Công tác xã hội nhóm với bệnh nhân tâm thần phân liệt nhằm phục hồi chức năng tự phục vụ (Can thiệp tại mô hình phục hồi chức năng bệnh viện tâm thần tỉnh Bắc Giang)

Kỹ năng CTXH nhóm được áp dụng để triển khai công việc can thiệp cho bệnh nhân TTPL phục hồi chức năng tự phục vụ Error!. 2.1 Các bước CTXH nhóm được áp dụng để triển khai công việc ca

( Can thiệp tại mô hình phục hồi chức năng bệnh viện t}m thần tỉnh Bắc Giang)

Chuyên ng{nh: Công t|c x~ hội M~ số: 60.90.01.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH CÔNG TÁC XÃ HỘI Người hướng dẫn khoa hoc: PGS.TS Nguyễn Hồi Loan

HÀ NỘI – 2016

MỤC LỤC

2

Trang

MỞ ĐẦU………Error!

Bookmark not defined

1.Lý do lựa chọn vấn đề can thiệp 6

2 Tổng quan những nghiên cứu liên quan đến vấn đề can thiệp 8

2.1 Trên thế giới: 9

2.2 Tại Việt Nam 12

3 Ý nghĩa của can thiệp 15

7 Phương pháp can thiệp 17

8 Tiêu chuẩn theo dõi và đánh giá 17

CHƯƠNG 1.CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀTHỰC TIỄN CỦA THỰC NGHIỆM 20

1 Lý thuyết ứng dụng thực tiễn trong can thiệp 20

1.1 Thuyết học tập xã hội 20

1.1.1 Nội dung cơ bản của thuyết 20

1.1.2 Ứng dụng 21

1.2 Thuyết nhu cầu: Error! Bookmark not defined

1.2.1 Nội dung cơ bản của thuyết: Error! Bookmark not defined

1.2.2 Ứng dụng: Error! Bookmark not defined

1.3 Thuyết vai trò Error! Bookmark not defined

1.3.1 Nội dung cơ bản của thuyết: Error! Bookmark not defined

1.3.2 Ứng dụng Error! Bookmark not defined

2 Kỹ năng CTXH nhóm được áp dụng để triển khai công việc can thiệp cho bệnh nhân TTPL

phục hồi chức năng tự phục vụ Error! Bookmark not defined

2.1 Nhóm kỹ năng giao tiếp, nhận diện vấn đề, xác định nhu cầu và thiết lập hoạt động của

nhóm Error! Bookmark not defined

3

2.2 Nhóm kỹ năng triển khai và duy trì hoạt động của nhóm: Error! Bookmark not defined

2.3 Nhóm kỹ năng đánh giá hoạt động của nhóm: Error! Bookmark not defined

3 Các khái niệm chính trong can thiệp Error! Bookmark not defined

3.1 Tâm thần phân liệt: Error! Bookmark not defined

3.2 CTXH nhóm Error! Bookmark not defined

3.3 Khái niệm về chức năng và phục hồi chức năng Error! Bookmark not defined

3.4 Khái quát về bệnh viện tâm thần tỉnh Bắc Giang Error! Bookmark not defined

3.5 Cơ sở pháp lý của can thiệp: Error! Bookmark not defined

3.6 Đặc điểm của bệnh nhân TTPL: Error! Bookmark not defined

3.7 Đặc điểm của đối tượng trước khi can thiệp: Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH CAN THIỆP, TRỢ GIÚP NGƯỜI

TÂM THẦN PHỤC HỒI CHỨC NĂNG TỰ PHỤC VỤ THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG CTXH NHÓM. Error! Bookmark not defined

2.1 Các bước CTXH nhóm được áp dụng để triển khai công việc can thiệp cho bệnh nhân TTPL phục hồi chức năng tự phục vụ Error! Bookmark not defined

