Nhưngtrên thực tế vẫn còn nhiều giáo viên quan niệm và thực hiện một cách sai lầm trongviệc “thu gom” cách học tập Lịch sử của học sinh trong phạm vi “biết” và “nhớ”.Trong xã hội hiện na
Trang 1PHÒNG GD& ĐT KRÔNG ANA TRƯỜNG THCS BUÔN TRẤP
*****
Họ và tên: Trương Thị Lan Anh.
Đơn vị công tác: Trường THCS Buôn Trấp
Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm
Họ và tên: Trương Thị Lan Anh
Chức danh: Giáo viên Trình độ chuyên môn cao nhất: Đại học sư phạm
Chuyên ngành đào tạo: Lịch sử
Trang 2I.Phần mở đầu
1. Lý do chọn đề tài
Chủ Tịch Hồ chí Minh đã khẳng định:
“Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”
Hai câu thơ trên có phương pháp luận và giá trị sư phạm mật thiết với nhautrong dạy học Lịch sử: “biết” và “tường” (tức là hiểu sâu sắc) Đó là hai bậc củaquá trình nhận thức Lịch sử mà từ trước đến nay nhiều người đã đồng nhất Nhưngtrên thực tế vẫn còn nhiều giáo viên quan niệm và thực hiện một cách sai lầm trongviệc “thu gom” cách học tập Lịch sử của học sinh trong phạm vi “biết” và “nhớ”.Trong xã hội hiện nay có rất nhiều người, trong đó có cả học sinh và thậm chí
cả giáo viên dạy Lịch sử đều cho rằng môn Lịch sử là môn khó học, khô khan, làmôn phụ… nên không cần làm bài tập mà chỉ cần đặt câu hỏi để học sinh ghi nhớkiến thức, niên đại, nhân vật Lịch sử hay giải thích sự kiện, khái niệm…
Vì vậy để nâng cao chất lượng bộ môn và tạo ra hứng thú học tập cho họcsinh khi học tập lịch sử ở trường THCS, người giáo viên lịch sử có rất nhiềuphương pháp truyền đạt khác nhau Nhưng dạy học Lịch sử bằng phương pháp sosánh là một nhân tố tạo nên tính hấp dẫn cho rất nhiều giờ học Lịch sử Bởi vì nhậnthức sự vật thông qua việc so sánh với sự vật khác là điều cần phải tiến hành Tronghọc tập Lịch sử, so sánh cũng có vai trò quan trọng đối với nhận thức của học sinh,cũng là phương pháp tốt gây hứng thú học tập Chính vì vậy sau nhiều năm giảng
dạy Lịch sử bản thân tôi đã rút ra một số “ Kinh nghiệm về phương pháp so sánh
trong dạy học Lịch sử cấp THCS”
2.Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài.
Trang 3Khẳng định vai trò của phương pháp so sánh trong dạy học Lịch sử ở cấpTHCS.
Tìm nội dung so sánh từ đó định hướng phương pháp so sánh và cách sử dụngphương pháp so sánh có hiệu quả nhằm khắc sâu, nâng cao kiến thức môn Lịch sử
ở cấp THCS
3.Đối tượng nghiên cứu
Phương pháp so sánh trong dạy học lịch sử cấp THCS
4.Giới hạn của đề tài.
Do hạn chế về thời gian và khả năng nghiên cứu nên việc nghiên cứu đề tài chỉ tập trung vào việc đưa ra một số kinh nghiệm sử phương pháp so sánh nhằm tạo
hứng thú cho học sinh khi học tập môn Lịch sử ở cấp THCS
Học sinh khối 6, 7, 8, 9 trường THCS Buôn Trấp năm học 2015-2016
5.Phương pháp nghiên cứu.
a Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận
- Phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu
- Phương pháp khái quát hóa các nhận định độc lập
b Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Phương pháp điều tra
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục
- Phương pháp nghiên cứu các sản phẩm hoạt động
- Phương pháp khảo nghiệm, thử nghiệm
c Phương pháp thống kê toán học
Trang 4II.Phần nội dung
1. Cơ sở lý luận:
Trong dạy học Lịch sử nói riêng dạy học nói chung đều nhằm cung cấp kiếnthức, hình thành thế giới quan khoa học cho học sinh Điều này giúp các em hiểuđược sự phát triển hợp quy luật tự nhiên và xã hội, vận dụng sáng tạo những hiểubiết vào thực tiễn
Dạy học Lịch sử là cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản về quá trìnhphát triển của xã hội loại người từ nguồn gốc đến tất cả các mặt (kinh tế, chính trị,đấu tranh xã hội…) Quá khứ của xã hội loài người là một hiện thực khách quan đãxảy ra từng tồn tại, vận động theo quy luật từ thấp đến cao, trải qua những bướcquanh co, khúc khuỷu (song lại phát phát triển không ngừng) Do đó trong học tập
Lịch sử học sinh không thể “trực quan sinh động” được các sự kiện, hiện tượng,
của qúa khứ
Lịch sử là cái đã xảy ra, không tái hiện nguyên vẹn như cũ nên trong quá trìnhdạy học chúng ta không thể tái hiện lại quá khứ trong phòng thí nghiệm để học sinhtrực tiếp quan sát
Nhận thức Lịch sử bao giờ cũng khó khăn và phức tạp so với nhận thức cáckhoa học khác, vì Lịch sử chính là bản thân của cuộc sống, kết quả hoạt động củacon người nên khi học tập Lịch sử học sinh vừa là chủ thể nhận thức vừa là kháchthể nhận thức Mặt khác nội dung chương trình bộ môn Lịch sử được cấu tạo từ xađến gần, từ quá khứ đến hiện tại, trong khi đó nhận thức của học sinh lại từ gần đến
xa, từ đơn giản đến phức tạp
Ngoài ra kiến thức Lịch sử không chỉ có các biến cố, hiện tượng, các niên đại,địa danh, nhân vật lịch sử, mà còn bao gồm các khái niệm, các quy luật, nguyên lý,bài học kinh nghiệm…
Trang 5pháp so sánh có vai trò hết sức quan trọng và không thể thiếu trong dạy học Lịchsử.
2.Thực trạng vấn đề nghiên cứu
Lịch sử loài người phát triển từ thấp đến cao từ chế độ cộng sản nguyênthuỷ đến chế độ xã hội chủ nghĩa và chủ nghĩa cộng sản Muốn cho các em nhậnthức đựơc quá trình đi lên ấy của loài người, giáo viên phải so sánh chế độ trướcvới chế độ sau để rút ra một cách khách quan bản chất của chế độ sau bao giờ cũngtiến bộ hơn chế độ trước Mặt khác sự phát triển lịch sử của mỗi nước khác nhau có
so sánh thì mới rút ra được vai trò tiên tiến của mỗi nước đối với mỗi thời đại haymỗi giai đoạn lịch sử Đó là yêu cầu khoa học của việc so sánh trong dạy học Lịch
sử ở trường phổ thông
Nhận thức của học sinh trung học cơ sở là nhận thức lý tính, mà nhậnthức lý tính là nhận thức sâu sắc làm nền tảng để hình thành tư tưởng của mỗingười Nhận thức lý tính càng đúng đắn, chắc chắn thì tư tưởng càng vững vàng.Nhận thức tư tưởng có thể vững vàng thông qua so sánh các sự việc khác nhau.Làm như vậy thì nhận thức mới khách quan, nhân sinh quan, thế giới quan mớiđúng đắn Mọi người đều biết tư tưởng của con người được hình thành là một quátrình biện chứng có nhiều tác động qua lại của việc giáo dục xã hội, gia đình và nhàtrường Trong giáo dục nhà trường bộ môn Lịch sử có vai trò đặc biệt quan trọng vìvậy cần phải sử dụng tốt phương pháp so sánh Đó là yêu cầu tư tưởng của việc sosánh trong dạy học Lịch sử
Trong dạy học nói chung, dạy học bằng phương pháp so sánh tạo điều kiệncho học sinh tiếp thu kiến thức nhẹ nhàng mà sâu sắc nó giúp các em dễ rút ra cáihay cái đẹp của tự nhiên và xã hội để hình thành tư tưởng cao đẹp của con ngườimới xã hội chủ nghĩa Nhưng có lẽ không một bộ môn khoa học nào lại đòi hỏingười giáo viên phải so sánh nhiều như trong dạy học Lịch sử Điều này cũng dễ
