Tác động của chất lượng thông tin báo cáo tài chính đến tính thanh khoản chứng khoán của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

Đó chính là lý do luận văn nghiên cứu về vấn đề: “Tác động của chất lượng thông tin Báo cáo tài chính đến tính thanh khoản của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam”.

DƯƠNG THỊ NHÀN

TÁC ĐỘNG CỦA CHẤT LƯỢNG THÔNG TIN BÁO CÁO TÀI CHÍNH ĐẾN TÍNH THANH KHOẢN CHỨNG KHOÁN CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2015

-o0o -

DƯƠNG THỊ NHÀN

TÁC ĐỘNG CỦA CHẤT LƯỢNG THÔNG TIN BÁO CÁO TÀI CHÍNH ĐẾN TÍNH THANH KHOẢN CHỨNG KHOÁN CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM

trên thị trường chứng khoán tại Việt Nam” là công trình nghiên cứu của riêng

tôi Các số liệu và tài liệu trong luận văn là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào Tất cả những tài liệu tham khảo được

kế thừa đều được trích dẫn và tham chiếu đầy đủ

Luận văn này được thực hiện và hoàn thành với sự góp ý và hướng dẫn của TS Phạm Ngọc Toàn – Khoa Kế toán – Kiểm toán trường Đại học Kinh tế TP.HCM

Học viên thực hiện Luận văn

DƯƠNG THỊ NHÀN

LỜI CAM ĐOAN

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu chất lượng thông tin

chứng khoán 20

2.3 Mối quan hệ giữa chất lượng thông tin BCTC và tính thanh khoản

3.3.2 Xây dựng thang đo chất lượng thông tin BCTC và giả thuyết về chất lượng thông tin BCTC tác động đến tính thanh khoản của chứng khoán 46

đến tính thanh khoản của chứng khoán 56

4.1 Kết quả đánh giá thực trạng tính thanh khoản chứng khoán trong mối liên

hệ với chất lượng thông tin BCTC tại các công ty niêm yết Việt Nam 60 4.1.1 Thực trạng tính thanh khoản chứng khoán các công ty niêm yết 60 4.1.2 Đánh giá chung về chất lượng thông tin BCTC và tính thanh khoản

4.1.3 Đánh giá về tính thanh khoản chứng khoán của các công ty

4.2 Đánh giá độ tin cậy và giá trị thang đo chất lượng thông tin BCTC

4.2.2 Đánh giá giá trị thang đo – phân tích nhân tố khám phá (EFA) 76

4.3.1 Kiểm định giả định phương sai của sai số (phần dư) không đổi 82

Chương 5: Kết luận và kiến nghị 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

BCTN : Báo cáo thường niên

Bảng 4.1 Tổng hợp dữ liệu chất lượng thông tin BCTC và tính thanh

Bảng 4.10 Kiểm định điều kiện thực hiện của EFA các nhân tố chất

Bảng 4.13 Tóm tắt mô hình với biến phụ thuộc là tính thanh khoản

Hình 2.1 Mô hình Thông tin kế toán bởi Maines và Wahlen (2006) 21

Hình 2.2 Mô hình của Shannon (1949) 22

Hình 2.3 Mô hình của DeLone & McLean (1992) 23

Hình 2.4 Mô hình của DeLone & McLean (2003) 24

Hình 2.5 Những yếu tố cần thiết nhằm tạo nên thông tin BCTC chất lượng cao 30

Hình 2.6 Mô hình nghiên cứu lý thuyết 39

Hình 3.1 Khung nghiên cứu của luận văn 43

Hình 3.2 Thang đo các yếu tố tạo nên sự thích hợp (Relevance) 48

Hình 3.3 Thang đo các yếu tố tạo nên đặc tính trình bày trung thực (Truth) 50

Hình 3.4 Thang đo các yếu tố tạo nên đặc tính trình bày dễ hiểu (Comprehensible) 52

Hình 3.5 Thang đo các yếu tố tạo nên đặc tính có thể so sánh (Comparable) 54

Hình 3.6 Thang đo các yếu tố tạo nên đặc tính kịp thời (Timely) 54

Hình 3.7 Thang đo các yếu tố tạo nên đặc tính có thể kiểm chứng (Verifiability) 55

Hình 4.1 Đồ thị phân tán giữa giá trị dự đoán và phần dư từ hồi qui 82

Hình 4.2 Đồ thị Histogram của phần dư – đã chuẩn hóa 83

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

BCTC là một trong những kênh thông tin mà các công ty niêm yết được yêu cầu cung cấp trên thị trường chứng khoán Chất lượng thông tin được trình bày trên

đó là yếu tố quyết định cho thị trường tài chính hiệu quả Một câu hỏi được đặt ra là liệu thông tin trên BCTC đó được các công ty niêm yết cung cấp có ảnh hưởng như thế nào đến quyết định của nhà đầu tư?

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã có nhiều bước tiến để cùng hòa nhịp với môi trường kinh doanh quốc tế, tất cả đang chuyển dịch theo hướng toàn cầu hóa kèm theo đó là những cuộc khủng hoảng kinh tế, tài chính và lạm phát Để theo kịp tốc độ phát triển nhanh và sự cạnh tranh khốc liệt như tình hình hiện tại, các công ty niêm yết đang cố gắng thỏa mãn ở mức tối đa những gì mà những đối tượng

sử dụng thông tin bên ngoài cần

Khi áp dụng lý thuyết bàn tay vô hình của Adam Smith vào thị trường chứng khoán, người ta xem nó là sự kết hợp từ rất nhiều yếu tố Yếu tố đầu tiên chính là doanh nghiệp và các thông tin mà doanh nghiệp này cung cấp Những thông tin do doanh nghiệp cung cấp được thể hiện trên các BCTC Vậy có thể nói, những thông tin được trình bày trên BCTC của doanh nghiệp giữ vai trò quan trọng trong việc kết nối một công ty với rất nhiều đối tượng sử dụng thông tin khác nhau bên ngoài doanh nghiệp, nó đóng một vai trò hết sức quan trọng trong việc cung cấp những thông tin hữu ích, có thể giúp cho người sử dụng thông tin ra quyết định một cách hợp lý, thỏa mãn mục tiêu của họ

Chứng khoán là một loại hàng hóa vốn, rất trừu tượng và giá trị của nó không liên quan đến hình thức vật lý mà dựa vào giá trị trong tương lai của nó Việc này đòi hỏi nhà đầu tư phải quan tâm nhiều đến đơn vị phát hành Họ muốn biết rõ các thông tin về đơn vị đó, như kết quả kinh doanh, tình hình chứng khoán…trước khi quyết định mua hay bán chứng khoán Trong một thị trường hiệu quả, giá các chứng khoán không tách rời giá trị kinh tế mà các nhà đầu tư tính toán, ước tính cho chứng khoán đó Giá trị kinh tế của chứng khoán được xác định thông qua dự đoán

của các nhà đầu tư về rủi ro, lợi nhuận và sự không chắc chắn Nếu giá của thị trường chứng khoán có độ lệch so với giá trị kinh tế ước tính thì trong trường hợp này, nhà đầu tư cố gắng đưa hai giá trị này tương thích với nhau Vì vậy, khi có thông tin mới được đưa vào thị trường thì thông tin này có thể sẽ ảnh hưởng đến việc định giá giá trị kinh tế chứng khoán của nhà đầu tư và từ đó đưa ra quyết định

có mua hay bán chứng khoán hay không Do đó, các thông tin này nếu có độ tin cậy cao, dễ hiểu và có thể dự đoán được thì có thể giúp nhà đầu tư đưa ra quyết định lựa chọn chứng khoán với kỳ hạn mong muốn của chính nhà đầu tư và một trong những mong muốn mà luận văn muốn đề cập đến là thông tin ảnh hưởng đến tính thanh khoản của thị trường chứng khoán như thế nào

Tính thanh khoản chứng khoán chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, trong đó thông tin trên BCTC được quan tâm nhiều trong những năm gần đây Rất nhiều nghiên cứu trên thế giới cho thấy với chất lượng thông tin trên BCTC cao có thể giúp tăng tính thanh khoản chứng khoán cho các công ty Vậy vấn đề này ở một nước mà thị trường chứng khoán còn khá non trẻ như Việt Nam hiện nay thì sao? Liệu rằng chất lượng của các thông tin được công bố trên BCTC của các DN niêm yết có thực sự ảnh hưởng hay giúp ích gì nhiều cho các nhà đầu tư trong việc ra

quyết định? Đó chính là lý do luận văn nghiên cứu về vấn đề: “Tác động của chất lượng thông tin Báo cáo tài chính đến tính thanh khoản của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam”

2 Mục tiêu nghiên cứu

 Mục tiêu tổng quát: Luận văn nghiên cứu về chất lượng thông tin BCTC và tính

thanh khoản chứng khoán, từ đó đánh giá sự tác động của chất lượng thông tin BCTC đến tính thanh khoản của các công ty niêm yết tại thị trường chứng khoán Việt Nam và đưa ra các kiến nghị phù hợp

 Mục tiêu cụ thể

 Phân tích thực trạng chất lượng thông tin BCTC và tính thanh khoản chứng khoán các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

 Phân tích ảnh hưởng của chất lượng thông tin BCTC tới tính thanh khoản chứng khoán

 Đưa ra các giải pháp và đề xuất kiến nghị dựa trên kết quả nghiên cứu

3 Câu hỏi nghiên cứu

Từ những vấn đề được trình bày ở trên, để đạt được mục tiêu nghiên cứu như

đã giới thiệu, luận văn cần đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu như sau:

Câu hỏi 1: Cơ sở lý luận nào để đánh giá chất lượng thông tin BCTC, tính

thanh khoản chứng khoán và mối quan hệ giữa chúng

Câu hỏi 2: Tính thanh khoản chứng khoán các công ty niêm yết tại Việt Nam

đang được đánh giá ở mức độ nào?

