Khi nghiên cứu về lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam, cácnhà nghiên cứu chủ yếu chú trọng vào các mệnh đề gắn với tư tưởng Nhogiáo mà chưa chú tâm đến tư tưởng Lão Trang và Thiền
Trang 1-LÊ ĐẮC TƯỜNG
ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG THIỀN LÃO TRONG LÝ LUẬN,
PHÊ BÌNH VĂN HỌC CỔ ĐIỂN VIỆT NAM
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VĂN HỌC
Mã số : 62.22.01.20
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2017
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS LÊ GIANG
Vào lúc: ngày tháng năm 2017
Phản biện độc lập 1:
Phản biện độc lập 2:
Có thể tìm đọc luận án tại:
* Thư viện Trường Đại học KHXH&NV TP.Hồ Chí Minh
* Thư viện Đại học Quốc gia TP.Hồ Chí Minh
Trang 31 Lê Đắc Tường (2015), “Vô ngôn trong quan niệm văn học cổ điển
Việt Nam”, Tạp chí Khoa học Đại học Sài Gòn, số 6, tháng 8 năm
2015
2 Lê Đắc Tường (2015), “Ảnh hưởng của tư tưởng Thiền Lão trong
Văn tâm điêu long của Lưu Hiệp”, Tạp chí khoa học Văn hóa và Du lịch, số 25, tháng 9 năm 2015.
3 Lê Đắc Tường (2016), “Quan niệm tiêu dao trong văn học cổ điển
Việt Nam”, Tạp chí Khoa học Đại học Huế, số 1, tháng 4 năm 2016.
4 Lê Đắc Tường (2016), “Hư tĩnh trong quan niệm văn học cổ điển
Việt Nam”, Tạp chí Khoa học - Giáo dục trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, số 2, tháng 6 năm 2016.
5 Lê Đắc Tường (2016), “Bình đạm” trong quan niệm văn học cổ
điển Việt Nam, Tạp chí Khoa học Đại học Sài Gòn, số chuyên đề Bình
luận Văn học, niên san 2015, số 13 (38), tháng 3 năm 2016
Trang 4PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Văn học cổ điển Việt Nam có vị trí hết sức quan trọng trong lịch sửvăn học Việt Nam Muốn thưởng thức, nghiên cứu văn học cổ điển, ngoài ràocản về văn tự, độc giả phải vượt qua rào cản khác đó là quan niệm, ý thức, tưtưởng văn học của người xưa Nếu hiểu được tư tưởng văn học của họ, chúng
ta sẽ có được công cụ hữu hiệu để giải mã tối ưu văn học cổ điển Việt Nam
Vì vậy, nghiên cứu tư tưởng lý luận văn học của người xưa là việc làm hếtsức cần thiết, hữu dụng
1.2 Trước đây, khi nghiên cứu về văn học cổ điển Việt Nam, một sốhọc giả đã "ngậm ngùi" vì sự "nhỏ hẹp" và "còn thiếu" của mảng lý luận, phêbình Khi công tác khảo cứu, sưu tầm văn học cổ điển được chú trọng, trênthực tế, tuy còn khiêm tốn so với thực tiễn sáng tác đồ sộ, nhưng ông cha ta
đã để lại những suy nghĩ, quan niệm về văn học hết sức tinh túy và vô cùngquý báu cho hậu thế Tuy nhiên, việc nghiên cứu lý luận, phê bình văn học cổđiển Việt Nam vẫn đang còn rất khiêm tốn và cần được tiếp tục
1.3 Khi nghiên cứu về lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam, cácnhà nghiên cứu chủ yếu chú trọng vào các mệnh đề gắn với tư tưởng Nhogiáo mà chưa chú tâm đến tư tưởng Lão Trang và Thiền tông Đến nay, tưtưởng Lão Trang và Thiền tông trong lý luận, phê bình văn học cổ điển ViệtNam vẫn chưa được nghiên cứu một cách trực tiếp, toàn diện và hệ thống
1.4 Trong các chương trình Ngữ văn, Văn học, Lý luận văn học, Vănhóa học,… văn học cổ điển Việt Nam chiếm vị trí khá quan trọng Nhưngviệc dạy và học văn học cổ điển Việt Nam một cách có hiệu quả là điềukhông dễ dàng Nếu như được trang bị một số kiến thức về lý luận, phê bìnhvăn học cổ điển Việt Nam và các khuynh hướng tư tưởng, trong đó có khuynhhướng Thiền tông và Lão Trang thì chắc chắn cả người dạy và người học sẽkhắc phục được phần nào khó khăn trên Vì vậy, công trình nghiên cứu về
“Ảnh hưởng của tư tưởng Thiền Lão trong lý luận, phê bình văn học cổ điểnViệt Nam” sẽ cung cấp thêm tư liệu, tài liệu trong việc dạy học các chươngtrình có sự hiện diện của văn học cổ điển Việt Nam
2 Mục đích nghiên cứu
Thứ nhất, trên cơ sở tổng quan về công tác sưu tập và các bài viết, các
công trình nghiên cứu về lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam, luận ántìm hiểu các khuynh hướng trong lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam
Trang 5Thứ hai, từ sự tương đồng của tư tưởng Lão Trang và Thiền tông, luận
án trừu xuất và nghiên cứu các phạm trù: Tự nhiên, Hư tĩnh, Vô ngôn, Tiêudao, Bình đạm Mỗi phạm trù đều được nghiên cứu nguồn gốc hình thành,phát triển trong mối tương quan với lý luận, phê bình văn học cổ Trung Quốc
Thứ ba, từ các phạm trù trên, luận án khảo sát, phân tích những ý kiến,
quan niệm về văn học của các tác giả thời Lý - Trần và thời Lê - Nguyễn, đểtường minh sự ảnh hưởng của tư tưởng Lão Trang và Thiền tông trong lý luậncũng như trong sáng tác văn học cổ điển Việt Nam Đây là mục tiêu quantrọng, cơ bản của luận án
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
- Luận án tập trung nghiên cứu nguồn gốc hình thành, phát triển cácphạm trù của tư tưởng Thiền Lão như: Tự nhiên, Hư tĩnh, Vô ngôn, Tiêu dao,Bình đạm trong lý luận văn học cổ Trung Quốc
- Đối với lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam, luận án tập trungnghiên cứu các bài tựa, bình, bạt, thư,… các công trình có tính lý luận của LêQuý Đôn, Phan Huy Chú, Miên Trinh và trong một số tác phẩm văn họcmang khuynh hướng Lão Trang và Thiền tông
3.2 Phạm vi nghiên cứu
- Đối với lý luận văn học Trung Quốc, phạm vi đề tài chỉ nghiên cứucác tác giả có khuynh hướng Lão Trang và Thiền tông trong thời kỳ văn học
cổ Trung Quốc từ thời Tiên Tần đến thời Minh, Thanh
- Đối với lý luận, phê bình văn học Việt Nam, luận án chỉ nghiên cứugiới hạn trong văn học cổ điển từ thế kỷ X đến cuối thế kỷ XIX, qua các tácgiả mang dấu ấn Lão Trang và Thiền tông
Để làm rõ hơn đối tượng, phạm vi nghiên cứu, luận án giới thuyết một
số khái niệm sau:
Trang 63.2.2 Văn học cổ Trung Quốc
Từ cách phân kỳ phổ biến của các nhà nghiên cứu, luận án xác định tên
gọi văn học cổ Trung Quốc là nền văn học từ Tiên Tần đến đời Thanh Trên
phương diện lý luận văn học, luận án nghiên cứu văn học cổ Trung Quốc theokiểu tác giả mang dấu ấn Thiền-Lão, vì vậy, lý luận văn học cổ Trung Quốcđược chia theo triều đại, cụ thể gồm: Tiên Tần; Ngụy, Tấn, Nam Bắc triều;Đường; Tống; Minh; Thanh
3.2.3 Văn học cổ điển Việt Nam
- Về tên gọi:
Văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến cuối thế XIX được các nhà nghiên
