I. Bài tập. 1. Cho BSL Cơ cấu lao động phân theo thành thị và nông thôn năm 1996- 2003 (đơn vị: %) Năm Cả nớc Thành thị Nông thôn 1996 100 20.35 79.65 2002 100 23.83 76.17 2003 100 24.24 75.76 a. Vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu lao động phân theo thành thị và nông thôn ở nớc ta qua 3 năm. b. Nhận xét và giải thích. 2. Cho BSL. Lao động có việc làm phân theo các khu vực kinh tế năm 1996-2003 (đơn vị: %) Năm 1996 2002 2003 Cả nớc 100 100 100 Nông-lâm-ng nghiệp 68.96 61.14 58.35 Công nghiệp xây dựng 10.88 15.05 16.96 Dịch vụ 20.16 23.81 24.69 a. Vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu lao động phân theo thành thị và nông thôn ở nớc ta qua 3 năm. b. Nhận xét và giải thích. 3. Cho BSL Số lợng lao động thất nghiệp ở nớc ta phân theo khu vực thành thị và nông thôn năm 2002-2003. (Đơn vị: Ngời) Năm 2002 2003 Số lao động Số lao động thất nghiệp Số lao động Số lao động thất nghiệp Cả nớc 39196712 858408 42174178 948919 Thành thị 9666610 569013 10111636 570581 Nông thôn 29530102 289395 32062542 378338 a. Vẽ biểu đồ thể hiện tỉ lệ thất nghiệp của cả nớc, thành thị và nông thôn nớc ta qua 2 năm. b. Nhận xét. c. Phơng hớng giải việc làm nớc ta. II. Lý thuyết. Câu hỏi 1 : 1. Thế nào là chất lợng cuộc sống? Tiêu chí đánh giá CLCS. 2. Đánh giá chất lợng cuộc sống nớc ta? 3. Phân tích sự phân hoá CLCS ở nớc ta. Bài làm. 1. CLCS là khái niệm rộng và phức tạp, nố đợc thể hiện qua hàng loạt các nhu cầu về vật chất và tinh thần của con ngời đáp ứng đến mức cao nhất. Để đánh giá CLCS ngời ta đa ra chỉ số HDI (Chỉ số phát triển con ngời): 1 - Chỉ số HDI do UNDP đa ra để đánh giá mức độ phát triển của các quốc gia không chỉ thuần tuý về kinh tế mà còn chú trọng đến CLCS của nhân dân trong quốc gia đó về cả vật chất lẫn tinh thần - Chỉ số HDI đợc tổng hợp từ 3 yếu tố chính: GNP (GDP) bình quân đầu ngời Chỉ số giáo dục: tổng hợp từ tỉ lệ ngời lớn biết chữ và tổng hợp tỉ lệ nhập học. Tuổi thọ trung bình của ngời dân. Nâng cao chất lợng cuộc sống là mục tiêu chung của thế giới và nớc ta. 2. Hàng năm UNDP đều đánh giá CLCS của mỗi quốc gia về chỉ số HDI, theo đó Việt Nam đựơc đánh giá chỉ số HDI luôn cao hơn thứ bậc về GDP: 1999: 110/174 nớc 133/174 nớc do thành tựu của phát triển y tế, giáo dục. Đến 2004: 112/177 124/177. khoảng cách gần hơn do thành tựu của phát triển kinh tế trong những năm gần đây đã góp phần quan trọng vào việc nâng cao CLCS. 3. Sự phân hoá CLCS ở nớc ta. a. Thu nhập bình quân đầu ngời Thu nhập bình quân đầu ngời phân hoá thành 5 nhóm, mỗi nhóm chiếm khoảng 20%: - Nhóm có thu nhập cao nhất - Nhóm có thu nhập khá - Nhóm có thu nhập TB - Nhóm có thu nhập dới TB - Nhóm có thu nhập thấp nhất Thu nhập bình quân đầu ngời một tháng giữa các vùng không đều: - Vùng có thu nhập cao gấp 2,7 lần vùng có thu nhập thấp (ĐNB và BTB). - Nhóm có thu nhập cao và thu nhập thấp còn chênh lệch quá lớn trong các vùng: ĐNB là 8.7 lần, ĐBSCL là 7.1 lần. Sỡ dĩ có sự chênh lêch nh vậy là do ĐNB có nề kinh tế phát triển đặc biệt là công nghiệp, ĐBSCL là vùng có diện tích đất nông nghiệp lớn, có nhiều điều kiện thuận lợi phát triển nông nghiệp, MDDS không cao lám. Còn BTB và Duyên hải Miền Trung là 2 vùng thờng gặp khó khăn về thời tiết, thiên tai bất thờng nên ảnh hởng đến sản xuất và đời sống. b. Giáo dục, văn hoá Sự phát triển văn hoá, giáo dục đã có những bớc tiến quan trọng góp phần nâng cao CLCS con ngời Việt Nam. - Tỉ lệ biết chữ của ngời lớn (từ 15 tuổi trở lên) thuộc loại cao ở khu vực ĐNA: 90.3 %, trong đó ĐBSH là 94.5 %, vùng thấp nhất là Tây Bắc (73.3%).Mỗi năm có trên 20 triệu học sinh từ mẫu giáo đến phổ thông