Câu hỏi 3: Các yếu tố của chất lượng thông tin BCTC có tác động như thế

nào đến tính thanh khoản của chứng khoán các công ty niêm yết tại Việt Nam?

Câu hỏi 4: Giải pháp nào để nâng cao tính thanh khoản trong mối quan hệ

với chất lượng thông tin BCTC các công ty niêm yết tại Việt Nam

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu trong luận văn này là chất lượng thông tin BCTC và

tính thanh khoản của chứng khoán

b Phạm vi nghiên cứu

 Đối tượng khảo sát là thông tin BCTC và tính thanh khoản chứng khoán các công ty niêm yết tại HOSE và HNX tại thời điểm năm 2014

 Thời gian thực hiện nghiên cứu: năm 2015

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu của luận văn là phương pháp hỗn hợp, bao gồm phương pháp định tính và định lượng

Phương pháp định tính: được sử dụng để phỏng vấn các chuyên gia nhằm khẳng định sự cần thiết của các thang đo đánh giá tính thanh khoản phù hợp với thị trường Việt Nam, các thang đo để đánh giá chất lượng thông tin BCTC có tác động đến tính thanh khoản

Phương pháp định lượng: Thực hiện bằng cách khảo sát tính thanh khoản chứng khoán các công ty niêm yết Việt Nam thông qua các thang đo tính thanh khoản trong mối liên hệ với chất lượng thông tin BCTC Đồng thời, luận văn sử dụng mô hình hồi quy để tính giá sự tác động của các yếu tố chất lượng thông tin BCTC đến tính thanh khoản chứng khoán

6 Những đóng góp của luận văn

Xem xét và đối chiếu với các nghiên cứu được thực hiện bởi các nhà khoa học trước đây, luận văn đã đóng góp những vấn đề sau đây:

 Tác giả đã lược khảo những lý thuyết về chất lượng thông tin BCTC và tính thanh khoản chứng khoán từ những nghiên cứu trước đây trên thế giới và Việt Nam Nội dung này bao gồm việc hệ thống hóa nền tảng lý thuyết chất lượng thông tin BCTC và sự tương quan của nó tới tính thanh khoản chứng khoán Việc nghiên cứu này giúp các nhà nghiên cứu tiếp theo tiếp cận lý thuyết chất lượng thông tin BCTC và tính thanh khoản một cách có hệ thống và dễ dàng hơn

 Về phương diện phương pháp nghiên cứu, luận văn đã xây dựng các thang đo

đã được kiểm định sự phù hợp cũng như độ tin cậy và giá trị của chúng, từ đó

đo lường tính thanh khoản chứng khoản theo nghĩa rộng hướng đến sự hữu ích đối với người sử dụng thông tin BCTC, điều này giúp các nhà nghiên cứu tại Việt Nam có thêm bộ thang đó có giá trị và có độ tin cậy cao, giúp cho việc đánh giá tính thanh khoản chứng khoán tại các công ty niêm yết Việt Nam ngày càng hoàn thiện hơn

 Từ thực trạng qua việc phân tích đánh giá các đặc tính chất lượng thông tin BCTC và tính thanh khoản chứng khoán giúp các nhà hoạch định chính sách, xây dựng luật pháp có cái nhìn sâu sắc hơn trong việc xây dựng luật pháp có liên quan nhằm nâng cao chất lượng thông tin BCTC cũng như tăng khả năng thanh khoản chứng khoán cho các công ty niêm yết tại Việt Nam Từ đó, các công ty niêm yết sẽ tự hoàn chỉnh BCTC để nhằm thu hút đầu tư, tăng nguồn vốn cho doanh nghiệp mình

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm 5 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu chất lượng thông tin BCTC và tính thanh khoản chứng khoán

Chương 2: Cơ sở lý luận

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Chương 5: Một số đề xuất nhằm góp phần nâng cao tính thanh khoản chứng khoán trong mối liên hệ với chất lượng thông tin BCTC của các công ty niêm yết tại Việt Nam

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CHẤT LƯỢNG

THÔNG TIN BCTC VÀ TÍNH THANH KHOẢN CHỨNG KHOÁN

Trong phần này tác giả chỉ trình bày các công trình nghiên cứu ở Việt Nam

và trên thế giới với nội dung liên quan đến tính thanh khoản và các yếu tố của chất lượng thông tin kế toán có tác động đến tính thanh khoản Khi tìm hiểu về sự tương quan giữa chất lượng thông tin BCTC đối với tính thanh khoản, các nghiên cứu đã tiếp cận các vấn đề theo nhiều hướng khác nhau:

 Góc độ chất lượng thông tin BCTC: các tác giả đã quan tâm đến tính hữu ích,

sự minh bạch, điều chỉnh lợi nhuận, công bố lại BCTC, gian lận BCTC, công

bố thông tin bắt buộc và tự nguyện

 Góc độ tính thanh khoản chứng khoán: các nghiên cứu tập trung vào giá trị thị trường và giá trị ghi sổ của chứng khoán, khối lượng giao dịch trung bình theo từng thời kỳ, lợi nhuận trung bình thu được từ các chứng khoán

1.1 Các nghiên cứu công bố trong nước

1.1.1 Tính thanh khoản chứng khoán

Các nghiên cứu về tính thanh khoản chứng khoán ở Việt Nam hiện nay còn khá hạn chế Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào hai khía cạnh là tính thanh khoản của công ty nói chung và rủi ro thanh khoản tại các ngân hàng Tác giả điểm qua một số nghiên cứu liên quan đến tình hình đầu tư chứng khoán và từ đó tác động đến tính thanh khoản của chứng khoán

Nguyễn Thanh Phương (2013) trong bài báo nghiên cứu về tài chính tiền tệ

có đề cập đến giải pháp hạn chế rủi ro cho nhà đầu tư khi vay để kinh doanh chứng khoán, các nhà đầu tư cần nhận thức được rủi ro trong đầu tư chứng khoán Mỗi nhà đầu tư có mức độ chấp nhận rủi ro khác nhau và họ cần nắm được chính xác mức độ chấp nhận rủi ro của mình Ngoài ra, nhà đầu tư cần tuân thủ việc cắt lỗ, xác định mất mát tối đa và có sự cắt lỗ hợp lý khi thị trường diễn biến không theo ý đồ đầu

tư Quyết định để cắt lỗ là một quyết định khó, bởi khi bán để cắt lỗ, nhà đầu tư lỗ thật (mất giá chứng khoán và chi phí trả lãi tiền vay) Vì vậy nhà đầu tư cần thiết lập cho mình mức giá để cắt lỗ và tuân thủ nghiêm ngặt việc cắt lỗ để hạn chế rủi ro

La Thị Kim Lan (2013) trong Luận văn thạc sĩ, tác giả đã nghiên cứu mối quan hệ giữa chất lượng thông tin kế toán với rủi ro thanh khoản của cổ phiếu, kết quả nghiên cứu cho thấy chất lượng thông tin kế toán có ảnh hưởng đến rủi ro thanh khoản của công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam Theo nghiên cứu này, có ba biến đại diện cho chất lượng thông tin tác động đến rủi ro thanh khoản của thị trường chứng khoán Việt Nam là lợi nhuận bền vững, độ tin cậy của

dự đoán lợi nhuận, mô hình định giá lợi nhuận, còn biến không tác động là độ tin cậy của thông tin báo cáo