2.1.1 Bước 1:Chuẩn bị và thành lập nhóm Error! Bookmark not defined

2.1.2 Bước 2: Khởi động và bắt đầu hoạt động Error! Bookmark not defined

2.1.3 Bước 3: Tập trung hoạt động- giai đoạn trọng tâm Error! Bookmark not defined

2.1.4 Bước 4:Lượng giá và kết thúc Error! Bookmark not defined

2.2 Thực nghiệm hoạt động công tác xã hội nhóm nhằm trợ giúp người mắc bệnh tâm thần phân liệt phục hồi chức năng tự phục vụ Error! Bookmark not defined

2.2.1 Bước 1: Chuẩn bị và thành lập nhóm Error! Bookmark not defined

2.2.2 Bước 2: Khởi động và bắt đầu hoạt động Error! Bookmark not defined

2.2.3 Bước 3: Tập trung hoạt động- giai đoạn trọng tâm: Error! Bookmark not defined

2.2.4 Lượng giá kết quả thực nghiệm: Error! Bookmark not defined

2.3 Bài học kinh nghiệm: Error! Bookmark not defined

2.3.1 Mức độ đáp ứng nhu cầu của đối tượng can thiệp: Error! Bookmark not defined

2.3.2 Mối liên hệ giữa kiến thức, lý thuyết, phương pháp ứng dụng và kiến thức thực tế

Error! Bookmark not defined

2.3.3 Những thuận lợi, khó khăn trong quá trình can thiệp và biện pháp khắc phục Error!

Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

4

1 Kết luận: Error! Bookmark not defined

2 Khuyến Nghị Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 22 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

6

MỞ ĐẦU

1.Lý do lựa chọn vấn đề can thiệp

Tại sao tôi lại chọn đề t{i n{y? Đó l{ lý do xuất ph|t từ những trăn trở của bản th}n, từ sự hứng thú đam mê cũng như tính cấp thiết v{ ứng dụng cao của đề t{i

Từ khi l{ học sinh tôi tự nguyện lựa chọn ng{nh học CTXH, đến khi trở th{nh sinh viên thì được học đối tượng của CTXH chính l{ những người yếu thế

7

trong x~ hội( trẻ em mồ côi, trẻ nhiễm HIV, trẻ em lang thang, người gi{ cô đơn, người gi{ bị bạo h{nh, phụ nữ bị bạo h{nh, người đồng tính nam, đồng tính nữ, những người bị thất nghiệp ) tóm lại l{ có đủ tất cả gi{, trẻ, g|i, trai miễn sao

có vấn đề cần đến CTXH, bởi vậy m{ nhóm đối tượng n{y đ~ được nghiên cứu rất nhiều trên những chiều cạnh kh|c nhau Nhưng điều thật đ|ng buồn l{ có rất ít những nghiên cứu về những người bị mắc bệnh TTPL thuộc đối tượng l{m việc của CTXH, phải chăng đ}y l{ đối tượng nghiên cứu còn tương đối mới

ở nước ta?

Tôi tưởng rằng những c}u hỏi mình đặt ra vì những |nh mắt ấy sẽ l~ng quên trong tôi giữa dòng đời mưu sinh cơm, |o, gạo, tiền Nhưng thật may mắn cho tôi khi con đường học vấn còn được bước tiếp v{ trở th{nh học viên cao học, được học s}u rộng hơn bậc đại học rất nhiều, trong đó phải kể đến môn

học “ CTXH trong chăm sóc sức khỏe tâm thần” do thầy PGS.TS Nguyễn Hồi Loan

trực tiếp giảng dạy, qua đó đ~ đ|nh thức niềm trăn trở bấy l}u trong tôi về đối tượng bệnh nh}n l{ người mắc bệnh t}m thần, qua những b{i giảng của thầy l{ h{nh trang ban đầu cho tôi dấn th}n v{o đam mê nghiên cứu về đối tượng n{y

m{ khi nêu tên đề t{i thôi khiến bạn bè trong lớp đều có chung nhận xét “sao chọn đề tài khó quá vậy?”

Mặt kh|c, khi chọn đề t{i nghiên cứu theo hướng thực h{nh bản th}n tôi đ~ rất mong muốn ứng dụng những lý thuyết được học trên lớp v{o thực tiễn

để nhằm minh chứng cho tính ứng dụng cao, tính đặc thù của ng{nh học được công nhận l{ một nghề chuyên nghiệp n{y Bên cạnh đó tôi đ~ nhận được rất nhiều sự giúp đỡ từ phía ban l~nh đạo bệnh viện, đội ngũ y, b|c sĩ, điều dưỡng viên cũng như đông đảo bạn bè, đồng nghiệp, gia đình quan t}m, động viên khích lệ

Như chúng ta đều đ~ biết, bệnh t}m thần nói chung v{ TTPL nói riêng nó đ~ để lại những hệ quả vô cùng to lớn cho x~ hôị v{ chính bản th}n, gia đình người bệnh Theo số liệu của WHO thì số người mắc bệnhTTPL trên thế giới l{

trong mô hình PHCN thì c|c hoạt động diễn ra được “mặc định” theo sự hưỡng

dẫn của đội ngũ nh}n viên y tế phụ tr|ch, điều n{y tức l{ thiếu sự tiếp cận họ dưới khía cạnh t}m lý, x~ hội, không đi s}u v{o việc tìm hiểu những nhu cầu, mong muốn, t}m tư tình cảm của họ…do vậy m{ hiệu quả trong qu| trình phục hồi vẫn chưa cao

Vấn đề đặt ra ở đ}y l{ l{m thế n{o để mang lại hiệu quả cao nhất bằng việc tìm hiểu v{ x|c định đúng c|c chức năng cần được phục hồi v{ c|c biện ph|p can thiệp trong mô hình PHCN cho bệnh nh}n TTPL v{ phải có tính ứng dụng cao Với c|ch tiếp cận vấn đề bằng phương ph|p CTXH nhóm trên cơ sở đam mê của nh{ nghiên cứu chắc chắn sẽ mang lại hiệu quả trong việc PHCN

cho bệnh nh}n tại mô hình Vì những lý do trên m{ tôi đ~ chọn đề t{i“ CTXH nhóm với bệnh nhân tâm thần phân liệt nhằm phục hồi chức năng tự phục vụ”(Can thiệp tại mô hình phục hồi chức năng bệnh viện tâm thần tỉnh Bắc Giang)

2 Tổng quan những nghiên cứu liên quan đến vấn đề can thiệp

Sức khỏe t}m thần nói chung v{ TTPL nói riêng đ~ được nghiên cứu từ rất l}u trong lịch sử ph|t triển của nh}n loại Bởi vậy m{ đ~ có rất nhiều những công trình nghiên cứu về căn bệnh n{y, nhưng chủ yếu l{ từ góc nhìn y học, nhưng đó lại l{ nền tảng hiểu biết về bệnh mang tính quyết định cho việc ứng dụng CTXH với đối tượng l{ bệnh nh}n TTPL Sau đ}y l{ những nghiên cứu v{ can thiệp liên quan đến vấn đề

9

2.1 Trên thế giới:

Bệnh TTPL đ~ có từ rất l}u nhưng đến m~i đến thế kỷ XVIII mới được miêu tả trong y văn.Sự hiểu biết về TTPL bắt đầu bằng quan niệm của Griesinger, ông gọi đó l{ sự điên loạn tiên ph|t.Morel v{o năm 1857 mô tả một loại bệnh t}m thần ở người trẻ tuổi dẫn đến mất trí Hecker v{o năm 1871 mô

tả thể thanh xu}n thường xuất hiện ở người trẻ tuổi với những triệu chứng dữ dội v{ bệnh nh}n nhanh chóng đi đến trạng th|i sa sút về trí tuệ, tan r~ nh}n c|ch Năm 1874 Khlboumk mô tả thể căng trương lực với một hội chứng chủ yếu l{ rối loạn t}m lý Magnan V v{o năm 1983 mô tả bệnh hoang tưởng m~n tính, trong đó một số bệnh nh}n kết thúc bằng mất trí vô cảm Korsakov v{o năm 1891 mô tả một bệnh t}m thần tiến triển cấp tính như l{ một bệnh độc lập, về mặt l}m s{ng có nhiều nét phù hợp với với bệnh TTPL tiến triển cấp tính Năm 1898 Kraepelin E thống nhất tất cả c|c bệnh độc lập được c|c t|c giả

mô tả ở trên th{nh một bệnh riêng biệt được gọi l{ bệnh mất trí sớm, bệnh ph|t sinh ở tuổi trẻ v{ dẫn đế sa sút Bleuler P.E v{o năm 1911, khi ph}n tích diễn biến l}m s{ng của bệnh thấy đặc điểm nổi lên l{ tính chia cắt, mất thống nhất trong c|c hoạt động t}m thần v{ gọi l{ Schizophrenia – TTPL v{ thuật ngữ n{y đ~ nhanh chóng được c|c t|c giả ở nhiều nước trên thế giới chấp nhận, đến đ}y căn bệnh đ~ được gọi tên một c|ch chính thức [ 7, tr17]

Quan niệm hiện tại về TTPL rất mới, bệnh n{y dần dần được t|ch ra khỏi c|c bệnh t}m thần trong thế kỷ trước, nó vẫn còn đang được b{n c~i bởi rất nhiều c|c t|c giả

Từ 1857, một t|c giả người Ph|p l{ Morel đ~ nêu ra với cụm từ “sa sút sớm” để chỉ c|c thanh niên có hư hại trí tuệ tiến triển nhanh Nhưng chính ở

Đức mới thật sự có quan niệm hiện đại về TTPL Như Kahlbaum năm 1863 đ~

viết về bệnh m{ học trò của ông l{ Hecker đ~ góp nó v{o năm 1871 l{ “ bệnh thanh xuân” cũng như sa sút sớm của Morel, bệnh thanh xu}n đến sau tuổi dậy

thì v{ biểu hiện bằng sự ph|t triển trí tuệ dẫn đến sa sút Năm 1874 Kahlbaum

Eugen Bleuler (1857-1939) v{o năm 1911 đề nghị thay từ “sa sút sớm”

bằng danh từ TTPL một từ bắt nguồn theo danh từ của Hy Lạp “Schlzein” t|ch

ra hoặc chia ra Ông muốn đặt một dấu cộng thêm cho sự quan trọng của sự chia cắt c|c chức năng t}m thần cũng như sự tiến triển của sa sút Ông cũng nhấn mạnh đến điều m{ TTPL không được tạo nên bởi một bản chất ho{n to{n

dứt kho|t m{ nó l{ một tổng hợp c|c rối loạn t}m thần “ Tôi muốn đặt tên sự sa sút sớm là TTPL bởi vì, như tôi muốn chứng minh sự chia cắt các chức năng tâm thần nhiều loại là một trong những tính chất rất quan trọng của nó Để cho thuận lợi tôi dùng danh từ ở số ít mặc dù một nhóm gần như rất nhiều bệnh”[3,

tr21]

Ở Ph|p một lập luận tương tự cũng được thực hiện tiếp theo đó l{ Chasline, ông l{ người đặt sự thiếu hòa hợp v{o nguồn gốc c| biểu hiện l}m sang của TTPL, chính sự thiếu hòa hợp n{y m{ Bleuler trước kia mô tả l{ sự ph}n ly Chaslin l{m rõ r{ng sự thiếu hòa hợp n{y qua những cử chỉ của bệnh nh}n nhất l{ về phương diện h{nh vi [10, tr29]

C|c trường ph|i nói tiếng Anh nhất l{ Hoa Kỳ đ~ cho ho ra những công trình hiện đại nhất liên quan đến l}m s{ng của TTPL kể từ những năm 1950 Quan niệm về TTPL ở đ}y đ~ được mở rộng bằng tất cả những nghiên cứu về tiến triển, về nguyên nh}n hoặc t}m thần bệnh lý; tất cả những trường hợp n{y đều theo s|t c|c công trình nghiên cứu ở Ch}u Âu [ 16, tr9]

Đến cuối thế kỷ XVIII, th|i độ đối bệnh nh}n TTPL đ~ được cải thiện, sự xuất hiện c|c cơ sở điều trị chuyên khoa cho c|c bệnh nh}n t}m thần l{ bước tiến bộ rất đ|ng kể cho sự tiến bộ của ng{nh t}m thần học V{o năm 1793 nh{ t}m thần học người Ph|p l{ Pinel P đ~ đề xuất cải tạo những nh{ cứu tế bệnh nh}nth{nh những bệnh viện t}m thần [24, tr36]

Đầu thế kỷ XX hầu hết c|c bệnh viện t}m thần với quy mô lớn từ

1000-3000 giường được x}y dựng ở hầu hết c|c nước ph|t triển nhằm điều trị v{ quản lý bệnh nh}n.Nhưng hiện nay xu hướng điều trị trói buộc bệnh nh}n t}m thần trong c|c bệnh viện đ~ dần được thay đổi bằng c|ch giảm dần số lượng giường bệnh v{ tăng cường việc chăm sóc tại cộng đồng [24, tr40]

Cuối thế kỷ XX tại Anh, Austrailia chiến lược về chăm sóc sức khỏe t}m thần đ~ được thay đổi Th|ng 4/ 1992 bộ trưởng bộ y tế cùng đại diện y tế c|c bang đ~ ký một chính s|ch sức khỏe t}m thần quốc gia( National mental health polici) trong đó nhấn mạnh đến c|c dịch vụ dựa v{o cộng đồng

Ở c|c nước ch}u Âu, đặc biệt l{ ở Nga ph|t triển mạnh hệ thống Pix pance t}m- thần kinh, đó l{ kh}u đầu tiên của hệ thống chữa bệnh t}m thần nằm ở c|c cơ sở

Ở Mỹ mô hình điều trị dựa v{o cộng đồng do Stein v{ Test ( 1980) lần đầu tiên x}y dựng ở Madison Những điểm đặc trưng cơ bản của mô hình n{y l{: Kết hợp điều trị, phục hồi chức năng, dịch vụ hỗ trợ bệnh nh}n được thực hiện bởi sự phối hợp giữa b|c sĩ t}m thần, y t| t}m thần v{ c|n sự x~ hội [24, tr41]

Rebeca P.S ( 1999) mô tả mô hình quản lý ca bệnh theo mô hình bao gồm: Mô hình chung, mô hình phục hồi chức năng, mô hình tăng cường

12

MC Nulty S.V ( 2003) nghiên cứu chăm sóc sức khỏe t}m thần cho bệnh nh}n TTPL lớn tuổi đ~ thấy rằng nhu cầu chăm sóc của họ l{ rất lớn, cần phải tăng cường hơn nữa cho c|c dịch vụ có chất lượng để phục vụ bệnh nh}n tại cộng đồng

Mô hình can thiệp gia đình trong điều trị cho bệnh nh}n t}m thần được nghiên cứu bởi Schooler, Keith, Severe, Mathews, Bellck, Glick v{o năm 1924 trong mô hình n{y b|c sĩ gia đình với bệnh nh}n, gia đình bệnh nh}n tham gia hợp t|c trong đó b|c sĩ, y t|, c|n sự x~ hội tổ chức giới thiệu về bệnh TTPL, c|c b|c sĩ cung cấp thông tin hỗ trợ, đề xuất, khuyến khích c|c th{nh viên tham gia, chia sẻ kinh nghiệm với c|c gia đình kh|c giúp họ gắn liền với nhau đồng thời thảo luận những vấn đề việc l{m, lao động cho bệnh nh}n [16, tr24]

Sudipto C ( 1998) đ~ nghiên cứu, so s|nh mô hình PHCN dựa v{o cộng đồng với mô hình chăm sóc bệnh nh}n ngoại trú cho bệnh nh}n TTPL ở Bawari

Ấn Độ từ 1997- 1998 cho thấy bệnh nhận TTPL ở cộng đồng có kết quả tốt hơn v{ phù hợp với Ấn Độ v{ c|c nước đang ph|t triển.[ 22, tr19]

Nhìn chung c|c mô hình tổ chức, chăm sóc bệnh nh}n t}m thần trên thế giới ngo{i việc chữa trị chuyên s}u tại c|c bệnh viện chuyên khoa thì luôn có xu hướng chăm sóc bệnh nh}n t}m thần tại cộng đồng do mô hình ưu việt của nó

2.2 Tại Việt Nam

V{o năm 1991 một đề |n hợp t|c giữa ng{nh t}m thần học Việt Nam v{ tổ

chức y tế thế giới khu vực T}y Th|i Bình Dương “ nghiên cứu thí điểm PHCN tâm lý xã hội cho bệnh nhân TTPL và động kinh dựa vào cộng đồng” Kết quả sau

1 năm nghiên cứu cho thấy số bệnh nh}n t|i ph|t giảm, th|i độ cộng đồng đối với bệnh nh}n t}m thần đ~ được cải thiện hơn, sự hiểu biết của cộng đồng được n}ng cao rõ rệt, đ~ huy động được cộng đồng tham gia v{o việc PHCN cho bệnh nh}n

Bùi Thế Khanh (1997) “nghiên cứu lồng ghép điều trị, phục hồi chức năng cho bệnh nhân TTPL vào mạng lưới y tế ở xã Duyên Thái”.Sau 12 th|ng nghiên

Nghiên cứu của b|c sĩ L}m Xu}n Điền v{ cộng sự v{o năn 2000 có công

trình nghiên cứu “ Đánh giá sơ bộ công tác phục hồi chức năng trên bệnh nhân TTPL dựa vào cộng đồng” v{ đi đến nhận định l{ việc triển khai c|c công t|c

PHCN t}m lý, x~ hội ở bệnh nh}n TTPL cụ thể tùy theo điều kiện địa phương không hề đơn giản, đòi hỏi phải bỏ nhiều công sức v{ thời gian vừa l{m, vừa học hỏi mục tiêu nhằm đ|nh gi| sơ bộ công t|c PHCN cho bệnh nh}n TTPL, đề xuất những biện ph|p thích hợp nhằm x}y dựng mô hình PHCN cho bệnh nh}n TTPL với ho{n cảnh ở th{nh phố Hồ CHí Minh

“Nghiên cứu tiến triển và hậu quả của bệnh nhân TTPL ở cộng đồng” do b|c

sĩ Lý Trần Tình v{ cộng sự thuộc bệnh viện t}m thần H{ Nội nghiên cứu v{ đi đến kết luận c|c kiểu tiến triển của bệnh TTPL kh|c nhau nhiều giữa c|c nghiên cứu do quan điểm về tiến triển, tiên lượng, t|i ph|t v{ mức độ thuyên giảm rất phức tạp Sau giai đoạn cấp của mỗi bệnh nh}n rất kh|c nhau: Tiến triển của bệnh, mức độ thuyên giảm, sự tu}n thủ điều trị, hậu quả của bệnh với gia đình v{ x~ hội, Vì vậy, đề t{i được tiến h{nh với hai mục tiêu: X|c định kiểu tiến triển v{ một số yếu tố liên quan Đ|nh gi| hậu quả của bệnh t}m thần ph}n liệt với gia đình v{ x~ hội Nghiên cứu n{y được thực hiện trên 1.000 bệnh nh}n được chẩn đo|n x|c định bệnh TTPL, có thời gian mắc bệnh ≥ 5 năm v{ đang điều trị ngoại trú tại c|c trạm y tế x~, phường của 29 quận, huyện - TP H{ Nội

từ th|ng 1/2013 đến 3/2013[6]

Tuy nhiên có thể nói rằng c|c nghiên cứu trên l{ do c|c b|c sĩ đang l{m

việc trong c|c bệnh viện nên chỉ mang nặng vấn đề “y học”, nghiêng về nghiên