đến trờng, số sinh viên đại học cũng trênn 1,1 triệu ngời (2003). - Mạng lới trờng lớp rộng khắp, việc học tập của ngời dân đợc cải thiên đáng kể song về chất lợng còn nhiều hạn chế. - Văn hoá thông tin đợc đẩy mạnh với phong trào Toàn dân xây dựng đời sống văn hoá, xây dựng làng văn hoá, khu phố văn hoá Ng ời dân đựoc thông tin kịp thời, điều kiện PTTH, thu viện tạo đièu kiện troa đổi văn hoá giữa các vùng. Việc nâng cao CLVH, GD là nhiệm vụ trách nhiệm của mỗi chúng ta. c. Y tế và chăm sóc sức khoẻ 2 - Y tế và chăm sóc sức khoẻ đã phát triển và đạt đợc những thành tựu đáng kể, hầu hết các phờng, xã trong cả nớc đều có trạm y tế - Số lợng y bác sỹ, đội ngũ cán bộ y tế đã đợc đào tạo nâng cao trình độ tăng nhanh. - Ngành y tế đã thực hiện nhiều chơng trình mục tiêu để phòng chống đẩy lùi bệnh tật cho ngời dân. Tuy nhiên cần phải đẩy mạnh hơn nữa việc hiện đại hoá các cơ sở chữa bệnh, tăng cờng đội ngũ bác sỹ giỏi cho các địa phơng, mở rộng công ác phòng chống HIV/AIDS và các bệnh dịch khác. d. Vấn đề xoá đói giảm nghèo. - Đây là vấn đề cấp thiết luôn đựoc Đảng và Nhà nớc ta quan tâm chính vì thế tỉ lệ nghèo đói không ngừng giảm, ngỡng nghèo không ngừng nâng lên do mức sống chung của ngời dân đã tăng lên. - Tỉ lệ nghèo của nớc ta hiện nay khoảng 9.96% (ở nông thôn là: 11.99%, thành thị: 3.61%) (2001-2002). 4. Phơng hớng nâng cao CLCS nớc ta (SGK) Câu hỏi 2 : Đô thị hoá là một quá trình KTXH có ảnh hớng lớn đến sự phát triển KTXH của đất nớc. Anh (chị) hãy. 1. Phân tích đặc điểm ĐTH nớc ta? 2. Cách phân loại đô thị nớc ta? 3. ĐTH ảnh hởng ntn đến phát triển kinh tế xa hôi? Bài làm. 1. ĐTH n ớc ta . a. Khái niệm ĐTH Đô thị hoá là sự tăng nhanh vế số lợng và quy mô các điểm dân c đô thị, sự tập trung đông dân c trong các thành phố nhất là các thành phố đông lớn, sự phổ biến rộng rãi lối sống thành thị, gắn với hoạt động sản xuất phi nông nghiệp, làm cho vai trò nhành dịch vụ tăng. b.Đặc điểm ĐTH n ớc ta: - Quá trình ĐTH nớc ta diễn ra chậm, trình độ ĐTH thấp, tỉlệ dân thành thị thấp hơn rất nhiều so với TB thế giới: (2003: 25.8 % Thế giới: 48%). Tuy nhiên cùng với quá trình CNH-HĐH thì ĐTH nớc ta đang chuẩn bị bớc vào giai đoan tăng tốc. + Thời kỳ PK nớc ta đã hình thành một số ĐT nh Thăng Long, Phú Xuân, Hội An, Đà Nẵng chủ yếu là về thơng mại và quân sự. + Thời kỳ Pháp thuộc đựoc hình thành thêm một số ĐT khác: HN, HP, NĐ + Thời kỳ MB xây dựng CNXH từ những năm 1960 thì ĐTH ở nớc ta đã hình thành và nâng cấp nhiều ĐT: HN, HP, NĐ, Vinh, T. Nguyên, Việt trì. Còn ở MN chịu sự chi phối của chính quyền Mỹ-Nguỵ thực hiện ĐTH để dồn dân. + Từ khi đất nớc thống nhất đặc biệt là từ 1986 nớc ta tiến hành qúa trìng đổi mới thì ĐTH đớc đẩy nhanh, hình thành nhiều ĐT có quy mô lớn: TPHCM, HN, ĐN, CT. - ĐT nớc ta có quy mô không lớn, phân bố tản mạn, chất lợng các ĐT lơn cha đảm bảo tiêu chuẩn quốc tế (đặc biệt là các thành phố mới thành lập), số thành phố lớn còn quá ít so với mạng lới đô thị (27/683 ĐT) - Nếp sống ĐT và NT còn xen lẫn vào nhau (các thị xã, thị trấn vùng đồng bằng) làmhạn chế khả năng đầu t phát triển kinh tế của ĐT. - ĐTH nớc ta diễn ra không đều gữa các vùng: Vùng có nhiều đô thị nhất gấp 3,3 lần vùng có ít đô thị nhất (TDMNBB/ĐNB). 2. Cách phân loại ĐT n ớc ta . 