Đỗ Hoài Giang (2003) trong luận văn thạc sĩ, tác giả nghiên cứu về rủi ro trên thị trường chứng khoán Việt Nam thể hiện thông tin không cân xứng, lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức là những vấn đề rất phức tạp, nhạy cảm và có vai trò quan trọng trong các giao dịch kinh tế, đặc biệt là các giao dịch tài chính Tuy nhiên, công tác thông tin trên thị trường chứng khoán chưa thực sự được các công

ty coi trọng Những hạn chế đó đã dẫn đến chất lượng thông tin trên thị trường còn thấp và kết quả là đã có nhiều biểu hiện của lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức trên thị trường Qua đó, tác giả đã đưa ra một số giải pháp nhằm cân bằng hoá thông tin giữa các nhà đầu tư trên thị trường Mặc dù vậy, bài nghiên cứu vẫn còn hạn chế trong việc vận dụng các mô hình toán kinh tế để tách riêng tác động của thông tin không cân xứng tới hoạt động của thị trường, trên cả phương diện lý thuyết và thực

tế

1.1.2 Chất lƣợng thông tin BCTC

BCTC là quá trình lập, trình bày và công bố Hầu như các nghiên cứu trong nước tập trung vào các khía cạnh khác nhau của thông tin BCTC Vì vậy, luận văn

sẽ xem xét các nghiên cứu trong nước theo từng hoạt động của quá trình này

1.1.2.1 Qúa trình tạo lập thông tin BCTC

Qúa trình tạo lập thông tin BCTC được bắt đầu từ việc ghi nhận các nghiệp

vụ kinh tế phát sinh thông qua hệ thống xử lý nghiệp vụ của hệ thống kế toán, đảm bảo các nghiệp vụ ghi nhận phù hợp với các quy định, chuẩn mực kế toán hiện hành Như vậy, thông tin BCTC sẽ phụ thuộc vào việc xử lý của hệ thống kế toán

và các quy định, chuẩn mực được ban hành Tổng hợp các nghiên cứu của các tác giả trong nước về vấn đề này như sau:

Võ Văn Nhị (2011), trong nghiên cứu đề tài cấp bộ, tác giả đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu: Phương pháp hệ thống, so sánh, đối chiếu, tổng hợp, phân tích và tiếp cận mục tiêu, đã đánh giá thực trạng các quy định pháp lý có liên quan đến kế toán được áp dụng cho các doanh nghiệp như: luật kế toán, chuẩn mực và chế độ kế toán, đồng thời qua đó đánh giá thực trạng tình hình thực hiện công tác kế toán của các doanh nghiệp Việt Nam để đưa ra các nguyên nhân tồn tại về hệ thống pháp lý cũng như quá trình thực hiện công tác kế toán của doanh nghiệp Từ thực trạng đã phân tích, tác giả cho rằng để nâng cao chất lượng thông tin kế toán cần nâng cao chất lượng những nội dung có liên quan của hệ thống pháp lý về kế toán

và nâng cao chất lượng công tác kế toán của doanh nghiệp

Nguyễn Bích Liên (2012) với đề tài trong luận án tiến sĩ “Xác định và kiểm

soát các nhân tố ảnh hưởng chất lượng thông tin kế toán trong môi trường ứng dụng hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP) tại các doanh nghiệp Việt Nam”, tác giả cho rằng quan điểm của FASB, IASB và chuẩn mực kế toán Việt

Nam đều cho rằng chất lượng thông tin kế toán đồng nghĩa với chất lượng BCTC Tuy nhiên, quan điểm chất lượng thông tin của tác giả trong môi trường công nghệ thông tin được xác định bởi các tiêu chuẩn: hiện hữu, hiệu quả, bảo mật, toàn vẹn, sẵn sàng, tuân thủ và đáng tin cậy Các tiêu chuẩn liên quan gắn liền với các chuẩn mực kế toán đề cập trong bài nghiên cứu nằm ngoài phạm vi nghiên cứu của luận văn này Bài nghiên cứu chủ yếu tập trung vào năng lực ứng dụng công nghệ thông tin cho quy trình xử lý các thông tin kế toán và chất lượng thông tin kế toán phụ thuộc vào ứng dụng hệ thống thông tin này

1.1.2.2 Qúa trình trình bày và công bố thông tin

Liên quan đến quá trình trình bày và công bố thông tin, các tác giả nghiên cứu tập trung về những lĩnh vực như sự minh bạch, hình thức và nội dung của thông tin được công bố, đại diện các nghiên cứu này gồm:

Nguyễn Thị Hồng Oanh (2008), với bài luận văn thạc sĩ của mình, tác giả đã khảo sát thực tế các nhà đầu tư về những thông tin trên BCTC mà nhà đầu tư quan tâm, dựa vào đó tác giả xem xét khả năng thỏa mãn của nhà đầu tư khi sử dụng các thông tin này Từ đó đưa đến kết luận, vấn đề trình bày và công bố thông tin BCTC của các công ty niêm yết chưa thực sự hữu ích đối với các nhà đầu tư như: việc tính toán các số liệu tài chính khó khăn, thiếu thông tin, tiếp cận thông tin khó khăn và thông tin được công bố chưa kịp thời

Nguyễn Đình Hùng (2010), trong luận án tiến sĩ, tác giả xác định sự minh bạch thông tin tài chính có thể xem là sự sẵn có của các thông tin tài chính cho người sử dụng và nó được thể hiện qua các đặc tính: sự kịp thời, sự thuận tiện, sự chính xác, sự đầy đủ và sự nhất quán Tác giả xác định 6 yếu tố kiểm soát sự minh bạch: Hệ thống chuẩn mực kế toán, quy định liên quan đến công bố BCTC, Hệ thống kiểm soát nội bộ, Ban giám đốc, Kiểm toán độc lập và Ban kiểm soát Từ việc khảo sát sự tác động của 6 yếu tố này đến các đặc tính của sự minh bạch các công ty niêm yết tại Việt Nam, tác giả đưa ra những kiến nghị liên quan đến 6 yếu

tố để tăng cường sự minh bạch thông tin tài chính các công ty niêm yết tại Việt Nam

Lê Trường Vinh (2008) nghiên cứu “Các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ minh bạch thông tin của doanh nghiệp niêm yết theo cảm nhận của nhà đầu tư” Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã đưa ra 2 nhóm đặc điểm ảnh hưởng đến mức độ công bố thông tin Loại thứ nhất bao gồm các đặc điểm thuộc về tài chính và loại thứ hai là các đặc điểm thuộc về quản trị doanh nghiệp Những đặc điểm thuộc về tài chính bao gồm: quy mô doanh nghiệp, đòn bẩy tài chính, tình hình tài chính, tài sản cầm cố, hiệu quả sử dụng tài sản Những đặc điểm về quản trị doanh nghiệp: mức độ tập trung vốn chủ sở hữu, cơ cấu HĐQT, quy mô HĐQT Và do giới hạn về

đề tài nên tác giả chỉ đi sâu vào tìm hiểu về nhóm đặc điểm tài chính ảnh hưởng đến mức độ công bố thông tin

Ngoài ra, năm 2011 trong bài viết của tác giả Đặng Thị Thúy Hằng, tác giả quan tâm đến công bố thông tin ở một góc độ khác về công bố thông tin kế toán

Tác giả xem xét thông tin mà doanh nghiệp công bố dưới hai góc độ là thông tin bắt buộc và thông tin tự nguyện Qua đó, đã đánh giá thực trạng công bố thông tin kế toán các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam thông qua các yếu tố như: tính kịp thời, sử dụng giá trị hiện tại trong kế toán, chênh lệch lợi nhuận trước và sau kiểm toán và công bố các thông tin tự nguyện Tác giả cho rằng những yếu tố trên đã làm hạn chế chất lượng thông tin kế toán và đã đưa ra những kiến nghị có liên quan nhằm nâng cao chất lượng thông tin kế toán

1.2 Các nghiên cứu công bố ở nước ngoài

Nhận thức được tầm quan trọng của việc đánh giá tính thanh khoản và chất lượng thông tin BCTC, nên các nhà nghiên cứu trên thế giới đã đứng dưới nhiều góc độ khác nhau và tìm ra được các bằng chứng cho thấy sự tác động của chất lượng thông tin BCTC đến tính thanh khoản chứng khoán Luận văn trình bày các nghiên cứu điển hình dưới đây

1.2.1 Tính thanh khoản của chứng khoán

Jamei, Reza và các cộng sự (năm 2012) với nghiên cứu về Tác động của chất lượng thông tin kế toán tới Rủi ro thanh khoản của công ty niêm yết chứng khoán tại Tehran Stock Exchange Nghiên cứu này đã sử dụng sự tương quan và mô hình hồi quy đa biến để nghiên cứu tác động chất lượng thông tin kế toán trên thanh khoản Kết quả của các thử nghiệm giả thuyết nghiên cứu cho thấy, chất lượng thông tin kế toán có thể ảnh hưởng đến rủi ro thanh khoản của cổ phiếu các công ty được niêm yết tại sàn chứng khoán Tehran và tăng các thuộc tính chất lượng của thông tin có thể là một lý do trong việc giảm rủi ro thanh khoản về cổ phiếu

