tiết học Tuy nhiên, vì chưa tạo được điểm nhấn cho nên dùhọc sinh làm thí nghiệm nhưng mức độ nhớ kiến thức chưa được tốt, chưa có sựhào hứng, bị lôi cuốn vào bài dạy Những học sinh nhớ kiến thức thì lại không

áp dụng được vào thực tế cuộc sống Đây là điều làm bản thân tôi luôn trăn trở,tìm cách khắc phục

Do vậy, bản thân tôi đã mạnh dạn thay đổi phương pháp, tìm tòi, nghiêncứu và áp dụng đề tài này vào việc dạy học ở trường Việc thay thế, thêm bớtmột số thí nghiệm trong sách giáo khoa bằng những thí nghiệm vui, đẹp mắt,hấp dẫn sẽ làm cho các em háo hức chờ đợi đến tiết học môn hóa, hầu hết các

em học sinh bị lôi cuốn vào bài giảng, tạo động lực để các em khám phá kiếnthức mới Mặt khác, nếu giáo viên thay thế một số hóa chất, dụng cụ ở các thínghiệm trong sách bằng những hóa chất gần gũi với cuộc sống sẽ làm cho họcsinh thấy được hóa học thật gần gũi với cuộc sống, thêm yêu mến môn hóa học

và tăng khả năng vận dụng của bộ môn hóa học vào thực tế cuộc sống Để làmđược điều này đòi hỏi bản thân người giáo viên phải luôn chủ động tìm tòi quasách vở, qua thực tế cuộc sống và không ngại khó để đưa các thí nghiệm đó vàobài dạy Mặt khác, giáo viên đứng lớp luôn phải là người yêu nghề, trăn trở vớichất lượng giáo dục, mạnh dạn đổi mới phương pháp dạy học và đặc biệt là phảigần gũi, quan tâm nhiều hơn đến các đối tượng học sinh

Để áp dụng đề tài này vào bài dạy đòi hỏi giáo viên phải đầu tư nhiều thờigian, công sức để chuẩn bị cho học sinh (vì giáo viên phải thay thế một số dụng

cụ, hóa chất trong sách bằng các hóa chất, dụng cụ khác) Thực tế có nhiều giáoviên rất ngại làm thí nghiệm cũng như chuẩn bị thí nghiệm cho học sinh chứchưa nói đến việc tự mình đi tìm kiếm thí nghiệm, dụng cụ, thiết bị để thay thếcho các thí nghiệm trong sách giáo khoa Để khắc phục khó khăn nêu trên, chỉcần đội ngũ nhà giáo có tâm huyết, tất cả vì học sinh thân yêu, niềm vui của họcsinh là động lực phấn đấu của giáo viên thì chắc chắn sẽ đạt được kết quả nhưmong đợi

Thứ nữa là khi chuẩn bị các thí nghiệm cũng như đưa các thí nghiệm trênvào bài học nếu giáo viên không chuẩn bị hệ thống câu hỏi dẫn dắt, gợi mở đểcác em học sinh khám phá kiến thức mới một cách chu đáo thì thí nghiệm làmcũng chỉ để các em xem cho vui mắt chứ không làm cho học sinh hiểu bài, nhớbài và vận dụng các kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống

Việc áp dụng Sáng kiến kinh nghiệm trên sẽ không mang lại hiệu quả nếucác em học sinh không mạnh dạn, học tập thụ động, lười hoạt động (không làmthí nghiệm mà chỉ ngồi xem cho vui, không suy nghĩ dựa trên các câu hỏi gợi

mở của giáo viên) Mặt khác, nếu bản thân giáo viên dạy học rập khuôn theo

phương pháp truyền thụ, không chịu khó đổi mới, tìm tòi, sáng tạo, vận dụnglinh hoạt các phương pháp dạy học tích cực thì chắc chắn sẽ rất khó đạt hiệuquả Nhiều giáo viên chưa thực sự gần gũi, quan tâm đến các em học sinh, nhiềukhi các em chưa hiểu bài nhưng giáo viên không tìm cách giúp đỡ, gợi mở sẽkhiến các em sợ sai, không chủ động tham gia vào bài học

Về phía học sinh nói chung và học sinh trường Trung học cơ sở DurKmăn nói riêng, đa số các em chưa có sự đầu tư nhiều vào học tập, đặc biệt làmôn hóa học nên giáo viên có tiến hành nhiều thí nghiệm vui mắt, hấp dẫn đếnđâu mà ở học sinh không có sự ôn luyện các kiến thức cũ thì cũng không thểnhớ tốt các kiến thức đó được

Định hướng cho sự thay đổi đó là phải làm sao để các em hiểu bài, nhớkiến thức và áp dụng được kiến thức trong đã học vào thực tế cuộc sống Để làmđược điều này, tôi đa đưa ra giải pháp là thêm, bớt, thay thế một số thí nghiệmtrong sách giáo khoa bằng những thí nghiệm tương đương về mặt kiến thứcnhưng gần gũi với cuộc sống Mặt khác, để tăng hiệu quả hoạt động của họcsinh trong giờ học, các thí nghiệm hấp dẫn, đẹp mắt được tiến hành Ngoài ra, đểhọc sinh hiểu bài thì giáo viên phải xây dựng hệ thống câu hỏi phù hợp với mức

độ nhận thức của các em học sinh Phải quan tâm sát sao đến từng đối tượng họcsinh, tháo gỡ các khó khăn vướng mắc của các em để các em mạnh dạn, tự tintrong học tập và cuộc sống

3 Nội dung và hình thức của giải pháp

a) Mục tiêu của giải pháp

Nhằm tạo cho học sinh có bầu không khí học tập sôi nổi, hứng thú, tự tintiếp thu và khám phá kiến thức một cách chủ động Học sinh hiểu và ghi nhớkiến thức tốt hơn Từ đó, hình thành cho học sinh kĩ năng thực hành, nhận biết,phân tích, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề một cách sáng tạo, khoa học

b) Nội dung và cách thức thực hiện của giải pháp

Giáo viên chủ động tìm tòi, thay thế một số thí nghiệm trong sách giáokhoa bằng những thí nghiệm vui, hấp dẫn, tạo động lực khám phá kiến thức mới

mà vẫn đảm bảo nội dung bài học Tiếp đến là thay đổi cách tổ chức hoạt độnghọc: học sinh sẽ hoạt động theo nhóm, tự làm thí nghiệm và rút ra kiến thứcdưới sự điều khiển của giáo viên

+ Thí nghiệm phải gắn với nội dung bài dạy, tốt nhất là chọn được các thí nghiệm giúp học sinh tiếp thu được các kiến thức cốt lõi, trọng tâm

Các thí nghiệm hóa học dù là ở dạng nào thì cũng nhằm giúp học sinh tiếpthu tốt nội dung bài học và nắm vững hệ thống các kiến thức hóa học cần thiếttrong chương trình phổ thông Mặt khác, để việc tiếp thu kiến thức của học sinh

có hiệu quả, không thể thí nghiệm một cách tràn lan mà phải có trọng tâm, trọngđiểm Khi lựa chọn các thí nghiệm để đưa vào bài dạy, tốt nhất nên chọn các thí

nghiệm giúp học sinh tiếp thu các kiến thức cốt lõi, trọng tâm Số lượng các thínghiệm trong một bài cũng không nên quá nhiều, có thể từ 3 đến 5 thí nghiệm làhợp lí.

+ Thí nghiệm phải trực quan, hiện tượng rõ ràng, có tính thuyết phục

Sử dụng thí nghiệm trong dạy học chính là một hình thức dạy học theophương pháp trực quan Vì vậy, thí nghiệm phải dễ quan sát, hiện tượng rõ ràng,

có tính thuyết phục Chúng ta phải lựa chọn các phản ứng, các quá trình hóa học

có kèm theo hiện tượng quan sát được dễ dàng bằng mắt thường Đó là các phảnứng:

- Có sự biến đổi màu sắc

- Có tạo chất kết tủa, chất khí bay lên khỏi dung dịch

- Có sự tỏa nhiệt hay thu nhiệt

- Có hiện tượng cháy, nổ hay phát quang

Ở bài 13: Phản ứng hóa học (hóa 8): Khi giáo viên dạy phần III (Khi nào

có phản ứng hóa học xảy ra) để chứng minh cho học sinh biết có một số phản

ứng chỉ xảy ra khi có mặt chất xúc tác thì giáo viên nên cho học sinh tiến hànhthí nghiệm giữa nhôm với iot: Nghiền nhỏ iot tinh thể rồi trộn với bột nhôm theo

tỉ lệ thể tích 1:3 (1 muỗng thủy tinh nhỏ iot với 3 muỗng nhỏ bột nhôm) Để yênthì phản ứng không xảy ra nhưng nếu nhỏ khoảng 2 giọt nước vào thì hỗn hợpdần dần bốc cháy có khói màu tím (của hơi iot), màu vàng (của AlI3) và màutrắng của hơi nước

+ Thí nghiệm phải hấp dẫn, kích thích hứng thú người dạy và người học

Thí nghiệm nhôm tác dụng với iot (phản ứng chỉ xảy ra khi có mặt chất xúc tác là nước)

Một trong những nguyên nhân chính làm cho học sinh chưa yêu thích bộmôn hóa học là do thí nghiệm không hấp dẫn, không tạo được ham muốn hoạtđộng Do đó, thí nghiệm không những chỉ cần đem lại hứng thú cho học sinh màcòn phải mang lại hứng thú cho người làm thí nghiệm

Thông thường thì những thí nghiệm làm cho học sinh hứng thú cũng sẽgây cho giáo viên hứng thú Khi nhìn học sinh của mình chăm chú dõi theo cáchiện tượng phản ứng xảy ra, thấy các em hoan hỉ cũng đủ làm cho giáo viên vuirồi Để xóa dạy chay, một trong những phương pháp quan trọng là phải tìm tòi,thay thế, lựa chọn các thí nghiệm hấp dẫn, gần gũi với cuộc sống để đưa vào bàidạy

Ví dụ: ở bài Nước (hóa 8), khi giáo viên làm cho học sinh xem thí nghiệm

Na tác dụng với nước thì nên thiết kế để cho thí nghiệm hấp dẫn hơn bằng cáchthay thế bằng thí nghiệm“ Đốt cháy tàu chiến địch” như sau: Dùng 1 tờ giấy A4

để gấp tàu, chọc 1 lỗ thủng dưới đáy, đặt một mẩu Na vào tàu rồi đậy bên trênbằng vài mảnh giấy dễ bắt lửa Thả tàu vào chậu nước có sẵn vài giọt ddphenolphtalein Khi Natri gặp nước, tàu sẽ bùng cháy, trên mặt nước xuất hiệnvết máu giặc loang nhuộm hồng cả khúc sông Có một lưu ý khi tiến hành thínghiệm: Vì Natri được bảo quản trong dầu hóa nên phía ngoài sẽ được bao phủmột lớp vỏ cứng, nếu không gọt sạch lớp vỏ cứng này trước khi cho vào nước,viên Natri sẽ gây nổ, bắn ra mang theo dung dịch xút gây bỏng, cháy áo quần.Nếu giáo viên tiến hành được thí nghiệm như đề xuất ở trên vừa tạo sự hứng thúcho học sinh, vừa có tác dụng giáo dục lòng yêu nước thông qua bài học Để họcsinh dự đoán được trong sản phẩm sinh ra có khí H2, giáo viên phải hướng cho

học sinh sử dụng thính giác để cảm nhận về phản ứng (nếu lắng nghe, các em sẽ nghe thấy âm thanh phát ra từ phản ứng- tiếng xì xì) Giáo viên nên gợi mở để củng cố tư duy logic cho học sinh: kết quả là sau phản ứng viên Natri (nhẹ hơn nước) tan trong nước; sự khác nhau giữa một chất nhẹ hơn nước tan trong nước tạo ra âm thanh xì xì và một chất nhẹ hơn nước khi tan trong nước không tạo ra

âm thanh là ở chỗ nào?Học sinh sẽ tự suy luận để rút ra: trong sản phẩm của phản ứng có khí.

Hoặc ở bài Tính chất hóa học của muối (Hóa 9) giáo viên nên cho họcsinh tiến hành thí nghiệm nhiệt phân muối KNO3 bằng cách châm tàn đóm vào

tờ giấy A4 có hình vẽ bằng dd KNO3 (đã phơi khô) Giấy sẽ bị cháy nhanh,mạnh theo những chỗ có KNO3 Trước khi cho học sinh tiến hành thí nghiệmnày, giáo viên yêu cầu học sinh quan sát kĩ tờ giấy (các em sẽ phát hiện ra cáchình vẽ bằng những nét từ một chất rắn có màu trắng) Khi tiến hành thí nghiệm

và quan sát hiện tượng, giáo viên đặt câu hỏi: Tại sao ở các vết màu trắng trên

tờ giấy lại cháy nhanh hơn những chỗ khác và cháy theo những nét đã vẽ? Học

sinh có thể dự đoán được bí mật ẩn chứa là từ chất đã vẽ lên giấy Giáo viên có

thể gợi ý tiếp: Khi châm tàn đóm vào giấy ở vị trí có chất này, các em đang thực hiện phản ứng gì? Học sinh sẽ trả lời theo 2 hướng: Đốt chất này trong oxi

không khí hoặc nhiệt phân chất này Giáo viên thông báo: ở thí nghiệm này, các

em đang nhiệt phân muối KNO3 Như vậy, để giấy cháy nhanh và chỉ lan đến vịtrí có nét vẽ thì trong sản phẩm phản ứng phải có một chất khí thúc đẩy cho

phản ứng cháy mạnh hơn Các em hãy dự đoán chất khí này (Dựa vào công thức muối đem nhiệt phân, học sinh có thể dự đoán khí sinh ra là oxi)

Ở bài Cacbon (hóa 9), phản ứng cháy của Cacbon có lẽ học sinh cũng đãgặp nhiều trong cuộc sống nhưng để tạo hứng thú học tập, giáo viên thay thế thínghiệm đốt cacbon trong bình kín chứa khí oxi bằng thí nghiệm “Súng phunlửa”: Trộn bột than gỗ nghiền nhỏ với KMnO4 theo tỉ lệ 1: 1 Lấy vài muỗnghỗn hợp trên cho vào ống nghiệm khô, đun ống nghiệm trên ngọn lửa đèn cồn.Một lúc sau trong ống nghiệm bắn ra những tia lửa sáng rực như súng phun lửa

Vì học sinh đã học bài: Điều chế oxi- Phản ứng phân hủy ở lớp 8 nên có thể dễ

dàng giải thích hiện tượng này (Khi đun nóng ống nghiệm trên ngọn lửa đèn cồn, KMnO4 bị phân hủy sinh ra khí oxi Cacbon cháy trong oxi ở điều kiện đun nóng sẽ phản ứng rất mạnh tạo thành các tia lửa sáng rực bắn lên trong ống nghiệm trông rất đẹp mắt như súng phun lửa)

Phản ứng “vết lửa màu nhiệm”:phân hủy muối KNO 3 được viết lên tờ giấy A4 (đã phơi khô) Phản ứng “đốt cháy tàu chiến địch”: Natri tác dụng với nước có chứa dung dịch phenolphtalein

Ví dụ như để mở đầu bài Axetilen (hóa 9), giáo viên đặt vấn đề: Em hãy

kể tên một số chất dùng làm nhiên liệu? (học sinh sẽ trả lời: than, củi, giấy, vải,gas, xăng dầu, cồn ) Giáo viên hỏi tiếp: Theo em cục nước đá có cháy không?(100% học sinh trả lời là không) Sau đó, giáo viên thực hiện thí nghiệm “Đốtcháy nước đá”: Cho vài cục đất đèn CaC2 bằng hạt ngô vào một chén sứ rồi chomột cục nước đá bằng ngón chân cái Đưa que đóm đang cháy vào chén sứ, lậptức có lửa xanh bùng lên Học sinh thấy hiện tượng lạ nên chắc chắn bị thu hútvào bài học Từ đó, giáo viên dễ dàng điều khiển hoạt động học tập của các emtheo tiến trình các bước đã xây dựng trong giáo án

Phản ứng “súng phun lửa”: Cacbon tác dụng với oxi (do phân hủy muối KMnO 4 )

Phản ứng “đốt cháy nước đá”: Đốt cháy axetilen (sinh ra do CaC 2 tác dụng với nước)

Ở bài 18 (hóa 9): Khi dạy tính chất nhôm tác dụng với oxi, giáo viên cóthể làm cho học sinh xem thí nghiệm đẹp mắt như sau: Trộn nửa muỗng thủytinh nhỏ bột nhôm với 1 muỗng thủy tinh KMnO4 (gói trong tờ giấy, đặt trongbát sứ) Dùng bật lửa hoặc diêm châm vào cho tờ giấy cháy Đứng cách xa thínghiệm khoảng 1 mét để hóa chất không bắn vào người Ta sẽ quan sát thấy bộtnhôm cháy trông như pháo hoa, rất đẹp mắt Tôi tin rằng, nếu thấy được hiệntượng thí nghiệm hấp dẫn như trên, học sinh sẽ háo hức, bị lôi cuốn vào nộidung bài học Sẽ có động lực, ý chí, mong muốn giải thích hiện tượng Chắcchắn hiệu quả bài dạy sẽ được nâng cao, học sinh sẽ nhớ kiến thức rất lâu và liên

hệ được những hiện tượng các em thấy trong cuộc sống “Pháo hoa” (trong thànhphần pháo hoa có bột nhôm)

Bên cạnh lựa chọn hệ thống các thí nghiệm đưa vào bài dạy để tạo hứngthú cho người học, giáo viên cũng nên chuẩn bị một hệ thống các câu hỏi để dẫndắt học sinh giải thích hiện tượng xảy ra, rút ra được kiến thức bài học

+ Thí nghiệm dễ kiếm hóa chất, đơn giản, dễ làm

Hiện tượng pháo hoa: Phản ứng của bột nhôm với oxi (oxi sinh ra do phân hủy KMnO 4 )

Phải cho học sinh thấy được hóa học là môn khoa học gần gũi với cuộcsống, các hóa chất và dụng cụ thí nghiệm cũng có thể được tìm thấy ở các vậtthể, các chất thực tế xung quanh các em

Ở bài Tính chất hóa học của axit (Hóa 9), sau khi thử màu của quỳ tímtrong dung dịch HCl hoặc H2SO4 và nêu ra được kết luận Dung dịch axit làm quỳ tím hóa đỏ; giáo viên có thể làm/ cho học sinh làm thí nghiệm xem xét sự

thay đổi màu của quỳ tím trong nước cốt chanh như sau: Cắt 1 quả chanh thànhnhiều miếng, phát cho mỗi nhóm 1 miếng, yêu cầu các em vắt nước cốt chanhvào chén sứ rồi nhúng mẩu giấy quỳ tím vào Các em sẽ quan sát được hiệntượng nước cốt chanh làm quỳ tím hóa đỏ Từ đó, giáo viên yêu cầu học sinh rút

ra kết luận từ thí nghiệm này (Kết luận: Vậy, nước cốt chanh là một dung dịch axit) Giáo viên có thể thông báo thêm: Nước cốt chanh là một dung dịch axit hữu cơ có tên gọi axit citric.

Ở bài Tính chất hóa học của bazơ (Hóa 9), sau khi thử màu của quỳ tím

trong dung dịch NaOH và nêu ra được kết luận Dung dịch bazơ làm quỳ tím hóa xanh; giáo viên có thể làm/ cho học sinh làm thí nghiệm thử màu của quỳ tím

trong dung dịch bột giặt như sau: Giáo viên cho bột giặt vào chén sứ, thêm nướccất, khuấy đều, rót dung dịch bột giặt chia cho các nhóm; yêu cầu các nhómnhúng mẩu giấy quỳ tím vào dung dịch trên, rút ra kết luận Các em sẽ quan sátđược hiện tượng dung dịch bột giặt làm quỳ tím hóa xanh Từ đó, học sinh rút ra

kết luận (Vậy, dung dịch bột giặt mang tính bazơ)

Bằng những thí ngiệm về các chất gần gũi xung quanh các em (miếngchanh, bột giặt…)như trên, các em mới thấy sự lí thú của hóa học, hiểu hơn vềcác chất mình tiếp xúc, sử dụng hàng ngày, cảm nhận đúng hơn về vai trò của

hóa học- Khoa học của cuộc sống!

Sự thay đổi màu của quỳ tím khi nhỏ nước cốt chanh (axit citric) lên