3 -ĐT nớc ta đựoc phân làm 6 loại dực vàoấcc tiêu chí cơ bản: Só dân, chức năng, MDDS, tỉ lệ dân tham gia vào hoạt động phi nông nghiệp. -Tính đến tháng 8/2004 nớc ta có 689 ĐT với các loại nh sau: + ĐT đặc biệt: HN, TPHCM + ĐT loại I: HP, ĐN,CT + ĐT loại II: 11 TP + ĐT loại III: 17 TP-TX + ĐT loại IV: 58 thị xã + ĐT loại V: 598 thị trấn 3. ảnh h ởng của ĐTH đến phát triển kinh tế : a. Tác động tích cực: Đô thị hoá ảnh hởng mạnh mẽ đến quá trình chuyến dịch cơ cấu kinh tế đất nớc và địa phơng. Ngợc lại quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế cũng góp phần thúc đấy quá trình đô thị hoá. - Đô thị có ảnh hởng rất lớn đến phát triển kinh tế xã hội vì ĐT là các trung tâm CT-KT- VH- KHKT. - Đô thị là thi trờng có sức mua lớn, nơi tập trung đông lao động có trình độ chuyên môn vì các ĐT là nơi có mật độ dân số cao. - Thu hút vốn đầu t lớn, tạo động lực phát triển kinh tế do có CSHT, kỹ thuật tốt. - Tạo nhiều việc làm cho ngời lao động. - Tác động tiêu cực: Ô nhiễm môi trờng, trật tự xã hội, việc làm, nhà ở b. Tác động tiêu cực: - ĐTH diễn ra cùng với quá trình phát triển công nghiệp và dịch vụ, dân số tập trung đông làm môi trờng bị ô nhiễm. - Dân đô thị đông ảnh hởng đến an ninh, trật tự xã hội nảy sinh phức tạp, viực qiản lý khó khăn. Tạo sức ép cho vấn đề việc làm, nhà ở, chổ sinh hoạt, vui choi giải trí 4. Trong quá trình đô thị hoá cần chú ý đến những vấn đề. - Chú trọng phát triển các đô thị lớn đủ tiêu chuẩn vì thông thờng các đô thị lớn là các trung tâm, hạt nhân phát triển của vùng. - Đẩy nhanh ĐTH nông thôn vì nếp sống, sinh hoạt, sản xuất ở nông thôn càn lạc hậu, thiếu hạt nhân. - Cần dẩm bảo sự cân đối giữa quy mô đô thị và quy mô gia tăng dân số, lao động ở đô thị với phát triển kinh tế - xã hội của đô thị hiện tại và tơng lai nh thế sẽ hạn chế đựơc tác động tiêu cực của ĐTH. - Có kế hoạch phát triển cân đối giữa kinh tế- xa hội ĐT với kết cấu hạ tầng đô thị. - Quy hoạch đô thị hoàn chỉnh, đồng bộ, vừa đảm bảo môi trờng xã hội, tự nhiên trong sạch, cải thiện CLCS. III. Bài tập về nhà 1. Cho bảng số liệu Tình hình gia tăng dân số Việt Nam giai đoạn 1995-2005 4 Năm Tổng số dân (Nghìn ngời) Số dân thành thị (Nghìn ngời) Tốc độ gia tăng dân số (%) 1995 71995,5 14938,1 1.65 1998 75456,3 17464,6 1.55 2000 77635,4 18771,9 1.36 2003 80902,4 20869,5 1.35 2005 83324,2 21497,8 1.30 a. Hãy vẽ biểu đồ thích hợp thể hiện tình hình phát triển dân số nớc ta giai đoạn 1995-2005. b. Qua biểu đồ hãy cho nhận xét và giải thích nguyên nhân. H ớng dẫn: a. Vẽ biểu đồ kết hợp cột chồng và đờng biểu diễn. Chú ý khoảng cách năm. Có chú giải và tên biểu đồ. b. Nhận xét và giải thích. * Nhận xét. - Dân số nớc ta tăng nhanh: Trong 10 năm tăng 11328,7 nghìn ngời, tung bình tăng mỗi năm tăng 1132 nghìn ngời. - Số dân thành thị cũng tăng nhanh, năm 1995 là 71995,5 nghìn ngời (20.74%) lên 21491.4 nghìn ngời (25.8%). - Tốc độ gia tăng dân số nớc ta ngày càng giảm dần: 1.65% xuống 1.30%. * Giải thích: - Dân số nớc ta không ngừng tăng lên do quy mô dân số ngày càng lớn tuy tốc độ gia tăng có giảm. - Dân thành thị và tỉ lệ dân thành thị tăng do nớc ta đang đẩy nhanh quá trình ĐTH trong những năm gân đây. - Do thực hiện co hiệu quả chính sách dân số kế hoạch hoá gia đình nên tốc độ gia tăng dân số giảm xuống. 2. Cho bảng số liệu Tình hình phân bố dân số nớc ta phân theo thành thị và nông thôn giai đoạn 1995-2005 Năm Tổng số dân (Nghìn ngời) Số dân thành thị (Nghìn ngời) Số dân nông thôn (Nghìn ngời) 1995 71995,5 14938,1 57057.4 1998 75456,3 17464,6 57991.7 2000 77635,4 18771,9 58863.5 2003 80902,4 20869,5 60032.9 2005 83324,2 21497,8 61826.4 a. Vẽ biểu đồ thể hiện sự thay đổi cơ cấu dân số phân theo thành thị và nông thôn nớc ta giai đoạn 1995-2005. b. Nhận xét và giải thích sự thay đổi đó. H ớng dẫn a. Vẽ biểu đồ miền. - Xử lý số liệu: Tính tỉ lệ dân số thành thị, nông thôn nơc ta, lập thành bảng (%) b. Nhận xét, giải thích. * Nhận xét - Dân số nớc ta phân bố chủ yếu ở nông thôn (gần 75%), dân thành thị chỉ khoảng 25%. 5 - Xu hớng thay đổi: Tăng tỉ lệ dân thành thị, giảm tỉ lệ dân nông thông song còn chậm. * Giải thích - Do nớc ta là một nớc nông nghiệp, quá trình đô thị hoá diễn ra chậm nên tỉ lệ dân thành thị thấp. - Trong những năm qua do quá trình đô thị hoá đớc đẩy mạnh nên tỉ lệ dân thành thị tăng lên, tỉ lệ dân nông thôn giảm. 3. Cho bảng số liệu Tình hình gia tăng dân số và tỉ lệ gia tăng dân số thành thị nớc ta giai đoạn 1995-2005 Năm Tổng số dân (Nghìn ngời) Số dân thành thị (Nghìn ngời) Tỉ lệ dân thành thị (%) 1995 71995,5 14938,1 20.75 1998 75456,3 17464,6 23.14 2000 77635,4 18771,9 24.18 2003 80902,4 20869,5 25.79 2005 83324,2 21497,8 25.82 a. Vẽ biểu đồ thể hiện quá trình đô thị hoá nớc ta. b. Nhận xét và giải thích H ớng dẫn a. Vẽ biểu đồ kết hợp giông bài 1. b. Nhận xét và giải thích gần giống bài 2. 4. Cho bảng số liệu 24.4 sgk trang 92 a. Hãy vẽ trên một hệ trục toạ độ thể hiện sự tăng trởng TNBQ đầu ngời một tháng của cả n- ớc, ĐBSH và ĐBSCL. b. Qua bảng số liệu và biểu đồ cho nhận xét và giải thích nguyên nhân H ớng dẫn . a.Vẽ biểu đồ: - Xử lý số liệu: lấy năm 1994 = 100% Năm sau = (năm sau/ năm đầu) x 100 b.Phân tích, so sánh. - Mức thu nhập bình quân đầu ngời của các vùng đều tăng, riêng Tây Nguyên thời kỳ 1999 đến 2010-2002 giảm đi. - Giai đoạn 1994 đến 1999 mức tăng không cao (cả nớc: 75%, ĐNB: 92%, ĐBSH: 71%.) nh- ng đến 2001-2002 tăng cao so với năm 1994 (tơng ứng là 112%, 126% và 105%). - Giải thích nguyên nhân: ĐBSH có mức tăng trởng cao nhng dân số đông. ĐBSCL tuy tăng trởng không cao nhng dân số ít. ĐNB là vùng có mức tăng trởng kinh tế nhanh, tổng thu nhập lớn. Tây Nguyên giai đoạn 2001-2002 thu nhập bình quân đầu ngời giảm vì tăng trởng kinh tế không cao nhng mức gia tăng dân số nhanh. Cơ cấu nền kinh tế I. Lí thuyết 1. Thế nào là cơ cấu nền kinh tế. 6 Cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ tơng đối ổn định hợp thành. Cơ cấu nề kinh tế bao gồm 3 bộ phận cơ bản hợp thành: Cơ cấu ngành kinh tế, cơ cấu thành phần kinh tế và cơ cấu lãnh thổ. 2. Cơ cấu kinh tế nớc ta đang chuyển dịch tích cựu đúng hớng CNH-HĐH và hội nhập vào nền kinh tế thế giới. Em hãy chứng minh nhận định đó. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nớc ta Về cơ cấu theo ngành: chuyến dịch theo hhớng CNH-HĐH. - Chuyển dịch theo xu thế chung của thế giới là giảm tỉ trọng khu vực I, tăng tỉ trọng khu vực II, khu vực III nhìn chung ổn định. Đến 2002 tỉ trọng KV I là 23%, KV II là 38.5 % và KVIII là 38.5%.(nhìn chung KVI vẫn còn cao). - Trong nội bộ các ngành cũng có sự chuyển dịch tích cực: + Trong khu vực I: Giảm tỉ trọng ngành nông nghiệp, tăng tỉ trọng ngành thuỷ sản, thuỷ sản trở thành một mặt hàng xuất khẩu chủ lực của nớc ta. Trong nông nghiệp thì giảm tỉ trọng ngành trồng trọt, tăng tỉ trọng ngành chăn nuôi, chăn nuôi dần trở thành ngành sản xuất chính, đến 2002 chăn nuôi chiếm 21.1% giá trị ngành nông nghiệp. + Trong kh vực II: Giảm tỉ trọng công nghiệp khai thác, tăng tỉ trọng công nghiệp chế biến (đạt 80.5%), tăng các sản phẩm cao cấp, có chất lợng và có khả nang cạnh tranh đáp ứng nhu cầu trong nớc và xuất khẩu. + Trong khu vực III: Một số ngành có tốc độ tăng trởng cao, hình thành nhiều lại dịch vụ mới hiệu quả cao. Các ngành kinh tế nớc ta đang phát triển cân đối, toàn diện, hiện đại hơn và phù hợp với xu thế hội nhập vào nền kinh tế thế giới Về cơ cấu theo lãnh thổ: - Trong từng ngành: + Nông nghiệp: Hình thành các vùng nông nghiệp sản xuất hàng hoá: Vùng trọng điểm sản xuất lơng thực, thực phẩm, vùng chuyên canh cây công nghiệp, vùng chăn nuôi gia súc, gia cầm: Tây Nguyên, ĐNB chuyên canh cây CN lâu năm. ĐBSH, ĐBSCL chuyên canh LTTP lớn nhất cả nớc + Công nghiệp: Hình thành các khu công nghiệp tập trung, các khu chế xuất, trung tâm công nghiệp lớn. ĐNB là nơi tập trung nhiều KCN, KCX. + Dịch vụ: Hình thành và phát triển các trung tâm thơng mại lớn, các trung tâm du lịch nh TPHCM, HN, ĐN, Vũng Tàu, Nha Trang, Đà Lạt - Trong cả nớc: + Hình thành 3 vùng kinh tế trọng điểm: Vùng kinh tế trọng điểm Băc Bộ: (8 tỉnh- thành phố): HN,HP, QN, HD, HY, HT, VP, BN. Hợp tác quốc tế, kết hợp phát triển kinh tế xã hội với cũng cố ANQP, bảo vệ môi trờng. Vùng kinh tế trọng điểm Miền Trung: (5 tỉnh- thành phố): TT-H, ĐN, QN, QNg, BĐ. Đa MT thành một vùng kinh tế năng động của cả nớc, tăng trởng và thúc đẩy phát triển khu vực MT và TN. Vùng kinh tế trọng điểm Phía Nam: (7 tỉnh- thành phố): TPHCM, ĐN, BR-VT, BD, BP, TN, LA. Đầu tàu kinh tế, dẫn đầu trong quá trình CNH-HĐH, vùng động lực của cả nớc. + Hình thành các vùng kinh tế phát triển năng động, đóng góp lớn vào GDP của cả nớc: ĐNB, ĐBSH, ĐBSCL 7 Về cơ cấu theo thành phần kinh tế - Giảm tỉ trọng kinh tế nhà nớc, tăng tỉ trọng kinh tế ngoài quốc doanh đặc biệt là kinh tế có vốn đầu t nớc ngoài có tỉ trong tăng nhanh nhất. - Kinh tế nhà nớc vẫn giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân, hiện nay kinh tế nhà n- ớc vẫn chiếm khoảng 40% GDP. Phù hợp với xu thế phát triển kinh tế hành hoá theo cơ chế thị trờng có sự quản lý của nhà nớc. 3. ảnh hởng của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành và theo lẫnh thổ đến vấn đề việc làm ở nớc ta. - Chuyển dịch cơ cấu theo ngành và theo lãnh thổ: + Theo ngành: Đẩy mạnh sự phát triển của công nghiệp, xây dựng và các ngành dịch vụ, thể hiệ rõ ở sự chuyển dịch cơ cấu trong GDP, đa dạng hoá sản xuất các ngành kinh tế. + Theo lãnh thổ: hình thành các vùng chuyên canh, các khu công nghiệp tập trung, khu chế xuất, các trung tâm công nghiệp mới. Hình thành các vùng kinh tế phát triển năng động, hình thành ba vùng kinh tế trọng điểm. - ảnh hởng đến việc làm: + Đa dạng hoá kinh tế nông thôn, đa nông nghiệp tự cung tự cấp sang nông nghiệp sản xuất hàng hoá , phát triển các ngành nghề dịch vụ ở nông thôn, góp phần giải quyếtviệc làm ở nông thôn đặc biệt là tình trạng thiếu việc làm ở nông thôn. + Phát triển các ngành công nghiệp và dịch vụ nhất là các ngành càn nhiều lao động ở thành thị tạo nhiều việc làm cho thanh niên. + Phát triển các khu công nghiệp, khu chế xuất góp phần đào tạo và sử dụng lao động + Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo lãnh thổ song song với việc phân bố lại dân c là lao động giữa các vùng, góp phần sử dụng hợp lý lao động, tạo việc làm và nâng cao năng suất lao động xã hội. Địa lí nông nghiệp I. Lý thuyết: 1. Đất là tài nguyên vô cùng quý giá, là tiền đề cho sản xuất nông nghiệp. Anh (chị) hãy: a. Nêu biến động về vốn đất và cở cấu vốn đất của nớc ta? Giải thích vì sao? b. Phân tích hiện trạng và khả năng sử dụng hợp lý hơn tài nguyên đất nông nghiệp ở đồng bằng và trung du miền núi núi ta? Hớng dẫn: a. Vốn đất và cơ cấu các loại đất: - Vai trò: Đất là tài nguyên vô cùng quý giá của quốc gia: + Đất là thành phần quan trọng của môi trờng sống, là loại tài nguyên có thể phục hồi đợc. + Đất là LTSX không thể thay thế đựoc của ngành nông nghiệp và lâm nghiệp. + Đất là địa bàn phân bố dân c. + Là nơi diễn ra các hoạt động kinh tế, văn hoá xã hội, an ninh quốc phòng. - Vốn đất của nớc ta: + Diện tích đất tự nhiên nớc ta không nhiều: 33 triệu ha, bình quân đất tự nhiên đầu ngời thấp, khoảng 0.4 ha/ngời, bằng 1/6 trung bình của thế giới. + Trong đó đất nông nghiệp khoảng 28.6% và bình quân 0.1 ha/ ngời thuộc loại thấp, = 1/4 diện tích đất tự nhiên. Tổng diện tích gần 9.4 triệu ha và rất ít có khả năng mở rộng, nếu không thận trọng thì sẽ làm mất rừng và gây các hậu quả xấu về mô trờng ở vùng núi, cao nguyên. 