Trong năm 2008, Jeffrey Ng với một nghiên cứu việc xem xét các tác động của chất lượng thông tin tới rủi ro thanh khoản, rằng có một mối quan hệ tiêu cực giữa chất lượng thông tin và rủi ro thanh khoản, như vậy với chất lượng thông tin cao hơn sẽ dẫn đến rủi ro thanh khoản sẽ được giảm xuống, hay tính thanh khoản được tăng lên

Trong năm 2009, Biddle, Gary C., Gilles Hilary, and Rodrigo S Verdi với nghiên cứu về vấn đề các báo cáo tài chính có thể liên quan đến đầu tư như thế

nào?, họ phát hiện ra rằng, có một mối quan hệ tích cực giữa chất lượng của thông tin BCTC và hiệu quả đầu tư, đồng thời các công ty có thể có một sự đầu tư hiệu quả với sự gia tăng thông tin BCTC của họ

Trong năm 2010, Ali Rahmani, Seyed Ali Hoseini và Narges Rezapour trong nghiên cứu về quan hệ sở hữu chế và thanh khoản cổ phiếu trong Iran, chỉ ra rằng

có một mối quan hệ tích cực giữa các sở hữu tổ chức và tính thanh khoản cổ phiếu, ngoài ra mức độ tập trung của sở hữu tổ chức gây ra thanh khoản cổ phiếu trong công ty giảm Trong nghiên cứu của họ, mối quan hệ này đã được quan sát thấy trong trường hợp của các tiêu chí giao dịch như quy mô giao dịch và tiêu chí Amihud về các tiêu chí thông tin như mức chênh lệch giá chứng khoán giữa cung và cầu

Nekounam và các cộng sự (năm 2012) có bài nghiên cứu về mối quan hệ giữa cơ cấu sở hữu với tính thanh khoản cổ phiếu Trong nghiên cứu này, ảnh hưởng của cơ cấu sở hữu được xem xét ở hai khía cạnh là hình thức sở hữu và tập trung quyền sở hữu tác động đến tính thanh khoản Mẫu khảo sát gồm 74 công ty, là các thành viên của sàn giao dịch chứng khoán tại Tehran, đã được lựa chọn trong khoảng thời gian 5 năm (2005-2009) Mô hình hồi quy tuyến tính với mức độ tin cậy 95%, sử dụng phần mềm Excel và SPSS để kiểm tra các giả định và nghiên cứu

về mối quan hệ giữa cơ cấu sở hữu (biến độc lập) và thanh khoản (biến phụ thuộc) Kết quả cho thấy mối quan hệ giữa mức độ thể chế quyền sở hữu, mức độ quyền sở hữu quản lý và mức độ sở hữu tập trung có tác động tiêu cực đến tính thanh khoản Ngoài ra còn có tác động tích cực trong mối quan hệ giữa mức độ sở hữu tổ chức và tính thanh khoản

Tới năm 2013, cũng nghiên cứu tại Tehran, 28 Maryam và Kolthoum đã có bài nghiên cứu về tính thanh khoản Bài nghiên cứu này cũng tương tự như nghiên cứu của Nekounam và các cộng sự (2012), cho kết quả có mối quan hệ tiêu cực đáng kể tồn tại giữa sự tập trung quyền sở hữu và tính thanh khoản, mối quan hệ tích cực đáng kể tồn tại giữa sở hữu tổ chức và tính thanh khoản và cuối cùng là sự tác động tích cực không đáng kể giữa quyền sở hữu quản lý và tính thanh khoản

Cũng trong năm 2013, Karkon và cộng sự đã có cuộc điều tra mối quan hệ

giữa chất lượng công bố trong hệ thống thông tin và tính thanh khoản chứng khoán

Về vấn đề này, quy mô doanh nghiệp được coi là các biến kiểm soát Chất lượng công bố thông tin được đo bằng cách sử dụng điểm số mà Tổ chức Chứng khoán và giao dịch tại Tehran xác định cho các công ty, được thực hiện thông qua các báo cáo về "chất lượng Công bố và thông tin thích hợp Các điểm số từ 0 đến 100 4 biến tiêu chí bao gồm cả số lượng cổ phiếu được giao dịch, tỷ lệ thu nhập cổ phiếu, khối lượng giao dịch chứng khoán tại Rial, và giá trị của cổ phiếu được giao dịch đã được sử dụng để đo lường khả năng thanh khoản Nghiên cứu lấy mẫu bao gồm 70 công ty trong giai đoạn 2006 đến 2011 Xét trong vòng 5 tài chính năm cho mỗi công ty, nghiên cứu này bao gồm các dữ liệu của 350 công ty trong năm Các kết quả phân tích dữ liệu cho thấy một tương quan tích cực giữa quy mô doanh nghiệp

và thanh khoản chứng khoán Tức là kết quả của mối quan hệ giữa ba biến số tiêu chí bao gồm cả số lượng cổ phiếu được giao dịch, khối lượng giao dịch chứng khoán tại Rial và giá trị của cổ phiếu được giao dịch Tuy nhiên, kết quả cho thấy không có mối tương quan giữa chất lượng công bố thông tin và tính thanh khoản chứng khoán Điều này có ý nghĩa là kết quả của sự thiếu tương quan đáng kể giữa

ba biến thanh khoản bao gồm cả số lượng cổ phiếu được giao dịch, tỷ lệ doanh thu

cổ phiếu và khối lượng giao dịch chứng khoán tại Rial

Ahmad Mohammady (2011) thực hiện nghiên cứu “Các đặc tính của lợi nhuận kế toán và thu nhập của cổ phiếu” vào năm 2011 Dữ liệu nghiên cứu là các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Terhan từ năm 1998 đến 2009 Nghiên cứu này được thiết kế để điều tra mối quan hệ giữa các đặc tính của thu nhập kế toán và lợi nhuận của cổ phiếu bằng các mô hình hồi quy Nghiên cứu này thu được kết quả: Thuộc tính của chất lượng thu nhập có liên quan tới lợi nhuận cổ phiếu, các thuộc tính phù hợp của chất lượng thu nhập giải thích rõ hơn lợi nhuận của cổ phiếu hơn là thuộc tính độ tin cậy của chất lượng thu nhập, lợi nhuận của cổ phiếu có liên kết đồng biến với chất lượng thu nhập

1.2.2 Chất lƣợng thông tin BCTC

Trên thế giới còn có các nghiên cứu tập trung về chất lượng thông tin BCTC Quan điểm của các nhà nghiên cứu này xem chất lượng thông tin BCTC dựa trên các đặc tính chất lượng của FASB và IASB Phương pháp nghiên cứu chủ yếu là

“hoạt động hóa” các đặc tính chất lượng, về vấn đề này có các nghiên cứu sau:

Maines L.A và James (2006) nghiên cứu về đặc tính “đáng tin cậy” của thông tin BCTC Tác giả sử dụng phương pháp để đánh giá về đặc tính đáng tin cậy của thông tin BCTC bao gồm:

o So sánh các số liệu kế toán với chuẩn mực kế toán

o Xem xét vấn đề công bố lại thông tin kế toán

o So sánh các ước tính kế toán và nhận biết dòng tiền trong tương lai

o Thông qua việc sử dụng các thông tin kế toán để nhận biết sự đáng tin cậy của những thông tin này

Mục đích của nghiên cứu này nhằm giúp cho các nhà xây dựng chuẩn mực, người

sử dụng xác định những yếu tố góp phần tăng “độ tin cậy” của thông tin BCTC

Khodadady, Davood, và M Kumaraswamy (2012) nghiên cứu về đặc tính

“sự thích hợp” thông tin BCTC của 49 ngân hàng tại Ấn Độ, bao gồm 27 ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước và 22 ngân hàng tư nhân Tác giả sử dụng thang đo Likerk 5 điểm để đo lường danh mục gồm 14 yếu tố có ảnh hưởng đến sự thích hợp của thông tin BCTC, trong đó có 10 yếu tố liên quan đến giá trị dự báo và 4 yếu tố liên quan đến giá trị xác nhận Kết luận của tác giả là thông tin BCTC của ngân hàng tư nhân thích hợp hơn thông tin BCTC của ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước

Khác với những nghiên cứu đặc tính chất lượng riêng lẻ của thông tin BCTC nêu trên, nhóm tác giả khác nghiên cứu chất lượng thông tin BCTC thông qua việc

đo lường các đặc tính dựa trên quan điểm của FASB và IASB Phương pháp này chủ yếu là đo lường trên cơ sở các khái niệm

Đầu tiên là nghiên cứu của Jonas và Blanchet (2000), trong nghiên cứu này tác giả đã xây dựng các yếu tố tạo nên 11 đặc tính chất lượng thông tin BCTC theo FASB Từ đó, Geert Braam và các cộng sự (2009 và 2013) phát triển nghiên cứu

của mình để đo lường chất lượng thông tin BCTC của Anh và Mỹ bằng phương pháp “hoạt động hóa” các đặc tính chất lượng để đánh giá những thông tin tài chính

và phi tài chính nhằm xác định tính hữu ích của chúng

1.3 Nhận xét tổng quan các nghiên cứu

Sau khi xem xét tổng quan các nghiên cứu khoa học trong nước và ngoài nước có liên quan tương đối đến vấn đề của đề tài luận văn, tác giả có thể kế thừa một số đặc điểm như:

 Mối quan hệ giữa chất lượng thông tin kế toán với rủi ro thanh khoản của cổ phiếu

 Mối quan hệ tích cực giữa chất lượng thông tin BCTC và hiệu quả đầu tư, Những thông tin nào trên BCTC mà nhà đầu tư quan tâm

 Các nhân tố tác động lên tính thanh khoản chứng khoán

Đồng thời, tác giả có một số nhận xét sau:

 Khái niệm chất lượng thông tin BCTC được các nghiên cứu xem xét trên nhiều khía cạnh khác nhau, mang tính riêng lẻ, từ đó việc đo lường chất lượng thông tin BCTC chỉ ở mức độ các thông tin tài chính và mức độ công

bố, chưa phản ánh được chất lượng thông tin BCTC toàn diện theo hướng tính hữu ích của thông tin nhằm giúp người sử dụng thông tin BCTC ra quyết định

 Liên quan đến tính thanh khoản chứng khoán, các nghiên cứu trong nước còn khá hạn chế, các nghiên cứu nước ngoài có đề cập đến sự tác động đến tính thanh khoản nhưng đang tập trung nhiều vào mối quan hệ với các thông tin tài chính

Từ đó, tác giả bổ sung thêm những điểm mới trong nghiên cứu như:

 Phản ánh chất lượng thông tin BCTC toàn diện theo hướng tính hữu ích của thông tin nhằm giúp người sử dụng thông tin BCTC ra quyết định

 Xây dựng thang đo về tính thanh khoản chứng khoán cho các công ty niêm yết tại thị trường chứng khoán Việt Nam một cách rõ ràng hơn

 Không chỉ dừng lại ở các thông tin tài chính, luận văn còn đào sâu nghiên cứu về mối quan hệ giữa các thông tin kế toán được phản ánh trên trên BCTC với tính thanh khoản chứng khoán

Kết luận chương 1

Nội dung chính của chương này nhằm đánh giá một cách tổng quan về bức tranh tổng thể các nghiên cứu khác nhau trong và ngoài nước có liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến vấn đề nghiên cứu của luận văn Từ đó, giúp tác giả nhận thấy được khoảng trống của các nghiên cứu và làm nền tảng để thực hiện các bước tiếp theo của luận văn

Việc tổng hợp và đánh giá các công trình nghiên cứu được tác giả trình bày theo hai phần lần lượt trong nước và ngoài nước trên cơ sở chọn lọc các nghiên cứu tiêu biểu đã được nêu có liên quan đến đề tài nghiên cứu của luận văn Qua những nội dung đã trình bày trong chương này, cho thấy vấn đề nghiên cứu về chất lượng thông tin BCTC tác động đến tính thanh khoản chứng khoán là một vấn đề khá mới

mẻ và cần thiết tại Việt Nam trong quá trình hội nhập

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Nhằm trả lời bốn câu hỏi nghiên cứu đã đưa ra tại chương 1, nội dung chương 2 của luận văn trình bày các lý thuyết nền tảng có liên quan đến tính thanh khoản của chứng khoán và chất lượng thông tin BCTC, cụ thể trong chương này sẽ trình bày các nội dung sau đây:

 Luận văn trình bày lý thuyết nền, bao gồm các lý thuyết: lý thuyết người đại diện, lý thuyết thông tin bất cân xứng, lý thuyết tín hiệu

o Lý thuyết người đại diện mô tả các mối quan hệ giữa người quản lý và các cổ

đông; giữa các cổ đông và chủ nợ Các nhà cung cấp vốn ủy thác việc ra quyết định, chiến lược và điều hành hoạt động cho các nhà quản lý Chính sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền quản lý nên gây ra xung đột lợi ích giữa hai bên Để giảm thiểu sự xung đột này, các cổ đông sẽ cần có một kênh thông tin đáng tin cậy để xem xét các hoạt động trong doanh nghiệp

o Lý thuyết thông tin bất cân xứng: từ sự xung đột lợi ích đã được trình bày

trong lý thuyết ủy nhiệm, hình thành nên sự bất đối xứng về thông tin giữa nhà quản lý và các cổ đông (hay nhà đầu tư), kênh thông tin các nhà đầu tư xem xét nhiều nhất chính là các BCTC, chúng được lập bởi Nhà quản lý của công ty

o Lý thuyết tín hiệu: Theo lý thuyết này, các nhà quản lý là những người mong

đợi một tín hiệu tăng trưởng cao trong tương lai sẽ có động cơ phát tín hiệu này tới các nhà đầu tư BCTC là một trong những phương tiện phát tín hiệu, nơi các công ty sẽ công bố nhiều thông tin hơn để báo hiệu cho các nhà đầu

tư, để cho thấy rằng họ là tốt hơn so với các công ty khác trên thị trường với mục đích thu hút đầu tư và nâng cao danh tiếng của mình

 Bên cạnh đó, luận văn trình bày các khái niệm liên quan đến chất lượng thông tin BCTC, qua đó làm tiền đề để đánh giá tính thanh khoản chứng khoán thông qua việc xây dựng thang đo trong chương 3 Ngoài ra, luận văn trình bày các khái niệm về tính thanh khoản của chứng khoán và chất lượng thông tin BCTC,

làm cơ sở để xây dựng các giả thuyết về sự tương quan giữa chất lượng thông tin BCTC và tính thanh khoản của chứng khoán được xây dựng trong chương 3

 Từ các cơ sở lý thuyết các nội dung trên, luận văn xây dựng mô hình nghiên cứu để trả lời các câu hỏi nghiên cứu đã trình bày ở chương 1

2.1 Lý thuyết nền

2.1.1 Lý thuyết người đại diện

Một trong những lý thuyết nền tảng liên quan đến việc lựa chọn đầu tư của các cổ đông đó là lý thuyết người đại diện Một trong những công trình nghiên cứu đầu tiên về lý thuyết người đại diện xuất phát từ Jensen và các cộng sự, Jensen và các cộng sự (1976) định nghĩa “lý thuyết ủy nhiệm tập trung vào mối quan hệ tương tự như một hợp đồng theo đó người chủ thuê người thừa hành”

Lý thuyết người đại diện mô tả các mối quan hệ giữa người quản lý và các cổ đông; giữa các cổ đông và chủ nợ Các nhà cung cấp vốn ủy thác việc ra quyết định, chiến lược và điều hành hoạt động cho các nhà quản lý Lý tưởng nhất, các nhà quản lý sẽ hành động và đưa ra quyết định tối đa hóa giá trị cổ đông và đảm bảo rằng nợ sẽ được hoàn trả Tuy nhiên, như lý thuyết người đại diện mô tả, nhà quản lý có động cơ sử dụng các vị trí và quyền lực của họ, vì lợi ích riêng của họ Vấn đề người đại diện xảy ra bởi vì việc tách bạch giữa quyền sở hữu và kiểm soát công ty và được phóng đại bởi các vấn đề bất đối xứng thông tin từ các nhà quản lý

có kiến thức tốt hơn về giá trị tương lai của công ty so với các cổ đông và chủ nợ Điều này có thể gây ra lựa chọn bất lợi và các vấn đề rủi ro đạo đức bởi vì các nhà cung cấp vốn không chắc chắn liệu các nhà quản lý đang hành động vì lợi ích tốt nhất của họ Chi phí đại diện xuất phát từ giả định rằng hai bên, người quản lý và

cổ đông của công ty có mâu thuẫn về lợi ích Chi phí giám sát được trả bởi người chủ, các cổ đông để giám sát các hoạt động bất thường của người quản lý Đồng thời, chi phí ràng buộc thì lại được trả bởi người đại diện, để đảm bảo rằng các hành động và quyết định của nhà quản lý không gây hại đến lợi ích của chủ công

ty, các cổ đông Mâu thuẫn về lợi ích cũng tạo ra những mất mát phụ trội do phúc lợi không được tối đa hóa Tổng chi phí giám sát, chi phí ràng buộc và mất mát phụ

trội được gọi là chi phí đại diện vì chi phí này xuất phát từ mối quan hệ giữa cổ đông và người quản lý (Jensen và các cộng sự, 1976)

Như vậy, thông qua lý thuyết người đại diện, một vấn đề được đặt ra là thông tin BCTC cần được trình bày như thế nào tới các cổ đông để có thể giảm thiểu được xung đột về lợi ích giữa các bên Do đó, phạm vi của luận văn là nghiên cứu

về việc thông tin trên BCTC được trình bày một cách trung thực, đáng tin cậy và

tính kịp thời

2.1.2 Lý thuyết thông tin bất cân xứng

Có nhiều nghiên cứu liên quan đến lý thuyết bất cân xứng:

G.A Akerlof là người đầu tiên giới thiệu về lý thuyết thông tin bất cân xứng vào những năm 1970 Thông tin bất cân xứng xẩy ra khi một bên giao dịch có ít thông tin hơn bên đối tác hoặc có thông tin nhưng thông tin không chính xác Điều này khiến cho bên có ít thông tin hơn có những quyết định không chính xác khi thực hiện giao dịch, đồng thời bên có nhiều thông tin hơn cũng sẽ có những hành vi gây bất lợi cho bên kia khi thực hiện nghĩa vụ giao dịch

Hệ quả phổ biến nhất do thông tin bất cân xứng gây ra là lựa chọn bất lợi và tâm lý ý lại

Lựa chọn bất lợi là hành động xẩy ra trước khi ký kết hợp đồng trong kinh

doanh hay tham gia vào quan hệ pháp luật nào đó, bên có nhiều thông tin hơn có thẻ gây tổn hại cho bên có ít thông tin Đối với các nhà đầu tư, sự quan tâm của họ

là lợi nhuận Trên thị trường chứng khoán, lợi nhuận trong đầu tư cổ phiếu biểu hiện qua việc mua cổ phiếu với giá thấp, bán giá cao hay lợi tức mà các cổ đông nhận được Trong hoạt động mua bán, thông thường người bán là người nắm rõ về sản phẩm của mình và vì vậy chi phí lựa chọn bất lợi sẽ do người mua gánh chịu Trong thị trường chứng khoán, công ty niêm yết với tư cách là người cung cấp hàng hóa chứng khoán có nhiều thông tin hơn các nhà đầu tư với tư cách là người mua, nên các công ty này sẽ biết giá bán bao nhiêu trên thị trường chứng khoán được xem là hợp lý Vì vậy, nếu nhà đầu tư không xác định chính xác cổ tức kỳ

vọng của công ty niêm yết thì sẽ định một mức giá không chính xác, và khi định giá cổ phiếu quá cao thì bất lợi hoàn toàn thuộc về các nhà đầu tư

Tâm lý ỷ lại là hành động của bên có nhiều thông tin hơn thực hiện sau khi

ký kết hợp đồng có thể gây tổn hại cho bên có ít thông tin hơn Với các hợp đồng vay ngân hàng hay bảo hiểm thì tâm lý ỷ lại phát sinh từ phía người đi vay hay đi mua bảo hiểm Họ sử dụng tiền vay không đúng mục đích hay do họ đã được bảo hiểm nên sẽ trở nên bất cẩn hơn so với thời điểm trước khi mua bảo hiểm Ở thị trường chứng khoán, tâm lý ỷ lại phát sinh nếu như người đại diện điều hành công

ty không sử dụng nguồn vốn hiệu quả và đúng mục đích Do tính chất của đầu tư trên thị trường là đầu tư gián tiếp nên việc quản lý, giám sát vốn đầu tư của các nhà đầu tư phải thông qua một số người đại diện để điều hành công ty Tâm lý ỷ lại sẽ gia tăng nếu như các nhà đầu tư nhận được một BCTC với các thông tin có nhiều hứa hẹn Vì vậy, nếu các thông tin được báo cáo không chính xác với tình hình thực

tế của công ty thì rủi ro cho các nhà cổ đông sẽ rất lớn

Thông qua lý thuyết thông tin bất cân xứng, cho thấy bất cân xứng là hệ quả của các bên giao dịch trên thị trường chứng khoán có thông tin với mức độ khác nhau giữa một bên cung cấp thông tin và bên nhận thông tin Trong thị trường chứng khoán, công ty cổ phần, các công ty cổ phần có ban điều hành là những người cung cấp thông tin, nhà đầu tư và các bên liên quan là những bên tiếp nhận thông tin Phần lựa chọn bất lợi thuộc về các nhà đầu tư khi tiếp nhận thông tin ít hơn bên cung cấp thông tin là Ban điều hành Để giảm tình trạng thông tin bất cân

xứng, thông tin trên BCTC cần đảm bảo được là có thể kiểm chứng và có thể so

sánh được để các nhà đầu tư tin tưởng hơn vào BCTC

2.1.3 Lý thuyết tín hiệu

Lý thuyết tín hiệu được hình thành vào đầu những năm 1970 và được dựa trên nghiên cứu của Spence năm 1973 để làm rõ sự bất đối xứng thông tin trong thị trường lao động Lý thuyết cho thấy các vấn đề thông tin bất đối xứng có thể được giảm thiểu nếu các bên báo hiệu thông tin cho nhau

Nó cũng đã được sử dụng để giải thích CBTT trên báo cáo của công ty (Ross, 1977) Theo lý thuyết tín hiệu, các nhà quản lý là những người mong đợi một tín hiệu tăng trưởng cao trong tương lai sẽ có động cơ phát tín hiệu này tới các nhà đầu tư Thông tin trên BCTC là một trong những phương tiện phát tín hiệu, nơi các công ty sẽ công bố nhiều thông tin hơn để báo hiệu cho các nhà đầu tư, để cho thấy rằng họ là tốt hơn so với các công ty khác trên thị trường với mục đích thu hút đầu

tư và nâng cao danh tiếng của mình Vì vậy, khi các nhà đầu tư tiếp nhận các thông

tin trên BCTC cần đảm bảo các thông tin đó là thích hợp, và có thể hiểu được để

đảm bảo BCTC đó thực sự đáng tin cậy và có chất lượng

2.2 Tổng quan về chất lƣợng thông tin BCTC và tính thanh khoản của chứng khoán

2.2.1 Chất lƣợng thông tin BCTC

2.2.1.1 Thông tin

Theo nhiều tác giả (Hirschheim et al 1995; Zins et al 2007), các khái niệm cơ bản nhất liên quan đến hệ thống thông tin dữ liệu, thông tin và kiến thức Các dữ liệu được coi là vật liệu cơ bản, sau đó phải được tinh chế thành các thông tin, từ đó

mở rộng và nâng cao kiến thức Kettinger và Li (2010) khẳng định rằng phương pháp này có thứ bậc từ dữ liệu thông qua các thông tin để hiểu biết là phương pháp phổ biến nhất trong lĩnh vực tin học Dữ liệu mô tả các đối tượng có liên quan hoặc các sự kiện Thông tin để xử lý dữ liệu (ví dụ, phân loại, tóm tắt hoặc chuyển giao)

và có nghĩa là để thêm ý nghĩa và giá trị trong một bối cảnh cụ thể Kiến thức thực

sự là một hình thức phát triển và có giá trị cao hơn của thông tin Một cái gì đó xa hơn trong chuỗi thức ăn Đó là thông tin bắt nguồn từ một bối cảnh cụ thể hoặc bối cảnh có thể khái quát và áp dụng các bối cảnh khác Theo Davenport và Prusak (1998), dữ liệu thường nhắc đến sự kiện, thông tin xử lý dữ liệu, và kiến thức hình thành nên kinh nghiệm sử dụng để đánh giá hoặc kết hợp các kinh nghiệm mới

2.2.1.2 Thông tin kế toán

Romney và Steinbart (2009, 28) xác định một hệ thống thông tin kế toán là một quy trình "thu thập, ghi chép, lưu trữ, và xử lý dữ liệu để tạo ra thông tin cho

các nhà sản xuất quyết định" Do đó, người ta có thể suy ra rằng đó là thông tin được thiết kế riêng cho các nhà hoạch định quyết định Họ tiếp tục xác định rằng thông tin này được hiểu là "hữu ích cho việc ra quyết định để quản lý có thể lập kế hoạch, thực hiện, kiểm soát, đánh giá hoạt động, nguồn lực và nhân sự" Đây là những hoạt động quản lý nói chung và, do đó, các tác giả dường như coi thông tin

kế toán là tương đương với thông tin quản lý

Maines và Wahlen (2006, 401), mặt khác, xác định thông tin kế toán như

"một đại diện của cấu trúc kinh tế được thể hiện trong các thỏa thuận thương mại của một công ty, giao dịch, và các sự kiện mang lại dòng tiền trong tương lai của công ty" Điều này có nghĩa là thông tin kế toán không chỉ là thông tin quản lý, mà còn thông tin được báo cáo trong BCTC cho nội bộ và bên ngoài

Thông tin kế toán là những thông tin liên quan đến các hệ thống kế toán và được sử dụng trong nội bộ để thông báo cho các nhà quản lý và bên ngoài để cung cấp các thông tin tài chính cần thiết để các bên liên quan Maines và Wahlen (2006) tập trung vào các thông tin cho các bên liên quan và xác định thông tin kế toán theo cách: "một đại diện của cấu trúc kinh tế được thể hiện trong các thỏa thuận thương mại của một công ty, giao dịch, và các sự kiện mang lại dòng tiền trong tương lai của công ty" Cách tiếp cận này được thể hiện trong hình 2.1

Cấu trúc kế toán:

Phân loại Giá trị

Cấu trúc kinh tế được thừa nhận

(2) Quan hệ kế toán

(2b) Độ tin cậy của kế toán (2a) Sự Thích hợp của kế toán

Nguồn: Maines and Wahlen (2006)

Hình 2.1, Mô hình Thông tin kế toán bởi Maines và Wahlen (2006)

Như vậy chúng ta có thể nói rằng thông tin kế toán là những thông tin liên quan đến các hệ thống kế toán, được sử dụng trong nội bộ để thông báo cho các nhà quản lý cũng như bên ngoài để cung cấp thông tin tài chính cần thiết đến các bên liên quan

2.2.1.3 Chất lƣợng thông tin

Một số mô hình nổi tiếng hoặc quan sát khác liên quan đến chất lượng thông tin hay hệ thống thông tin thành công được thể hiện để kiểm tra như thế nào là "phù hợp cho việc sử dụng"

Các mô hình này là liên quan đến chất lượng thông tin:

 Mô hình của Shannon

Các mô hình nổi tiếng đầu tiên cho chất lượng thông tin là mô hình Shannon (1949) Mô hình này cho thấy một thông điệp từ các nguồn thông tin được chuyển đổi thành một tín hiệu kỹ thuật số bằng phương tiện mã hóa Các tín hiệu sau đó sẽ được vận chuyển thông qua một kênh truyền thông Các tín hiệu nhận được giải mã bởi người nhận và khi mọi thứ diễn ra tốt đẹp thông báo dự định được thông qua đến người nhận Mô hình này đã được tập trung vào một vấn đề thông tin liên lạc quan trọng trong những thời điểm trước Cụ thể, đó là tiếng ồn trong các kênh truyền thông Các năng lực cần thiết của kênh có thể được tính toán khi số lượng tiếng ồn đã được biết đến Tiếng ồn có thể được bù đắp bởi sự dư thừa trong các hình thức của một mã sửa lỗi trong các tín hiệu (Shannon 1948)

Nguồn

thông

tin

Tín hiệu truyền thông (mã hóa)

Nơi đến

Người nhận (người giải mã) Kênh

Nguồn tiếng ồn

Tin

nhắn

Nhận tín hiệu

Tin nhắn

Tín hiệu

Hình 2.2: Mô hình của Shannon (1949)

Sau đó, Shannon (1956) thảo luận về tác động của thông tin phản hồi từ người nhận định về năng lực của các kênh Tuy nhiên, Shannon (1949) đã không quan tâm đến ý nghĩa và ngữ nghĩa của thông điệp "Vấn đề cơ bản của truyền thông là tái tạo tại một thời điểm chính xác hoặc xấp xỉ thông điệp được lựa chọn vào thời điểm khác Từ quan điểm đó, làm cho các mô hình Shannon kém phần thú

vị

 Mô hình của DeLone & McLean (1992)

Ngược lại với Shannon, ký hiệu học (còn được gọi là semiology) là ít tập trung vào các khía cạnh kỹ thuật của truyền thông dữ liệu và tập trung nhiều hơn về nội dung hoặc ý nghĩa của thông điệp Lý thuyết về dấu hiệu hoặc tín hiệu dựa trên triết học Hy Lạp cổ đại, Umberto Eco, là nhà triết học và tác giả nổi tiếng của Ý, thường được coi như là người cố vấn châu Âu của ký hiệu học hiện đại (Eco, Umberto, 1976) Ban đầu, học thuyết này là một phần của các đối tượng của logic Nhưng thông qua ngôn ngữ học đã được đưa vào khoa học thông tin

Một trong những đóng góp thú vị nhất của ký hiệu học là để thông tin chia tín hiệu thành ba cấp độ (với mức độ trừu tượng giảm dần)

1 Mức độ thực dụng: nguồn gốc, sử dụng và hiệu quả của tín hiệu

2 Các mức độ ngữ nghĩa: nội dung hay ý nghĩa của tín hiệu

3 Mức cú pháp: cấu trúc của các dấu hiệu mà không tham khảo ý nghĩa, tác dụng hoặc nguồn

Hình 2.3, Mô hình của DeLone & McLean (1992)

Tác động cá nhân

Sự hài lòng của người sử dụng

Sử dụng

 Mô hình của DeLone & McLean (2003)

Phát triển hơn nữa, các tác giả đã cùng công bố mô hình mới (2003) Trong

mô hình này, chất lượng dịch vụ duy trì được bao gồm như là một yếu tố dự báo mới Hơn nữa, mục đích của chất lượng để tạo ra "thu nhập ròng" cho các tổ chức Nói cách khác, các hệ thống thông tin có thêm giá trị cho tổ chức Điều này được xác định bằng cách sử dụng dự kiến của họ về hệ thống và sự hài lòng của nó đáp ứng cho người sử dụng Mô hình này cho thấy một vòng lặp thông tin phản hồi từ thu nhập ròng và hài lòng Rõ ràng, người dùng sẽ sử dụng nhiều các hệ thống và cảm thấy hài lòng hơn khi họ biết rằng các thông tin tạo ra giá trị

Hình 2.4: Mô hình của DeLone & McLean (2003) 2.2.1.4 Đặc điểm chất lƣợng của thông tin

Nelson, Todd và Wixom (2005) đã sử dụng các mô hình thành công đầu tiên của De Lone và McLean (1992) để xác định các đặc điểm, xác định hệ thống và thông tin chất lượng Một tài liệu tiết lộ bốn đặc điểm quan trọng của chất lượng thông tin Cụ thể, chính xác, đầy đủ, tiền tệ và định dạng Độ chính xác của các thông tin nói chung được định nghĩa là mức độ mà thực tế được đại diện bởi các thông tin Đầy đủ đề cập đến cách trình bày của tất cả các quốc gia có liên quan phù hợp với người sử dụng Nelson et al (ibid., p 203) điểm vào khía cạnh ngữ cảnh của định nghĩa này Thông tin có thể xem như đầy đủ cho một người sử dụng,

Thu nhập ròng

Chất lượng hệ thống

Chất lượng thông tin

Người sử dụng

Mục đích sử dụng/ Sử dụng

Chất lượng dịch vụ

nhưng không đầy đủ cho người khác Tiền tệ đề cập đến tính kịp thời của thông tin Đây cũng là một khái niệm theo ngữ cảnh Định dạng liên quan đến chất lượng đại diện của các thông tin

Ngoài ra, Nelson et al (ibid., p 205) xác định các đặc điểm bàn luận nhiều nhất về chất lượng hệ thống Cụ thể, tiếp cận, độ tin cậy, thời gian đáp ứng, sự linh hoạt và đầy đủ Tiếp cận đề cập đến sự dễ dàng truy cập vào các dữ liệu của người dùng Độ tin cậy liên quan đến độ tin cậy của hệ thống Điều này có thể được đo bằng thời gian hoạt động của hệ thống Thời gian đáp ứng đề cập đến thời gian trước khi một hành động mong muốn được thực hiện bởi hệ thống Tính linh hoạt

đề cập đến sự dễ dàng thích ứng với các hệ thống và tích hợp như thế nào với các thông tin từ các nguồn khác nhau đã được kéo lại gần nhau

2.2.1.5 BCTC và chất lƣợng thông tin BCTC

a Báo cáo tài chính

Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam số 01, Báo cáo tài chính phản ảnh tình hình tài chính của doanh nghiệp bằng cách tổng hợp các nghiệp vụ kinh tế, tài chính

có cùng tính chất kinh tế thành các yếu tố của báo cáo tài chính

Mục đích chung của BCTC là cung cấp thông tin tài chính hữu ích của đơn

vị được lập BCTC cho những nhà đầu tư, những nhà cho vay hiện tại và tương lai,

và những người chủ nợ khác trong việc ra quyết định hạn mức cho vay với tư cách

là một trong những người cung cấp vốn Đặc tính chất lượng là những yếu tố giúp cho BCTC hữu ích Đặc tính chất lượng có thể là những đặc tính cơ bản hoặc cũng

có thể là những đặc tính bổ sung tùy thuộc vào sự hữu ích của chúng đối với thông tin BCTC Đất kể đặc tính nào thì nó đều cung cấp sự hữu ích của thông tin BCTC (FASB và IASB, 2010)

Thông tin trên BCTC có thể được phân thành 2 loại : thông tin tài chính và thông tin phi tài chính, thông tin bắt buộc và thông tin tự nguyện

 Thông tin tài chính gắn liền với dòng tiền, kết quả và tình hình tài chính và

sự liên kết giữa chúng với nhau Thông tin tài chính được biểu hiện dưới dạng tiền tệ và có thể được đo lường chính xác (Nobes et al 2008)

 Thông tin phi tài chính là những thông tin mang tính chất sự kiến về chương trình quản lý, những cơ hội, rủi ro và tập trung vào những nhân tố nhấn mạnh đến khả năng tạo ra giá trị trong dài hạn và trình bày thông tin giúp cho người sử dụng thông tin có cái nhìn rõ hơn về những thông tin đã trình bày bên cạnh những báo cáo về hoạt động điều hành của nhà quản lý (Sadegh Behbahani và cộng sự 2013)

 Thông tin bắt buộc của BCTC được quy định tùy thuộc vào từng quốc gia và vùng lãnh thổ thông qua các hội nghề nghiệp hoặc các cơ quan nhà nước có thẩm quyền Thông tin dạng này thường được trình bày mang tính chất định

kỳ và thường xuyên

 Thông tin tự nguyện là kết quả của tình trạng thông tin bất cân xứng giữa hai bên: Nhà quản lý và các cổ đông Thông tin tự nguyện nhằm bổ sung những thiếu hụt của thông tin bắt buộc nhằm thỏa mãn nhu cầu người sử dụng Các BCTC của các công ty niêm yết thường được cung cấp cho các đối tượng sử dụng: Nhóm 1: những đối tượng có kiến thức chuyên môn: môi giới chứng khoán, các nhà phân tích tài chính và các quỹ đầu tư, nhóm này sử dụng thông tin

để tư vấn cho nhóm 2: những người không có kiến thức chuyên môn Tất cả những người sử dụng này đều mong muốn được cung cấp nhiều các thông tin hơn ngoài những thông tin công bố bắt buộc theo quy định

b Chất lƣợng thông tin báo cáo tài chính

Theo Braam, Geert, and Ferdy (2009): FAQ = (R+F+V+U+Co+T)/6

Trong đó: FAQ là chất lượng thông tin BCTC

R: Trung bình cộng của các tiêu chuẩn phù hợp

U = (U1+U2+U3+U4)/4

CO: Trung bình cộng của tiêu chuẩn có thể so sánh được

CO = (CO1+CO2+CO3+CO4)/4

T: Tiêu chuẩn đúng kỳ công bố BCTC

Theo quan điểm hội tụ của IASB và FASB về chất lượng thông tin BCTC có hai đặc tính chất lượng cơ bản và bốn đặc tính chất lượng bổ sung:

Các đặc tính chất lượng cơ bản:

Thích hợp: Những thông tin được xem là thích hợp nếu nó tạo nên sự khác

biệt trong việc ra quyết định của người sử dụng nằm trong khả năng của họ với tư cách là nhà cung ứng vốn Để làm được điều đó thì thông tin cần phải có giá trị dự báo và giá trị xác định hoặc cả hai Việc thông tin có khả năng tác động lên việc ra quyết định hay không, điều này không phụ thuộc vào việc thông tin đã từng ảnh hưởng đến việc ra quyết định trong quá khứ hay tương lai

Trình bày trung thực: Để thông tin BCTC có thể hữu ích, chúng phải được

trình bày trung thực, phản ánh những hiện tượng kinh tế đúng với ý nghĩa của chúng Trình bày trung thực chỉ đạt được khi diễn giải của một sự kiện kinh tế phải được đầy đủ, trung lập và không có những sai sót trọng yếu Những thông tin tài chính được trình bày trung thực sẽ thể hiện được bản chất của hiện tượng kinh tế thông qua các giao dịch, sự kiện hoặc các yếu tố, điều mà không phải lúc nào cũng đạt được dưới hình thức pháp lý

Các đặc tính chất lượng bổ sung

Có thể so sánh: Khả năng so sánh được biểu hiện ở những thông tin có thể

cho phép người sử dụng chúng xác định những điểm giống và khác nhau giữa hai đối tượng kinh tế Nhất quán có nghĩa là việc sử dụng những chính sách và thủ tục

kế toán giống nhau giữa các kỳ kế toán hoặc trong một kỳ kế toán giữa các doanh nghiệp với nhau Nếu như có thể so sánh là mục đích thì sự nhất quán là một điều kiện để đạt được mục đích đó

Có thể kiểm chứng: Là một yếu tố của thông tin mà có thể đảm bảo cho

người sử dụng thông tin được trình bày trung thực theo đúng như bản chất của hiện

tượng kinh tế Thông tin có thể kiểm chứng còn có ý nghĩa những người sử dụng độc lập với những kiến thức khác nhau có thể đi đến một kết luận chung, tuy nhiên, không nhất thiết là hoàn toàn giống nhau Để thông tin có thể kiểm chứng thì chúng phải có một trong hai yếu tố sau:

 Thông tin được trình bày trung thực hiện tượng kinh tế mà không có sai sót trọng yếu

 Áp dụng phương pháp ghi nhận hoặc đo lường hợp lý, không có sai sót trọng yếu và thiên lệch

Tính kịp thời: Đặc tính kịp thời có nghĩa là việc có được thông tin sẵn sàng

cho người ra quyết định trước khi nó mất đi giá trị và khả năng ảnh hưởng đến những quyết định đó Có một thông tin thích hợp sớm hơn thì có thể gia tăng mức

độ ảnh hưởng của nó đến những quyết định và sự chậm trễ sẽ làm mất đi những giá trị tiềm tàng, cốt lõi của chúng Tuy nhiên, có một số thông tin có thể vẫn được xem

là kịp thời mặc dù kỳ báo cáo của chúng đã kết thúc rất lâu bởi vì người sử dụng vẫn có thể dùng, cân nhắc chúng khi ra quyết định Ví dụ, người sử dụng thông tin cần phải xác định xu hướng biến động của nhiều khoản mục trong BCTC để đưa ra quyết định đầu tư hay những quyết định cho vay

Có thể hiểu được: là yếu tố của thông tin mà có thể giúp cho người sử dụng

có thể hiểu được ý nghĩa của thông tin Khả năng hiểu được sẽ gia tăng khi thông tin được phân loại, làm rõ bản chất và trình bày rõ ràng, ngắn gọn

c Các yếu tố cần thiết nhằm tạo nên BCTC có chất lƣợng

Theo McFie.J.B, 2006, thông tin BCTC là kết quả của quá trình bao gồm 3 hoạt động: lập, trình bày và công bố, trong đó:

 Hoạt động lập: Bao gồm các thông tin tài chính được tạo lập từ các số liệu

kế toán thông qua quy trình kế toán từ việc ghi nhận các nghiệp vụ kinh tế phát sinh tuân thủ các chuẩn mực kế toán

 Hoạt động trình bày: Bao gồm trình bày những giải thích về các hoạt động

kinh doanh, tình hình tài chính, các biểu đồ, tỷ lệ, hình thức báo cáo

 Hoạt động công bố: Công bố các thông tin tài chính và phi tài chính kể cả

việc công bố về những giải thích trong vấn đề lựa chọn các chính sách và các ước tính kế toán

Qua hình 5 (ở trang sau), cho thấy thông tin BCTC bao gồm: Báo cáo thường niên, BCTC giữa niên độ và nội dung các cuộc họp, hội nghị Chất lượng của những thông tin này không đơn thuần là đánh giá thông tin qua sản phẩm cuối cùng là các báo cáo, mà nó còn phụ thuộc vào chất lượng từng bước trong quá trình tạo ra chúng Ngoài ra, để thông tin BCTC có chất lượng, các hoạt động trên, trước khi công bố đều phải được kiểm soát từ bên ngoài lẫn bên trong thông qua kiểm toán viên độc lập và UBKT Mặt khác, chất lượng thông tin BCTC còn phụ thuộc vào chất lượng các hoạt động kiểm soát này

Chất lượng xác nhận

của kiểm toán viên

Chất lượng xác nhận của kiểm toán viên

Khả năng xét

đoán của UBKT

Khả năng xét đoán của UBKT

Chất lượng công bố

về những giải thích khi lựa chọ chính sách

Các nghiệp vụ và sự kiện kinh tế cùa doanh nghiệp

Chất lượng của những tài liệu là giấy hoặc file điện tử của báo cáo thường niên của doanh nghiệp

Chất lượng thiết kế đề cương

báo cáo

Trình bày những giải thích về các hoạt động kinh doanh, tình hình tài chính, các biểu đồ, tỷ lệ,

hình thức báo cáo

Khả năng xét đoán của UBKT

Chất lượng trình bày

Báo cáo thường niên của công ty

BCTC giữa niên