cứu gọi với nhiều cái tên, trong đó, văn học cổ điển Việt Nam và văn học trung đại Việt Nam là hai thuật ngữ được sử dụng phổ biến Luận án chọn tên
gọi là văn học cổ điển Việt Nam vì:
Khái niệm văn học trung đại Việt Nam chưa thật sự chính xác và chưabao hàm hết nội dung, ý nghĩa của thời kỳ văn học từ thế kỷ X đến cuối thế
kỷ XIX
Từ cổ điển có rất nhiều nghĩa, trong đó có các nghĩa như: cổ điển đượchiểu như cái vĩ đại, cái hạng nhất; cổ điển được hiểu như cái được học trongnhà trường; cổ điển chỉ những tác phẩm chuẩn mực hay giai đoạn phát triểnnổi trội của văn học; cổ điển được hiểu như một thời kỳ, một giai đoạn nhấtđịnh trong lịch sử văn học Với các nghĩa như vậy, việc gọi văn học Việt Nam
từ thế kỷ X đến cuối thế kỷ XIX là văn học cổ điển sẽ bao hàm được tầm giátrị, sự trường tồn và là khái niệm phù hợp, thỏa đáng
- Về phân kỳ văn học cổ điển Việt Nam:
Trên cơ sở kế thừa cách phân kỳ của các nhà nghiên cứu, đồng thời căn
cứ vào nội dung nghiên cứu, luận án xác định cách phân kỳ văn học cổ điểnViệt Nam Theo đó, luận án chia thành hai giai đoạn văn học: Văn học thời
Lý - Trần; Văn học thời Lê - Nguyễn
3.2.4 Lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam
Lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam là tên gọi có tính tươngđối, có điều kiện để chỉ quan niệm, ý thức văn học của các tác giả cổ điển
4 Phương pháp nghiên cứu
Luận án sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu chính, gồm:phương pháp nghiên cứu liên ngành; phương pháp loại hình; phương pháp hệ
Trang 7thống; phương pháp thống kê; phương pháp phân tích, tổng hợp; phươngpháp so sánh.
5 Đóng góp mới của luận án
Từ sự tương đồng giữa tư tưởng Lão Trang và Thiền tông, luận ánnghiên cứu, đề xuất các phạm trù cơ bản như Tự nhiên, Hư tĩnh, Vô ngôn,Tiêu dao, Bình đạm trong tư tưởng Thiền-Lão và trong lý luận, văn học cổTrung Quốc
Nghiên cứu, tường minh ảnh hưởng của các phạm trù Tự nhiên, Hưtĩnh, Vô ngôn, Tiêu dao, Bình đạm trong lý luận, phê bình cũng như trongthực tiễn sáng tác văn học cổ điển Việt Nam qua hai thời kỳ văn học Lý -Trần và Lê - Nguyễn Trong lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam,khuynh hướng sùng thượng Tự nhiên, Hư tĩnh; đề cao Vô ngôn, Tiêu dao,Bình đạm đã trở thành một trong những khuynh hướng chủ đạo và xuyênsuốt, tạo nên sự uyên áo và trường tồn đối với văn học cổ điển Việt Nam
Luận án có thể được xem là công trình đầu tiên, tương đối có hệ thốngnghiên cứu về ảnh hưởng của tư tưởng Thiền-Lão trong lý luận, phê bình vănhọc cổ điển Việt Nam Từ đó, luận án góp phần làm rõ hơn về di sản lý luậnvăn học, giúp hiểu sâu hơn tác phẩm văn học cổ điển Việt Nam và là tài liệutham khảo hữu ích cho việc tìm hiểu, học tập, nghiên cứu về văn học cổ điểnViệt Nam
6 Cấu trúc nội dung của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận án được kết cấugồm 4 chương, 8 tiết
Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC KHUYNH HƯỚNG TRONG LÝ LUẬN, PHÊ BÌNH
VĂN HỌC CỔ ĐIỂN VIỆT NAM 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu
1.1.1 Việc nghiên cứu tư tưởng Thiền-Lão
Tư tưởng Lão Trang và Thiền tông đã được nhiều nhà nghiên cứu quantâm, trong đó các công trình tiêu biểu của các học giả, gồm:
Trung Quốc triết học sử của Phùng Hữu Lan; Lịch sử văn minh Trung Quốc của Will Durant; Đạo của Vật lý, Một sự khám phá mới về sự tương
đồng giữa Vật lý hiện đại và Đạo học phương Đông của Frijof Capra; Thiền
Trang 8luận của Daisetz Teitaro Suzuki; Thiền, Lịch sử về giai thoại và ảnh hưởng
của Thiền đối với nhân sinh của Osho
Tinh hoa Đạo học Đông phương, Phật học tinh hoa, Lão Tử Đạo đức kinh, Trang Tử Nam hoa kinh của Nguyễn Duy Cần; Lịch sử Triết học phương Đông, Lịch sử tư tưởng Việt Nam của Nguyễn Đăng Thục; Triết học Phật giáo Việt Nam của Nguyễn Duy Hinh
Tại các công trình này, các học giả đã nghiên cứu tư tưởng Lão Trang
và Thiền tông một cách có hệ thống, khoa học trong đó đã bàn đến Lão Trangtrong mối quan hệ với Thiền tông, đặc biệt là sự tương đồng của hai tư tưởng
Từ đó, có thể khẳng định: Giữa Lão Trang và Phật giáo có sự tương hợp sâusắc, kết quả là đã tạo nên cuộc “hôn nhân” độc đáo có một không hai tronglịch sử tư tưởng phương Đông Sản phẩm từ cuộc “hôn nhân” lịch sử đó làThiền tông Chính vì vậy, giữa Lão Trang và Thiền tông có những điểmchung rất khó phân biệt rạch ròi đâu là của Lão Trang, đâu là Thiền tông Đó
là cơ sở tiền đề để nghiên cứu và hình thành khái niệm Thiền-Lão
1.1.2 Việc nghiên cứu tư tưởng Thiền-Lão trong lý luận, phê bình văn học cổ Trung Quốc
- Tư tưởng Thiền-Lão trong lý luận, phê bình văn học cổ Trung Quốc
Tư tưởng Thiền-Lão có cội nguồn từ Lão Trang, được hình thành vàothời Ngụy, Tấn, Nam Bắc triều Lục Cơ, Lưu Hiệp, Chung Vinh là ba nhà lýluận nổi tiếng, các tác phẩm của ba vị này đều ít nhiều chịu sự ảnh hưởng của
tư tưởng Thiền-Lão Đến đời Đường, tư tưởng Thiền-Lão đã phát triển hoànthiện gắn với sự phát triển của thơ Đường, tiêu biểu là Lý Bạch, Lý Thương
Ẩn, Thích Hạo Nhiên, Tư Không Đồ,… Ở họ, dấu ấn Thiền-Lão không chỉtrong thơ mang mà cả trong tư duy lý luận, phê bình văn học Đời Tống, cácnhà lý luận: Mai Nghiêu Thần, Tô Thức, Âu Dương Tu, Nghiêm Vũ,… cũngrất đề cao tư tưởng Thiền-Lão Đến đời Minh, Thanh, tư tưởng Thiền-Lão tiếptục được đề cao với các nhà lý luận Lý Chất, Viên Mai, Vương Sỹ Chân,…
- Việc nghiên cứu tư tưởng Thiền-Lão trong lý luận, phê bình văn học
cổ Trung Quốc của các tác giả Việt Nam
Công tác nghiên cứu tư tưởng Thiền-Lão trong lý luận văn học cổTrung Quốc của các tác giả Việt Nam thể hiện trên hai phương diện: thứ nhất
là dịch thuật, thứ hai là các công trình nghiên cứu Về dịch thuật, các tác giảViệt Nam đã dịch các tác phẩm kinh điển về lý luận văn học cổ Trung Quốc
và dịch các công trình nghiên cứu về lý luận văn học cổ Trung Quốc Các
Trang 9công trình nghiên cứu của các tác giả Việt Nam, tiêu biểu gồm: Tinh hoa lý luận văn học cổ điển Trung Quốc của Phương Lựu; Tư tưởng lý luận văn học Trung Quốc - Lịch sử và tư liệu của Lê Giang; Khái niệm và Thuật ngữ lý luận văn học Trung Quốc của Phạm Thị Hảo; Thi học cổ điển Trung Hoa - Học phái, Phạm trù, Mệnh đề do Phương Lựu chủ biên.
1.1.3 Việc nghiên cứu tư tưởng Thiền-Lão trong lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam
Trong phần này, luận án đề cập 3 nội dung:
Một là: Tình hình nghiên cứu lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt
Nam, bao gồm: công tác khảo cứu, sưu tập và các công trình nghiên cứu về lý
luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam, tiêu biểu: Góp phần xác lập hệ thống quan niệm văn học trung đại Việt Nam của Phương Lựu; Ý thức văn học cổ trung đại Việt Nam của Lê Giang; Văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX của Trần Nho Thìn; Lịch sử lý luận phê bình văn học Việt Nam
do Trịnh Bá Đĩnh chủ biên; Tìm hiểu quan niệm thơ cổ Việt Nam của Phạm Quang Trung; Sự phát triển tư tưởng Thi học Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế
kỷ XIX của Nguyễn Thanh Tùng Từ công tác khảo cứu, sưu tầm và nghiên
cứu lý luận, phê bình văn học cổ điển, có thể khẳng định: Thời cổ điển, ôngcha ta đã có một di sản lý luận, phê bình tồn sại song song với thực tiễn sángtác Đây là một di sản tuy không đồ sộ nhưng lại đa dạng, phức tạp, có bề dàygần mười thế kỷ và phát triển ngày càng mang tính tự ý thức Công tác nghiêncứu lý luận, phê bình văn học cổ điển vẫn đang tiếp tục nghiên cứu, nhưng rõràng công việc này chưa tương xứng với di sản mà người xưa đã để lại Tuynhiên, qua các công trình nghiên cứu của những người đi trước đã tạo tiền đề,
cơ sở lý luận để thực hiện đề tài của luận án
Hai là: Tư tưởng Thiền-Lão trong lý luận, phê bình văn học cổ điển
Việt Nam thể hiện qua hai giai đoạn: thời Lý - Trần và thời Lê - Nguyễn.Trong suốt gần mười thế kỷ, tư tưởng Thiền-Lão được các tác giả cổ điển thểhiện trong tác phẩm, bàn luận trong các bài bạt, tựa, bình và trong một số ítcông trình nghiên cứu Đó là tiền đề cơ bản và những gợi ý quý báu để thựchiện đề tài với mong muốn gắn kết những quan niệm văn học mang dấu ấnThiền-Lão vào một hệ thống và đặt trong mối tương quan với khuynh hướngThiền-Lão trong lý luận văn học cổ Trung Quốc
Ba là: Tình hình nghiên cứu tư tưởng Thiền-Lão trong lý luận, phê bình
văn học cổ điển Việt Nam, gồm:
Trang 10- Nghiên cứu ảnh hưởng của tư tưởng Nho, Phật, Lão đến văn học cổđiển Việt Nam: Nhiều học giả đều thống nhất cho rằng, văn học cổ điển Việt
Nam chịu ảnh hưởng bởi tư tưởng Nho, Phật, Lão
- Nghiên cứu về sự ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo đến lý luận, phêbình văn học cổ điển Việt Nam: Phần lớn các học giả đều chú trọng đến sựảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo
- Nghiên cứu về ảnh hưởng của tư tưởng Thiền-Lão đến lý luận, phêbình văn học cổ điển Việt Nam: So với Nho giáo, việc nghiên cứu ảnh hưởngcủa tư tưởng Thiền tông Phật giáo và Lão Trang trong lý luận văn học cổ điểnViệt Nam ít được quan tâm hơn Cho đến nay chưa có một công trình nàonghiên cứu chuyên biệt về sự ảnh hưởng của tư tưởng Thiền-Lão trong lýluận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam Tuy nhiên, chúng tôi tìm thấynhững ý kiến liên quan đến vấn đề này qua những bài viết, những công trìnhnghiên cứu về quan niệm văn học cổ điển Việt Nam Cụ thể: “Câu chuyện
Huyền Quang và cách đọc thơ Thiền” của Đỗ Văn Hỷ; Góp phần xác lập hệ thống quan niệm văn học trung đại Việt Nam của Phương Lựu; Ý thức văn học cổ trung đại Việt Nam của Lê Giang; Thi pháp văn học trung đại Việt Nam của Trần Đình Sử; Văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX của
Trần Nho Thìn Từ những bài viết, công trình này, chúng tôi nhận thấy rằng:Tuy đã được các nhà nghiên cứu quan tâm, đề cập ở những mức độ, mục đíchkhác nhau, nhưng vấn đề ảnh hưởng của tư tưởng Thiền-Lão trong lý luận,phê bình văn học cổ điển Việt Nam vẫn chưa được nghiên cứu một cáchchuyên sâu, hoàn chỉnh và có hệ thống
1.2 Các khuynh hướng trong lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam
Từ sự ảnh hưởng, chi phối của lý luận văn học cổ Trung Quốc và cơ sở
xã hội, ý thức tư tưởng, thực tiễn văn học Việt Nam; lý luận, phê bình văn học
cổ điển Việt Nam hình thành các khuynh hướng cơ bản như:
1.2.1 Khuynh hướng đề cao đạo đức trong sáng tác văn học
Khuynh hướng đề cao đạo đức của văn học có thể coi là dòng chính, làvăn thống của tư tưởng lý luận văn học cổ Trung Quốc Khuynh hướng này
có nền tảng chủ yếu từ tư tưởng Nho giáo Khuynh hướng đề cao đạo đứctrong văn học ở Trung Quốc được hình thành từ Khổng Tử, phát triển quanhiều chặng đường và có thể chia thành hai giai đoạn Giai đoạn chính thốngvới Khổng Tử, giai đoạn phi chính thống với Tống Nho Về cơ bản, khuynh
Trang 11hướng đề cao đạo đức thể hiện ở quan niệm “Văn học truyền thụ đạo lý phong kiến”, “Văn dĩ tải đạo” và “Thi dĩ ngôn chí” Trong lý luận, phê bình
văn học cổ điển Việt Nam những mệnh đề này luôn hiển hiện, tạo nên khuynhhướng văn học có tính chủ đạo, chi phối, tất nhiên nó cũng mang đậm bản sắcViệt Nam Chính sức ảnh hưởng, lan tỏa mạnh của các quan niệm này đã gópphần tạo nên một văn học cổ điển Việt Nam vừa đậm đà bản sắc dân tộc, vừa
là di sản đồ sộ với những giá trị nhân văn cao cả Theo chiều hướng tích cực,
khi vào Việt Nam, với truyền thống yêu nước, các mệnh đề “Văn học truyền thụ đạo lý”, “Thi dĩ ngôn chí” và “Văn dĩ tải đạo” đã thể hiện rõ hơn trong
khuynh hướng đề cao chủ nghĩa yêu nước
1.2.2 Khuynh hướng đề cao chủ nghĩa yêu nước trong sáng tác văn học
Khuynh hướng này là kết tinh từ truyền thống dựng nước và giữ nướccủa dân tộc ta trong suốt mười thế kỷ Cơ sở ban đầu của tư tưởng này có thể
từ Đạo thờ Thần của người Việt, khởi nguồn khuynh hướng này từ thế kỷ X
và xuyên suốt trong hơn mười thế kỷ Nội dung của khuynh hướng đề cao chủnghĩa yêu nước sâu, rộng, luận án chỉ đề cập đến hai nội dung cơ bản:
- Văn học là vũ khí chống giặc, quyết định đến quốc kế dân sinh Quan
niệm này thể hiện qua các tác phẩm Thơ Thần đời Lý; Dụ chư tỳ tướng hịch văn đời Trần; Cáo bình Ngô, Quân trung từ mệnh tập đời Hậu Lê, Than đạo
cuối đời Nguyễn, và qua các phát biểu của Trần Thái Tông, Phạm Sư Mạnh,Nguyễn Trãi, Nguyễn Mộng Tuân, Lê Quý Đôn, Bên cạnh quan niệm vănhọc là vũ khí chống giặc, cứu nước, nhiều tác giả văn học cổ điển Việt Namcòn đề cao vai trò quan trọng của văn học đối với quốc kế dân sinh như NgôThì Sĩ, Ngô Thì Nhậm, Đây là quan niệm xuyên suốt trong văn học cổ điểnViệt Nam Điều đó đã được các tác giả cổ điển thể hiện một cách hình tượng,thuyết phục và có tác dụng rất lớn đến hệ giá trị tư tưởng của văn học cổ điểnViệt Nam
- Văn học làm tăng quốc thể, tự tôn dân tộc Đây là quan niệm văn họcđược rất nhiều tác giả cổ điển bàn đến, đặc biệt là từ khoảng thế kỷ XVI đếnkết thúc văn học cổ điển Việt Nam Điểm chung trong quan niệm này là: Vănhọc làm tăng quốc thể, tự tôn dân tộc trong mối tương quan so sánh với vănhọc Trung Quốc, qua phát biểu của các tác giả tiêu biểu: Vũ Quỳnh, Nguyễn
Dữ, Lê Hữu Kiều, Lê Quý Đôn, Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích.Qua những so sánh này, một mặt đã khẳng định niềm tự hào về giá trị lớn laocủa nền văn hiến nước ta nói chung và văn học nói riêng Đồng thời, khẳng
Trang 12định quan niệm về vai trò của văn học trong việc làm rạng danh đất nước,tăng quốc thể, tự tôn dân tộc Điều đó đã thể hiện rõ bản lĩnh, lòng tự tôn dântộc của ông cha ta trong quan hệ, ứng xử với Trung Quốc.
1.2.3 Khuynh hướng đề cao Tự nhiên, Hư tĩnh trong sáng tác văn học
Khuynh hướng đề cao Tự nhiên, Hư tĩnh trong sáng tác văn học gắn với
tư tưởng Thiền-Lão Tư tưởng Thiền-Lão có tính hướng nội, vì vậy nhìn từbên ngoài, khuynh hướng đề cao Tự nhiên, Hư tĩnh của Thiền-Lão có vẻ mờnhạt trong lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam Nhưng thực chất,khuynh hướng này không chỉ xuất hiện từ rất sớm, mà còn biểu hiện khá sâuđậm Thời Lý - Trần, các thiền sư đã để lại nhiều tác phẩm văn học có giá trị,trong đó đã bộc lộ ý thức văn học mang khuynh hướng Thiền-Lão Từ đời Lêđến đời Nguyễn, Nho giáo chiếm vị thế chủ đạo, nhưng trong văn học, cácnhà nho, bên cạnh quan niệm văn học Nho giáo, thẳm sâu trong tâm hồn vẫn
có một phần Thiền-Lão Việc đề cao Tự nhiên, Hư tĩnh đã làm cho văn họcthời kỳ này có chiều sâu và sức sống trường tồn
1.2.4 Khuynh hướng đề cao con người cá nhân và nghệ thuật tài tử trong sáng tác văn học
Từ thế kỷ XVIII, lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam phát triểnphong phú và hình thành khuynh hướng mới - khuynh hướng đề cao conngười cá nhân và nghệ thuật tài tử - bên cạnh các khuynh hướng trước đó.Những người theo khuynh hướng này vẫn là nhà nho, nhưng mang những nétphi nho Trong quan niệm và sáng tác văn chương của các nhà nho tài tử cónét khá khác biệt với nhà nho chính thống, họ không còn bị vướng trong vòng
lễ tiết của Nho giáo, không sống trong cái ta phận vị, họ đề cao cái tài, cáitình, cái tôi, đề cao tính hiện thực, nghệ thuật tài tử, muốn tách văn chươngnghệ thuật ra khỏi học thuật, xem văn chương và tài năng văn chương có mộtgiá trị riêng không đánh đồng với các ngành học thuật khác
Tiểu kết
Sự hòa hợp độc đáo, kỳ diệu giữa Lão Trang và Thiền tông là căn cứtiền đề để bước đầu nghiên cứu tư tưởng Thiền-Lão với tư cách là một kháiniệm mà trong đó là sự hòa quyện của cả hai tư tưởng Tư tưởng Thiền-Lãotrong lý luận, phê bình văn học cổ Trung Quốc là một trong những khuynhhướng cơ bản có ảnh hưởng trực tiếp đến văn học cổ điển Việt Nam Công tácdịch thuật và một số công trình nghiên cứu của các tác giả Việt Nam về lýluận văn học cổ Trung Quốc cũng đã cung cấp cơ sở lý luận và gợi ý quan
Trang 13trọng để nghiên cứu tư tưởng Thiền-Lão trong lý luận văn học cổ điển ViệtNam Lý luận, phê bình văn học cổ điển Việt Nam tuy chưa đồ sộ, nhưng vẫn
là di sản quý báu và hết sức có giá trị Công tác sưu tầm, khảo cứu di sản đó
đã đem đến một diện mạo mới cho lý luận phê bình văn học cổ điển Việt Namvới bốn khuynh hướng cơ bản như đã đề cập Trong đó, khuynh hướng đề cao
Tự nhiên, Hư tĩnh theo tư tưởng Thiền-Lão đã mang lại một sắc thái riêng, tạonên giá trị đặc sắc và sự trường tồn cho văn học Việt Nam
Trong lý luận, phê bình cũng như trong thực tiễn sáng tác văn học cổđiển Việt Nam, có thể còn những khuynh hướng khác ngoài bốn khuynhhướng đã khái quát ở trên Tuy nhiên, có thể khẳng định, bốn khuynh hướngnhư đã bàn ở trên là cơ bản, chi phối toàn bộ nền văn học cổ điển Việt Nam.Tùy từng giai đoạn, với hoàn cảnh lịch sử cụ thể, bốn khuynh hướng này thểhiện ở mức độ đậm nhạt khác nhau, nhưng nhìn chung, trừ khuynh hướng đềcao con người cá nhân và nghệ thuật tài tử, ba khuynh hướng còn lại là tươngđối xuyên suốt trong gần 10 thế kỷ Sự phân biệt các khuynh hướng nêu trêncũng chỉ là có tính tương đối Bởi, cùng với văn hóa bản địa Việt Nam, tưtưởng tam giáo không tồn tại độc lập mà xu hướng chính vẫn là kết hợp, tịnhhành Vì vậy, trong tư tưởng và thực tiễn sáng tác, mặc dù là nhà nho, nhưnglại chứa đựng cả Thiền-Lão
Chương 2 PHẠM TRÙ TỰ NHIÊN TRONG LÝ LUẬN, PHÊ BÌNH VĂN HỌC CỔ ĐIỂN VIỆT NAM 2.1 Tự nhiên trong tư tưởng Thiền-Lão và trong lý luận, phê bình văn học cổ Trung Quốc
Tự nhiên là phạm trù bản thể luận của tư tưởng Lão Trang Khi Phậtgiáo du nhập vào Trung Quốc, kết hợp với Lão Trang hình thành Thiền tôngTrung Quốc Vì thế, tư tưởng Thiền tông cũng có quan niệm Tự nhiên giốngnhư Lão Trang
Trong quan niệm của Lão Trang, Tự nhiên được hiểu ở hai cấp độ Tựnhiên là bản thể của Đạo, tức là Đạo và Tự nhiên là quy luật của vạn vật Hainét nghĩa này cũng được Thiền tông quan niệm Tự nhiên theo quan niệm củaLão Trang và Thiền tông chính là “vô vi” và “vô tâm” Tức là hốt nhiên làm,không cần cố gắng, không miễn cưỡng, không câu nệ, là làm mà không cần
để ý việc mình làm nữa Đó là hành động đến mức hoàn thiện