8 + Diện tích đất lâm nghiệp gần 12,1 triệu ha chiếm gần 37% nhng vẫn cha đảm bảo vì trong điều kiện nớc ta là mọt nớc có ắ diện tích là đồi núi. + Diện tích đất chuyên dùng và đất ở tăng lên, đât dành cho thuỷ lợi, giao thông, công nghiệp ngày càng đựoc mở rộng để đáp ứng yêu cầu CNH-HĐH đất nớc. Tuy nhiên cần lu ý khi mở rộng các loại đất này chủ yếu lấy từ diện tích đất nông nghiệp sẽ làm diện tích đất nông nghiệp thu hẹp. Do đó cần quy hoạch đô thị, KCN, dâ c hợp lý. + Đất cha sử dụng và diện tích sông suối, núi đá còn lớn, khoảng 28%. Trong thời gian qua có thu hẹp do khai hoang mở rộng diện tích đất nông nghiệp là trồng rừng, phủ xanh đất trống đồi núi trọc. b. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp ở nớc ta. - Đất nông nghiệp nớc ta chia làm 5 loại: Đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm, đất vờn tạp, đất đồng cở cho chăn nuôi và diện tích mặt nớc nuôi trổng thuỷ sản. - Tuỳ vào đặc điểm khác nhau về quy mô và tính chất các loịa đất mà biện pháp sử dụng sẽ khác nhau: + Đất ở đồng bằng: chủ yếu là đất phù sa thuận lợi cho phát triển nông nghiệp đặc biệt là cây hàng năm. Diện tích trồng lúa và cây thực phẩm chiểm khoảng 3/4 diện tích đất nông nghiệp và tiềm năng về nuôi trồng thuỷ sản. - ĐBSH: diện tích tự nhiên khoảng gần 1,5 triệu ha, đất tốt, có mùa đông lạnh cơ cấu cây trồng đa dạng nhng sức ép đân số lớn. Diện tích đât nông nghiệp chiểm khoảng 58% diện tích của vùng, bình quân đất nông nghiệp thấp nhất cả nớc: 0.05 ha/ngời, = 1/4 ĐBSCL, khả năng mở rộng đât nông nghiệp rất hạn chế, có khoảng 17 vạn ha đất cha sử dụng trong đó khoảng 10 vạn khó cải tạo. ĐBSh có trình độ thâm canh cao lao động dồi dào nên đẻ sử dụng hợp lý thì theo hớng là thâm canh lúa, tăng vụ, thay đổi cơ cấu mùa vụ, đa vụ đông thàn vụ chính, tận dụng mặt nớc nuôi trồng thuỷ sản, đắp đê lấn biển, quy hoạch đô thị để giảm thiểu sự lấn đất nông nghiệp đẻ chuyên dùng. - ĐBSCL: diện tích gần 4 triệu ha, ĐKTN thuận lợi, đồng bằng thấp đựơc bồi đáp thờng xuyên. Tuy nhiên do mùa khô kéo dài nên 2/3 diện tích đồng bằng bị nhiễm phèn mặn vào mùa khô. ĐBSCL có bình quận đất nông nghiệp lớn: 0.18 ha/ngơi, gấp 4 lần ĐBSH, có nhiều khả năng mở rộng diện tích đất canh tác (67 vạn ha còn hoang hoá). Tuy nhiên ở đây hệ số sử dụng đất còn thấp (1.35) lúa 2-3 vụ/năm còn ít. Do đó biện pháp sử dụng hợp lý là sử dụng đi đôi với cải tạo bằng cách tăng cờng thuỷ lợi để thau chua, rửa mặn, thay đổi cơ cấu mùa vụ, thâm canh, tăng vụ, nâng cao hệ số sử dung đất nhất là ven sông Tiền, sông Hậu, Đồng Tháp Mời, Tứ Giác Long Xuyên, Cà Mau. Tận dụng mặt nớc nuôi trồng thuỷ sản. - ĐBDHMT:diện tích nhỏ hẹp, chia cắt làm nhiều ĐB, tổng diện tích 1.5 triệu ha, kém màu mỡ, nhiều thiên tai. Biện pháp: coi trọng công tác thuỷ lợi, trồng rừng chăn cát, bảo vệ rừng đầu nguồn, kết hợp mở rộng diện tích đi đôi với thâm canh, tăng vụ, nuôi trồng thuỷ sản. + Trung du và miền núi: Thuận lợi trồng cây hàng năm , chăn nuôi gia súc lớn. Đất nông nghiệp ở đây dẽ bị rửa trôi, xói mòn do địa hình dốc. - Cần giải quyết vấn đề lơng thực bằng cách: Thâm canh ở những nơi có điều kiện, phát triển cây ăn quả với công nghiệp chế biến. Tằng cờng trao đổi với đồng bằng. Đầu t vốn vào sản xuất, ổn định đời sống nhân dân chấm dứt tình trạng du canh du c, di dân tự do, đốt rừng làm nơng rẫy. 9 - TDMNBB: phát triển cây công nghiệp, dựơc liệu, rau quả ôn đới và cận nhiệt: Chè, thuốc lá, hồi, trẩu, quế, tam thất, lê táo, mận và chăn nuôi gia súc lớn. - Tây Nguyên - ĐNB: cây công nghiệp nhiệt đới (cà phê, cao su), cây ăn quả, 2. Điều kiện tự nhiên và TNTN cho phép nớc ta phát triển một nền nông nghiệp nghiệt đới. Anh (chị) hãy: a. Phân tích những thuận lợi và khó khăn về tự nhiên đối với nền nông nghiệp nớc ta. b. Phân biệt nền nông nghiệp tự cấp, tự túc cổ truyền với nông nghiệp sản xuất hàng hoá hiện đại. Hớng dẫn: a.Nững thuận lợi và khó khăn về tự nhiên đối với nền nông nghiệp nớc ta. * Thuận lợi: - Khí hậu: nhiệt đới ẩm gió mùa phân hoá đa dạng + Khí hậu có nền nhiệt ẩm cao: Nhiệt độ TB từ 22 27 0 C, tổng lợng nhiệt hoạt động trên 8000 0 C, số giờ nắng từ 1400 đến 3000 giờ. Lợng ma từ 1500 đến 2000mm/năm, độ ẩm không khí trên 80%. + Khí hậu chịu tác động của chế độ gió mùa châu á, vào mùa đông gió mùa ĐB gây thời tiết lạnh, khô và nửa đầu mùa đông và lạnh ẩm vào nử sau mùa đông ở MB, gió mùa TNH vào mùa hạ gây ma lớn + Khí hậu phâ hoá đa dạng: Theo vĩ độ: MB có mùa đông lạnh, MN nắng quang năm. Thoe mùa: Mùa khô và mùa ma ở MN, màu hạ và mùa đông ở MB. Thoe đai cao: Phân hoá thoe 3 đai chính, vành đai chân núi có khí hậu nhiệt đới gió mùa, lên trên 600-700 m ở MB và 1000 m ở MN là đai á nhiệt đới và trên 2400 m là khí hậu ôn đới núi cao. Với đặc điểm đó cho phép phát triển một nền nông nghiệp nhiệt đới, chế đôi nhiệt ẩm cao cho phép cây trồng vật nuôi phát triển quang năm, áp dụng các biện pháp thâm canh, tăng vụ, luân canh, xen canh Sự phân hoá đa dạng cho phép phát triển thêm các loại cây cận nhiệt và ôn đới. - Địa hình và đất đai: đồi núi chiếm 3/4 diện tích với các dạng chính là đồng bằng, trung du và miền núi. ứng với mỗi dạng địa hình có các loại đất khác nhau: Hệ đất phù san ở đồng bằng và feralit ở trung du miền núi. Địa hình và đất đaai ảnh hởng đến coa cấu các loại cây trồng, các loại đất thích hợp trồng cây hàng năm, nuôi trồnh thủy sản, thâm canh tăng vụ ở đồng bằng và các cây công nghiệp lâu năm, cây ăn quả, chăn nuôi gia súc lớn ở trung du và miền núi. * Khó khăn: - Tính mùa vụ khắt khe trong sản xuất. - Khí hậu diễn biến thất thờng dẫn đến tính bấp bênh trong sản xuất nông nghiệp vì sản xuất nông nghiệp phụ thuộc nhièu vào yếu tố khí hậu sau đó là đất đai. - Khí hậu phân hoá đa dạng dẫn tới tình trạng mùa thừa nớc, mùa thiết nớc, MB mùa đông lạnh song còn hiện tơng sơng muối, rét đậm, rét hại ảnh hởng đến năng suất sản xuất - Khí hậu nóng, ẩm tạo điều kiện sâu bệnh phát triển, với các hớng gió thổi khác nhau sâu bệnh có thể lan truyền nhanh trong diện rông trong thời gian ngắn - Thiên tai: mỗi năm có 3-4 cơn bão đổ bộ vào bờ biển nớc ta, áp thấp nhiệt đới, lũ lụtm hạn hán 10 [...]... phát triển nông nghiệp Nớc ta đang tồn tai song song nề nông nghiệp tự cấp, tự túc cổ truyền và nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá hiện đại Sự chuyển đổi từ nền nông nghiệp cổ truyền sang nông nghiệp hàng hoá là bớc tiến lớncả về LLSX, sự thay đổi TLSX và trong t duy kinh tế 3 Nông nghiệp có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế nớc ta hiện nay Anh (chị) hãy: a.Vai trò của ngành nông nghiệp trong... của nớc ta - Là thị trờng của công nghiệp, tạo liên minh công - nông - Nông nghiệp phát triển, năng suất cao giải phóng lao động cung cấp cho các ngành công nghiệp xây dựng và dịch vụ b Các nguồn lực phát triển ngành nông nghiệp nớc ta - Tự nhiên: trình bày giống nội dung a câu 2 - KTXH: - Dân c và lao động: dân số đông, lao động dồi dào, thị trờng tiêu thu rộng lớn; Nhân dân có kinh nghiệm sản xuất lúa... ngành nông nghiệp nớc ta? Hớng dẫ: a Vai trò: - Cung cấp lơng thực, thực phẩm cho nhân dân, nuôi sống trên 80 triệu dân, đảm bảo an ninh lơng thực - Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp nhẹ và công nghiệp thực phẩm: Dẹt may, chêc biênd LT TP - Cung cấp nguồn hàng xuất khẩu có giá trị: Việt Nam xuất khẩu gạo đứng thứ 2 thế giới (3,5 triệu tấn/năm), cà phê (1 trong 3 nớc hàng đầu), hồ tiêu Hàng nông nghiệp. .. giữa nông nghiệp tự cấp, tự túc cổ truyền và nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá hiện đại Tiêu chí Nông nghiệp tự cấp, tự túc cổ truyền Quy mô sản xuất Phơng thức canh tác - Quy mô nhỏ, manh mún, phân tán - Công cụ thủ công, chủ yếu sử dụng sức ngời vào động vật - Kỹ thuật thô sơ, lạc hậu, đa canh là chính Hiệu quả - Năng suất lao động thấp, hiệu quả thấp trên một đơn vị diện tích Ngời sản - Không quan... xuất phục vụ nhu cầu tại chổ Phân bố Phân bố nhiều nơi ở nớc ta, chủ yếu là các vùng còn nhiều khó khăn Nông nghiệp sản xuất hàng hoá hiện đại - SX quy mô lớn, mức độ tập trung cao - Tăng cờng sử dụng nhiều máy móc, vật t nông nghiệp - Kỹ thuật tơng đối tiên tiến, chuyên môn hoá rõ Liên kết công nông nghiệp - Năng suất cao, hiệu qủ lợi nhuận cao trên một đơn vị vốn đầu t - Quan tâm nhiều hơn đến lợi... chú trọng đầu t phát triển nông nghiệp 11 - Dịch vụ nông nghiệp ngày càng đảm bảo: phân bón, thuôc trừ sâu, giống mới năng suất cao, thời gian thu hoạch mau, có khả năng chống chịu sâu bệnh Cơ sở thức ăn cho chăn nuôi, dịch vụ thú y tăng cờng - Cơ sở hạ tầng đựơc nâng cấp: cơ sở chuồng trại, thuỷ lợi, máy móc nông nghiệp 4 Vì sao chơng trình LT-TP lại là một chơng tình trọng điểm của quốc gia? Hớng dẫn:... hoá nông nghiệp Gieo trồng và chế biến sản phẩm cây công nghiệp, từ đó cũng cố thêm sự phát triển các trung tâm công nghiệp - Trong tình hình kinh tế đối ngoại, việc đẩy mạnh xuất khẩu LTTP sẽ góp phần tích luỹ vốn để phát triển đất nớc - Việc phát triển sản xuất LTTP sẽ tạo điều kiện phân bố lại dân c và lao động, giải quyết việc làm, thực hiện thành công quá trình CNH-HĐH đất nớc, thúc đẩy phân công... lơng thực, thực phẩm (gợi ý giống câu 2 và 3) * Khó khăn: Thi n tai, thi u nớc, khí hậu diễn biến thất thờng Thi u vốn, kỹ thuật Thi u giống tốt Chăn nuôi nhỏ, năng suất thấp Dịch vụ thú y còn mỏng, thi u Thi u cơ sở thức ăn cho chăn nuôi Ng cụ, phơng tiện đánh bắt còn hạn chế * Hớng khắc phục khó khắn đó: Tăng cờng đầu t vốn, kỹ thuật cho nông nghiệp Tăng cờng nguồn phân bón, thuốc trừ sâu Tuyển chọn... nuôi đem lại hiệu quả kinh tế cao, cung cấp rau, quả, thịt, cá trứng cho nhu cầu trong nớc và xuất khẩu b Sản lợng LT không ngừng tăng lên do: - Coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu, các chính sách khuyến nông - Các chơng trình khai hoang, mở rộng diện tích - Cơ sở hạ tầng: Thuỷ lợi (hồ, đập, kênh mơng) nên có những diện tích chủ động đợc nớc tới - Cơ cấu mùa vụ thích hợp, lai tạo và đa vào sử dụng những... nhiều vào thi n nhiên làm cho sản lợng lơng thực cha ổn định vững chắc Thi n tai vẫn thờng xuyên gây thi t hại to lớn cho hoạt động sản xuất LTTP Vì vậy cần lơng thực dự trữ - Nớc ta còn đứng vào loại nớc đói dinh dởng, lợng calo bình quân trên đầu ngời còn thấp, chất lợng bữa an cha cao Vấn đề sản xuất LTTP cũng không kém phần quan trọng nhằm cải thi n cơ cấu bữa ăn, tăng dinh dỡng cho nhân dân từ các . bản giữa nông nghiệp tự cấp, tự túc cổ truyền và nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá hiện đại. Tiêu chí Nông nghiệp tự cấp, tự túc cổ truyền Nông nghiệp sản. hoá kinh tế nông thôn, đa nông nghiệp tự cung tự cấp sang nông nghiệp sản xuất hàng hoá , phát triển các ngành nghề dịch vụ ở nông thôn, góp phần giải quyếtviệc