Quản lý công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt từ thực tiễn thành phố Cần Thơ tt

Khi mà các vấn đề xã hội đang nảy sinh ngày càng phức tạp thì số lượng trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt cần nhận sự chăm sóc thay thế ngày càng đông trong khi nguồn lực hỗ trợ sẵn có vẫn rất

1

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THỊ SƯƠNG MAI

QUẢN LÝ CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI TRẺ EM

CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT TỪ THỰC TIỄN

THÀNH PHỐ CẦN THƠ

Chuyên ngành : Công tác xã hội

Mã số: 60.90.01.01

Luận văn đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội, hồi ,ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Học viện Khoa học xã hội

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, số lượng trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt ở nước ta rất lớn, trong đó, có rất nhiều em mồ côi, bị bỏ rơi, bị sao nhãng, bạo lực, bạo hành, trẻ em có nhu cầu được gia đình, cá nhân nhận nuôi Tuy nhiên, điều đáng lưu tâm là đến nay, sự biến động số lượng nhóm trẻ em bị bỏ rơi, trẻ mồ côi, nhiễm HIV, bị xâm hại, bạo hành đang có xu hướng tăng mạnh Số trẻ thuộc hộ cận nghèo, hộ nghèo và trẻ em nghèo đa chiều còn rất cao ở nhóm dân tộc thiểu số và tại các vùng khó khăn Gần một nửa tổng số trẻ em không được tiếp cận với thiết bị vệ sinh hợp vệ sinh ngay tại gia đình và 2/3 trẻ em không có được một quyển truyện tranh hay một quyển sách dành cho thiếu nhi

để đọc Khi mà các vấn đề xã hội đang nảy sinh ngày càng phức tạp thì số lượng trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt cần nhận sự chăm sóc thay thế ngày càng đông trong khi nguồn lực hỗ trợ sẵn có vẫn rất hạn chế thì hoạt động chăm sóc nuôi dưỡng và việc đáp ứng các nhu cầu cho trẻ em, vai trò của nhân viên công tác xã hội vẫn còn là một câu hỏi lớn Làm thế nào để việc quản lý công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt một cách hiệu quả cũng là vấn đề cần nghiên cứu

để đưa ra những đề xuất phù hợp với tình hình thực tế hiện nay

Là một cán bộ trong nghành lao động, thường binh và xã hội, sau thời gian học tập và nghiên cứu tại Học viện Khoa học xã hội cũng như những hiểu biết thực tế trong thời gian công tác tại Sở Lao động Thương binh và Xã hội Cần Thơ Tôi quyết định chọn đề tài

“Quản lý công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt từ thực tiễn thành phố Cần Thơ ” làm đề tài nghiên cứu với mong

muốn đóng góp những nghiên cứu khoa học thực tiễn trong công tác

2

xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt nói chung và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt từ Thành phố Cần Thơ nói riêng

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

2.1 Một số nghiên cứu về trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

Trong thời gian gần đây có một số tài liệu đề cập đến tình hình, nguyên nhân, cũng như đánh giá các hoạt động mô hình hỗ trợ, bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt ở Việt Nam

2.2 Một số nghiên cứu về trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt dưới góc độ công tác xã hội

Đề cập đến các vấn đề công tác xã hội như: vai trò của nhân viên CTXH, công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt; Đồng thời các nghiên cứu đó cũng đã hệ thống hóa được những vấn

đề lý luận liên quan đến trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, những văn bản chính sách liên quan đến trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, các vấn đề tâm sinh lý của trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, nhu cầu chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt; có nghiên cứu đã theo cách tiếp cận mới là dựa trên quyền trẻ em, về mặt thực tiễn cũng đã chỉ ra thực trạng công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại một số địa phương Nhưng các tài liệu và nghiên cứu này đều chưa khai thác sâu dưới góc độ công tác xã hội như: công tác xã hội nhóm, công tác xã hội cá nhân, các dịch vụ công tác xã hội cung cấp cho trẻ em; chưa nói đến các quy trình nghiệp vụ mà nhân viên công tác xã hội sử dụng đễ hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt giải quyết khó khăn, hòa nhập cộng đồng một cách chuyên nghiệp Đặc biệt những nghiên cứu đã được công bố nói trên chưa có đề tài nào nghiên cứu về quản lý công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh

3

đặc biệt để đưa ra được các biện pháp góp phần nâng cao hiệu quả của công tác này Trên cơ sở kết quả của các nghiên cứu cũng là nguồn tài liệu rất quan trọng giúp cho các định hướng của tác giả khi

thực hiện nghiên cứu đề tài u c t c v tr e

có hoàn cảnh đặc biệt tại thành phố Cần Thơ

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

Phân tích thực trạng quản lý công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại thành phố Cần Thơ, chỉ ra những thành công, hạn chế và nguyên nhân

Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại Cần Thơ

Đề xuất một số biện pháp nh m tăng cường quản lý công tác

xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại thành phố Cần Thơ

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Quản lý công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại thành phố Cần Thơ

4.2 h m vi nghiên cứu

4

- Phạm vi về nội dung nghiên cứu: Đề tại chỉ tập trung nghiên cứu quản lý công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại thành phố Cần Thơ bao gồm các nội dung: Quản lý về xây dựng và thực thi văn bản chính sách pháp luật về lĩnh vực CTXH với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

- Phạm vi về thời gian đánh giá thực trạng: Từ tháng 01/2011 đến tháng 01/ 2016

- Phạm vi không gian: thành phố Cần Thơ

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 hương pháp luận

- Dựa trên quan điểm của triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để nhìn nhận, đánh giá hoạt động quản lý công tác xã hội với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt phải xuất phát từ thực tiễn và đặt hoạt động quản lý công tác xã hội với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt trong mối quan hệ chặt chẽ với các yếu tố khách quan và chủ quan

5.2 hương pháp nghiên cứu

- P ươ p p p â tíc tà ệu

Phân tích thông tin, số liệu từ các báo cáo, ấn phẩm, tài liệu liên quan đến lĩnh vực bảo vệ, chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

và hoạt động công tác xã hội trên địa bàn thành phố Cần Thơ

- P ươ p p qua s t: Quan sát các hoạt động quản lý

công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt đối với lĩnh vực công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại thành phố Cần Thơ

Mục đích của phương pháp này là sử dụng toán thống kê

nh m lượng hóa được kết quả nghiên cứu b ng bảng hỏi với các tiêu chí được xây dựng đảm bảo tính khoa học

5

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Đề tài góp phần làm sáng tỏ thêm những lý luận của công tác

xã hội dưới góc độ quản lý, quản trị công tác xã hội Luận văn góp phần làm phong phú thêm hệ thống lý luận công tác xã hội đối với trẻ

em nói chung và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt nói riêng

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần phần nâng cao tính chuyên nghiệp của đội ngũ nhân lực công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, góp phần hoàn thiện hệ thống văn bản, chính sách liên quan đến hoạt động quản lý công tác xã hội với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

7 Cơ cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mực tài liệu tham khảo, danh mục bảng biểu, mục lục Nội dung luận văn bao gồm 2 chương, cụ thể:

Chương 1: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý

công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

Chương 2: Thực trạng quản lý công tác xã hội đối với trẻ em

có hoàn cảnh đặc biệt tại thành phố Cần Thơ

Chương 3: Biện pháp tăng cường quản lý công tác xã hội đối

với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại thành phố Cần Thơ

6

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH

ĐẶC BIỆT 1.1 Khái niệm và đặc điểm tr m c hoàn cảnh đặc iệt

1.1.1 Khái niệm

Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là trẻ em có hoàn cảnh không bình thường về thể chất hoặc tinh thần, không đủ điều kiện để thực hiện quyền cơ bản và hoà nhập với gia đình, cộng đồng (Khoản 1, Điều 3, Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục Trẻ em) Từ định nghĩa trên ta có thể thấy trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt có những đặc điểm sau:

Thứ nhất, thể chất và tinh thần không bình thường: đó là các

trẻ em có khuyết tật về thể chất, tinh thần

Thứ hai, không đủ điều kiện thực hiện quyền cơ bản và hòa

nhập với gia đình và cộng đồng.Từ những đặc điểm trên ta có thể phân biệt trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt với trẻ em bình thường