Trang 6hiểu vì bản thân của Lịch sử là một chuỗi dài của các sự so sánh Vì vậy giảng dạylịch sử bằng phương pháp so sánh hoàn toàn phù hợp với bản chất của bộ môn Lịch
sử, nó cũng là yêu cầu khách quan của công tác giáo dục
Cuộc sống hiện tại sôi động, phong phú và phức tạp cần phải làm cho các embiết lựa chọn giữa phải, trái, đúng và sai để nhận thức và hành động, phải giáo dụccho các em có ý thức thường trực về sự so sánh những điều đã học trong quá khứvới hiện tại, biết rút ra những bài học Lịch sử cho cuộc sống ngày nay và đứng trênđỉnh cao sự phát triển Lịch sử ngày nay mà tìm hiểu quá khứ
3.Nội dung và hình thức của giải pháp
a. Mục tiêu của giải pháp
Để đóng góp một phần nhỏ vào việc nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử
ở cấp THCS, giải quyết tình hình học sinh không thích học Lịch sử, xem nhẹ mônLịch sử, học một cách gượng ép, đối phó… tôi luôn đặt ra cho mình mục tiêu hàngđầu là phải làm thế nào để học sinh thay đổi nhận thức về môn Lịch sử, thấy rằngmôn Lịch sử vẫn có cái hay riêng của nó, Lịch sử vẫn còn nhiều điều khám phá, thúvị…
Để thực hiện mục tiêu đặt ra, tôi luôn chú trọng đến giải pháp mà theo tôiđây là giải pháp có tính căn bản, nền tảng nhất, là chìa khóa để hướng tới nâng caochất lượng dạy học, giáo viên ngoài việc chuẩn bị chu đáo về nội dung lẫn đồ dùngdạy học, thì sử dụng phương pháp so sánh trong dạy học Lịch sử cũng là một trongnhững phương pháp đặc trưng của bộ môn nhằm giúp học sinh có hứng thú học tập,
từ đó có thể khắc sâu và nâng cao kiến thức bộ môn
b. Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp
Với những lí do, thực trạng và mục tiêu đã nêu tôi cũng mạnh dạn đưa ra
“ Kinh nghiệm về phương pháp so sánh trong dạy học lịch sử cấp THCS”
Trang 7* Sự chuẩn bị của giáo viên
Đối với việc dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng việc chuẩn bị củagiáo viên là vô cùng cần thiết Ngoài việc xác định mục tiêu bài học, đồ dùng dạyhọc có liên quan đến bài dạy, giáo viên còn phải dự kiến cho bài dạy, dạy mục nào,chuẩn bị đồ dùng dạy học gì, kiến thức cho mục đó ra sao… Đối với những bài cần
so sánh thì giáo viên phải xác định nội dung cần so sánh, thời điểm so sánh, cách sosánh như thế nào cho phù hợp với bài dạy Khi áp dụng phương pháp so sánh giáoviên phải chú ý đến thời gian phân bố đều cho tiết học, tuyệt đối không tham kiếnthức dẫn đến sa đà
* Cách tiến hành
So sánh trong dạy học Lịch sử trước hết là so sánh những sự kiện chứa đựngtrong một bài Lịch sử, so sánh bài trước với bài sau, chương trước với chương sauthậm chí có những nội dung cách xa nhau nhưng vẫn có quan hệ chặt chẽ với nhau.Những vấn đề đưa ra so sánh có khi cùng một phạm trù và bản chất như sự cải tiếncông cụ sản xuất ( đồ đồng và đồ sắt)
Nội dung so sánh cũng có khi khác nhau về bản chất như khi dạy bài 24 Lịch sử
8 “ Cuộc kháng chiến từ năm 1858-1873” ta so sánh tinh thần yêu nước của nhândân chống thực dân Pháp xâm lược cuối thế kỷ XIX với thái độ ươn hèn, bạc nhượcđầu hàng của nhà Nguyễn khi kẻ thù đến cướp nước Qua sự kiện khi Pháp đánhchiếm thành Gia Định, triều Nguyễn với quân đông,vũ khí và lương thực nhiềunhưng lại chống cự yếu ớt rồi nhanh chóng đầu hàng Trái ngược hẳn với thái độ vàhành động của triều đình, nhân dân ta đã tự động đứng lên chống Pháp khiến chochúng không giám đóng ở trong thành mà phải rút xuống đóng trên sông Sài Gòn Như vậy giáo viên đã sử dụng phương pháp so sánh để giúp học sinh thấyđược tinh thần yêu nước của nhân dân Nam Bộ khi Pháp đến xâm lược, đồng thời
Trang 8các em cũng hiểu rõ thái độ và hành động của nhà Nguyễn đã không tập hợp nhândân để cùng đánh giặc bảo vệ độc lập chủ quyền của dân tộc.
Hoặc khi dạy bài “ Nước Mĩ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới” giáo viên chohọc sinh quan sát hình ảnh trong xã hội Mĩ sau đó yêu cầu so sánh để rút ra nhậnxét về tình hình của xã hội Mĩ
Hình ảnh xã hội Mỹ
Qua so sánh học sinh sẽ nhận thấy rằng nước Mĩ giàu có nhưng nhân dânlao động có cuộc sống rất khổ cực, phải chui rúc trong những ngôi nhà ổ chuột, lántrại tạm bợ ở ngoại ô thành phố, không có điều kiện tối thiểu để sống Trong khi đógiai cấp tư sản Mĩ lại có cuộc sống giàu sang sung sướng trong những ngôi nhà cao
ốc và đi những chiếc xe hơi sang trọng Từ đó học sinh sẽ kết luận đây là hai hìnhảnh tương phản trái ngược nhau trong xã hội Mĩ đồng thời hình thành cho các em ýthức căm ghét giai cấp tư sản đã khiến cho những người dân lao động phải sốngcực khổ
Cũng có khi nội dung so sánh là những vấn đề của các chế độ khác nhau,của các giai cấp khác nhau, thậm chí đối lập nhau Qua so sánh học sinh sẽ nhậnthức đựơc bản chất của vấn đề Vấn đề so sánh trong một bài, một quá trình có
Trang 9nhiều, rất phong phú và đa dạng, giáo viên phải biết lựa chọn những nội dung chủyếu nhất, thích hợp nhất để đạt được kết quả cao nhất.
Giáo viên Lịch sử phải so sánh, chứng minh cho học sinh thấy rằng loàingười đã trải qua 5 chế độ: Nguyên thủy, Chiếm hữu nô lệ, Phong kiến, Chủ nghĩa
tư bản, Xã hội chủ nghĩa nhưng trong các chế độ xã hội đó Xã hội chủ nghĩa là chế
độ ưu việt nhất Muốn chứng minh chân lý ấy, cần phải dựa vào câu nói nổi tiếngcủa Lê -nin để so sánh năng suất lao động, vì “ Suy cho cùng chế độ này có hơnchế độ kia hay không là ở chỗ chế độ này có tạo ra năng suất lao động cao hơn chế
độ kia hay không” Ở nước ta chế độ XHCN cũng hơn hẳn chế độ thực dân nửaphong kiến trước kia bởi năng suất lao động, của cải làm ra ngày càng nhiều, đờisống của người dân càng ngày càng được nâng cao
Ví dụ: Số lượng lương thực năm 1964 ở miền Bắc XHCN đã vượt xa sốluợng lương thực năm 1939
Mặt khác qua so sánh các chế độ xã hội với nhau học sinh sẽ nhận thức đượcmột nguyên lý là chế độ xã hội ra đời sau bao giờ cũng tiến bộ hơn chế độ xã hội
Trang 10trước Điều đó đã trở thành quy luật phát triển của xã hội loài người Tuy nhiên khidạy bài: “Những cuộc cách mạng tư sản đầu tiên” ở lớp 8 khi nói đến sự ra đời củanền sản xuất tư bản chủ nghĩa với sự hình thành hai giai cấp tư sản và vô sản giáoviên cũng nên so sánh điểm giống nhau của chế độ xã hội tư bản chủ nghĩa với xãhội phong kiến, cả hai chế độ xã hội này đều có giai cấp bóc lột và giai cấp bị bóclột, nhưng thủ đoạn và hình thức bóc lột của giai cấp tư sản tinh vi và xảoquyệt( bóc lột sức lao động) hơn so với giai cấp địa chủ phong kiến( địa tô).
Một nội dung nữa chúng ta có thể so sánh trong dạy học Lịch sử là xác địnhvai trò quần chúng và cá nhân trong Lịch sử Quần chúng là người sáng tạo ra Lịch
sử, nhưng sự thực lịch sử ấy chỉ được giai cấp công nhân và chủ nghĩa Mác Lê-ninthừa nhận Ở nước ta vai trò sáng tạo của quần chúng lao động, đặc biệt là của nôngdân đã được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc lần đầu tiên nhìn thấy vào năm 1924 khiNgười đưa ra đề nghị Quốc tế Cộng sản tăng cường lãnh đạo tổ chức nông dân vớikhẩu hiệu nổi tiếng “ Tất cả ruộng đất về tay nông dân” tại đại hội lần thứ V củaQuốc tế Cộng Sản
Chẳng hạn khi dạy bài “ Phong trào cách mạng trong những năm 1930-1935”Giáo viên so sánh phong trào đấu tranh của nông dân Nghệ - Tĩnh với phong tràođấu tranh của nông dân cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX để học sinh hiểu rằng từkhi Đảng ra đời nông dân đã một lòng đi theo Đảng làm lên cao trào cách mạng1930-1931 mạnh mẽ và quyết liệt chưa từng có Đây là một bước nhảy vọt củaquần chúng nên phong trào thực sự là một cuộc tập dượt lần thứ nhất chuẩn bị chocách mạng tháng Tám năm 1945 Đến cách mạng tháng Tám năm 1945 quần chúngcách mạng đã thực sự tham gia ngày hội của mình với một khí thế triều dâng, thác
đổ Như vậy ta đã so sánh rồi chứng minh cho học sinh thấy toàn dân Việt Nam đãvùng dậy làm chủ cuộc đời mình, họ chính là người làm nên Lịch sử, vai trò của
Trang 11quần chúng đã được chứng minh cụ thể, rõ ràng làm cho học sinh thêm tin yêuquần chúng và sẵn sàng phục vụ quần chúng nhân dân.
So sánh, chứng minh vai trò của quần chúng, người sáng tạo ra Lịch sử, giáoviên cũng không thể không so sánh và chứng minh sự lãnh đạo đúng đắn tài tìnhtuyệt vời của Đảng và Hồ Chủ tịch Trong thời gian qua đường lối của Đảng và HồChủ Tịch bao giờ cũng là ngọn hải đăng soi đường cho phong trào cách mạng của
ta đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác Đảng ra đời ( 3/2/1930) chấm dứt thời kỳkhủng hoảng về đường lối lãnh đạo, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Bác Hồ dân tộc
ta đã giành được độc lập( 2/9/1945) nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời
Đảng ta đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chi Minh đã tài giỏi đưa con thuyền cáchmạng Việt Nam vượt mọi thác ghềnh trong những ngày khó khăn của chính quyềnnon trẻ nhưng với đường lối kháng chiến “ toàn dân, toàn diện, trường kỳ khángchiến, tự lực cánh sinh” chúng ta đã làm nên chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủchấn động địa cầu Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Đảng ta và ChủTịch Hồ Chí Minh cũng đã đánh Mĩ với lời kêu gọi vang dậy núi sông: “ Chiếntranh có thể kéo dài 5 năm, 10 năm, 20 năm hoặc lâu hơn nữa, Hà Nôi, Hải Phòng
và nhiều thành phố khác có thể bị tàn phá, song nhân dân Việt Nam quyết khôngsợ! Không có gì quí hơn độc lập tự do.”
Đại thắng mùa xuân 1975 đã đưa Việt Nam đến đỉnh vinh quang của sựnghiệp giải phóng dân tộc, cả nước thống nhất đã tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội
So sánh những chủ trương, đường lối của Đảng trong quá trình lãnh đạo cách mạngvới tất cả những chiến thắng hào hùng của dân tộc ta mà Đảng là người tổ chức vàlãnh đạo với bất kỳ một tổ chức yêu nước nào và cách mạng nào trước khi có Đảnghọc sinh đều thấy rõ vai trò của Đảng là cả một pho lịch sử bằng vàng và Hồ ChủTịch- người sáng lập Đảng, lãnh tụ tối cao của Đảng hoàn toàn xứng đáng là một
Trang 12nhà cách mạng vĩ đại, nhà hiền triết, nhà tiên tri của cách mạng Việt Nam và thếgiới.
So sánh trong dạy học Lịch sử góp phần quan trọng vào sự thắng lợi của bàigiảng Do đó khi so sánh trong dạy học Lịch sử giáo viên cần chú ý một số vấn đềsau đây:
Thứ nhất các mặt so sánh càng cụ thể thì ý nghĩa khoa học của nó càng cao
Ví dụ: Muốn chứng minh tinh thần yêu nước kiên cường của giai cấp côngnhân Việt Nam hơn hẳn tinh thần yêu nước của giai cấp tư sản và tiểu tư sản trongphong trào giải phóng dân tộc dân chủ trước 1930 ở Lịch sử lớp 9 ta có thể so sánh
Phong trào dân tộc dân chủ của tư
sản và tiểu tư sản
Phong trào công nhân
- Đấu tranh chấn hưng nội hoá, bài trừ
- Các tầng lớp tư sản và tiểu tư sản khi
được ít quyền lợi thì dễ thoả hiệp xa rời
đấu tranh
- Bãi công, biểu tình
- Đòi tăng lương giảm giờ làm( 1929)
1920 Đấu tranh liên tục từ 19251920 1930 làm
cơ sở cho việc thành lập Đảng
- Từ đấu tranh kinh tế chuyển sang đấutranh chính trị, tiến lên lập công hội vàcác tổ chức cộng sản
Hoặc khi dạy bài 15 Lịch sử 8 “Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917”… giáo viên cũng có thể so sánh để học sinh thấy rõ tính chất của cách mạng tháng Mười là một cuộc cách mạng vô sản thắng lợi đầu tiên trên thế giới, nó đã làm cục diện của thế giới phải thay đổi, thậm