1.2 Lý luận về quản lý công tác xã hội đối với tr m c hoàn cảnh đặc iệt

1.2.1 Một số khái niệm

Từ những quan niệm trên ta có thể hiểu: Quản lý là tác động

có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý một cách gián tiếp và trực tiếp thông qua các hoạt động nh m đạt được mục tiêu đã đề ra

1.2.2 Chủ thể quản lý công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội có 28 nhiệm vụ, quyền hạn chính trong đó có những nhiệm vụ gắn liền với Công tác

7

xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt đó là nhiệm vụ: Ban hành thông tư, quyết định, chỉ thị và các văn bản khác về quản lý nhà nước đối với ngành, lĩnh vực do Bộ quản lý

1.2.3 Nội dung quản lý công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

- Cung cấp các địa chỉ trên mạng Internet để cán bộ, nhân viên tự truy cập các văn bản chỉ đạo thực hiện liên quan đến CTXH với trẻ em có HCĐB

- Tổ chức góp ý, sửa đổi, bổ sung các văn bản chính sách, pháp luật liên quan đến lĩnh vực CTXH với trẻ em có HCĐB

- Quản lý công tác đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ đội ngũ nhân lực CTXH với trẻ em có HCĐB về kiến thức hành chính nhà nước, kiến thức về ngoại ngữ, tin học phục vụ công việc

- Mở các lớp tập huấn ngắn hạn về Công tác xã hội nói chung, CTXH với trẻ em có HCĐB nói riêng cho đội ngũ nhân lực CTXH hoặc cử đội ngũ nhân lực CTXH tham gia các lớp tập huấn do Cục bảo vệ, chăm sóc trẻ em hay Cục bảo trợ xã hội tổ chức

1.3 Một số yếu tố ảnh hưởng đến quản lý c ng tác hội đối với

tr em có hoàn cảnh đặc biệt

1.3.1 Yếu tố khách quan

Trì p t tr ể KTXH của ịa p ươ , ậ t ức của

c í quyề ịa p ươ về c t c v tr em có hoàn

c ặc b ệt

Sự thiếu quan tâm chỉ đạo hoặc sự quan tâm chưa đúng mức của các cấp chính quyền địa phương, của cơ sở cũng ảnh hưởng đến việc quản lý CTXH đối với trẻ em có HCĐB Cán bộ có năng lực tốt thì chưa hẳn là có khả năng quản lý

để các đối tượng của mình vượt qua hoàn cảnh, tìm hiểu luật lệ để bảo vệ những đối tượng của mình Những người làm CTXH cần rất nhiều kỹ năng mềm, chứ không chỉ là những kiến thức học trong các trường học

Tính chuyên nghiệp của ũ â ực c t c

v tr e có oà c ặc b ệt

Nh ng giá tr và Ngu ên t c Đ o đức Nhân viên công tác

xã hội phải hoạt động phù hợp với những giá trị, nguyên tắc đạo đức

và những tiêu chuẩn nghề nghiệp, nhận thức được những cách thức

mà những giá trị cá nhân và nghề nghiệp có thể mâu thuẫn hoặc ăn khớp với nhu cầu của những khách hàng khác nhau như thế nào

1.4 Cơ sở pháp lý về quản lý công tác xã hội đối với tr em có hoàn cảnh đặc biệt

1.4.1 Cơ sở pháp lý về trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

Điều 42 Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm

2004 quy định

2 Uỷ ban nhân dân các cấp có trách nhiệm tổ chức cho trẻ em

có hoàn cảnh đặc biệt được chăm sóc, nuôi dưỡng tại gia đình, gia đình thay thế hoặc tại cơ sở trợ giúp trẻ em công lập, ngoài công lập

3 Các bộ, ngành có liên quan có trách nhiệm hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ đối với cơ sở trợ giúp trẻ em trong việc giải quyết, giảm nhẹ hoàn cảnh đặc biệt của trẻ em, phục hồi sức khoẻ, tinh thần và giáo dục đạo đức cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

1.4.2 Cơ sở pháp lý về nghề công tác xã hội

Năm 2015, Thông tư liên tịch số 30/2015 quy định mã số và tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp viên chức chuyên ngành công tác

xã hội trong đó quy định chi tiết về tiêu chuẩn chung về đạo đức nghề nghiệp của viên chức chuyên ngành công tác xã hội cũng như tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp công tác xã hội

1.5 Kinh nghiệm một số tỉnh thành trong nước về công tác quản

lý công tác xã hội đối với tr em có hoàn cảnh đặc biệt

1.5.1 Kinh nghiệm một số tỉnh, thành trong cả nước

Kinh nghiệm qu c t c v tr e có oà c

ặc b ệt tại H Dươ : Đến nay toàn tỉnh có hơn 200 xã, phường, thị trấn đạt tiêu chuẩn xã, phường, thị trấn phù hợp với trẻ em, đạt tỷ

1.5.2 Gợi mở bài học cho thành phố Cần Thơ

Việt Nam là nước đầu tiên ở châu Á và là quốc gia thứ 2 trên thế giới tham gia phê chuẩn Công ước Liên Hiệp Quốc về Quyền trẻ

em vào ngày 20-2-1990 Sau đó, Quốc hội cũng đã thông qua Luật Bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em Cùng với các tỉnh, thành trên cả nước, TP Cần Thơ đã tập trung thực hiện hiệu quả nội dung của Công ước này

Chương 2 THỰC TRẠNG QUẢN LÝ CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI TRẺ

EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT TẠI THÀNH PHỐ CẦN THƠ 2.1 Đặc điểm về địa bàn và khách thể nghiên cứu

2.1.1 Tình hình kinh tế - xã hội thành phố Cần Thơ

Theo xu hướng chung của cả nước, cùng với những mặt tích cực của quá trình phát triển là những tác động tiêu cực của sự phát triển: sự phân hóa và khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn giữa các nhóm dân cư, giữa nông thôn và đô thị, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng

xa, sự tăng trưởng kinh tế cũng đã làm thay đổi cấu trúc xã hội và nẩy sinh nhiều vấn đề xã hội phức tạp, đồng thời trong bối cảnh kinh

tế tăng trưởng, yêu cầu của xã hội về hệ thống phúc lợi và an sinh xã hội cũng tăng cao Đặc biệt là đối với các vấn đề sức khỏe tâm thần, bảo vệ, chăm sóc trẻ em, người khuyết tật và thiểu năng trí tuệ, người

11

già cô đơn, người nghèo, phụ nữ bị bạo hành Trong đó có nhóm trẻ

em có HCĐB

2.1.2 Vài nét về khách thể nghiên cứu

1.1.1 Số lượng trẻ em có HCĐB ở Cần Thơ: 2 năm trở lại đây

giảm đi về số lượng, kết quả này cũng phản ánh thực tế công tác tuyên truyền, cũng như các hoạt động bảo vệ, chăm sóc trẻ em dựa vào cộng đồng được thực hiện tương đối tốt, nhiều trẻ em trước đây thuộc diện trẻ em có HCĐB nhưng nhiều em nhất là trẻ em khuyết tật giảm đi về số lượng là do làm tốt công tác sàng lọc, phát hiện sớm trước khi sinh

2.2 Thực trạng về quản lý c ng tác hội đối với tr em có hoàn cảnh đặc biệt

2.2.1 Thực tr ng quản lý về xây dựng và thực thi chính sách pháp luật liên quan đến lĩnh vực công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

Hệ thống chính sách trợ giúp được xây dựng nhiêu tiên bộ và bước đâu thể hiện sự bao phu khá toàn diện

2.2.2 Thực tr ng quản lý đội ngũ nhân lực làm việc trong lĩnh vực công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

Nhân viên xã hội (Social Workers) là những người được đào tạo một cách chuyên nghiệp về công tác xã hội mà hành động của họ

nh m mục đích tối ưu hóa sự thực hiện vai trò của con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, góp phần tích cực vào cải thiện, tăng cường chất lượng cuộc sống của cá nhân, nhóm và cộng đồng

2.2.3 Thực tr ng quản lý về đối tượng trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt