Do vậy đối tượng nghiên cứu của XHH có thể được diễn đạt như sau: Xã hội học là khoa học nghiên cứu thực tại xã hội xuyên qua việc nhân diện, đo lường về hình thức và mức độ biểu hiện cũ
Trang 1CÂU HỎI ÔN TẬP MÔN
XÃ HỘI HỌC
I.
Câu hỏi 1: Đối tượng nghiên cứu của Xã hội học (XHH) là gì? Phân tích ý nghĩa của nó?
Trả lời:
Đối tượng nghiên cứu của XHH:
Như mọi bộ môn khoa học xã hội khác: triết học, văn hóa học,sử học, kinh
tế học XHH cũng có chung một khách thể nghiên cứu là thực tại xã hội, song mỗi bộ môn lại có phạm vi và đối tượng nghiên cứu riêng
Do vậy đối tượng nghiên cứu của XHH có thể được diễn đạt như sau:
Xã hội học là khoa học nghiên cứu thực tại xã hội xuyên qua việc nhân diện,
đo lường về hình thức và mức độ biểu hiện cũng như những nguyên nhân, động
cơ, đặc trưng và xu hướng vân động, biến đội có tính quy luật của các sự kiện, hiện tượng, quá trình xã hội nảy sinh trong mối quan hệ biện chứng với hệ
thống xã hội nói chung.
Phân tích ý nghĩa của đối tượng nghiên cứu của XHH:
Để nhận thức một cách rõ ràng hơn đối tượng nghiên cứu của XHH cần phân tích một số khía cạnh sau:
tại).Song thực tại XH ở đây không phải là thực tại xh nói chung mà là những vấn đề xh, biến động xh biểu hiện xuyên qua những hiện tượng, sự kiện, quá trình xh nảy sinh một cách cụ thể
hiện của các hiện tượng xh.Thực tại XH có ba nhiêu hiện tượng, quá trình xh thì
có bấy nhiêu vấn đề mà xã hội học hướng vào nghiên cứu
chỗ nó không đi vào nhận diện hình hức biểu hiện của các hiện tượng, quá trình
xã hội mà còn đo lường mức độ của các hiện tượng.XHH kế thừa một số
phương pháp và công cụ nghiên cứu của các khoa học tự nhiên trong việc tính toán, lượng hóa, đo lường các hiện tượng XH
hiện tượng, quá trình XH, XHH còn đi vào nghiên cứu và tìm hiểu những
nguyên nhân, động cơ của những hành động XH, hành vi của quần chúng cũng như những biến đổi XH
Trang 2Thứ năm, XHH cú ưu thế trong việc nắm bắt thực tại XH một cỏch cụ thể và
khoa học.Vỡ vậy, XHH cũn cú khả năng vạch ra những đặc trưng, xu hướng vận động và phỏt triển của cỏc hiện tượng, quỏ trỡnh XH, gúp phần đưa ra những dự bỏo xh
Thứ sỏu, XHH khụng nghiờn cứu nhũng quy luật chung nhất của thực tại
XH hay những quy luật đặc thự của sự phỏt triển XH mà chỉ hướng vào nghiờn cứu cỏc vấn đề cú tớnh quy luật chung của thực tại XH thụng qua cỏc hiện
tượng, quỏ trỡnh XH mà thụi
Thứ bảy, khi hướng vào nghiờn cứu những hiện tượng, quỏ trỡnh xh của hiện
thực XH, XHH luụn hướng đến phương phỏp tiếp cận chỉnh thể- hệ thống
II.
Cõu hỏi 2: XHH cú những chức năng gỡ? Phõn tớch ý nghĩa của những chức năng đú? Liờn hệ cụng tỏc bản thõn.
Trả lời:
XHH cú những chức năng:
Mỗi một mụn khoa học đều cú một số chức năng nhất định Chức năng của mỗi mụn khoa học được phản ỏnh ở mối quan hệ và sự tỏc động qua lại của chớnh mụn khoa học đú với thực tiễn xó hội Xó hội học cú ba chức năng cơ bản sau đõy:
-Chức năng nhận thức
-Chức năng thực tiễn
-Chức năng tư tưởng
Phõn tớch ý nghĩa của những chức năng đú và liờn hệ cụng tỏc bản thõn:
Xó hội học cũng giống như cỏc mụn khoa học khỏc là trang bị cho người nghiờn cứu mụn học những tri thức khoa học mới, nhờ đú mà chỳng ta cú được nhón quan mới mẻ hơn khi tiếp cận tới cỏc hiện tượng xó hội, sự kiện xó hội và quỏ trỡnh xó hội vốn rất gần gũi rất quen thuộc quanh chỳng ta, và như thế xó hội hiện ra dưới mắt chỳng ta sỏng rừ hơn mà trước đú chỳng ta chưa bao giờ được biết đến hoăc biết đến rất ớt
Do vậy, chức năng nhận thức của XHH thể hiện cụ thể ở 3 điểm sau:
- Thứ 1: XHH cung cấp tri thức khoa học về bản chất của hiện thực xó hội và
con ngời
- Thứ 2: XHH phát hiện các qui luật, tính qui luật và qui chế nảy sinh và
vận động và phát triển của các hiện tợng, quá trình XH; của mỗi tác động qua lại giữa con người và xó hội
-Thứ 3: XHH xây dựng và phát triển hệ thống các phạm trù, khái niệm, lý
thuyết và phơng pháp luận nghiên cứu
B.Chức năng thực tiễn:
Trong nội dung XHH, chức năng thực tiễn cú mối quan hệ biện chứng với chức năng nhận thức Đõy là một trong những mục tiờu cao cả của XHH, thể
Trang 3hiện ở sự nỗ lực cải thiện XH và cuộc sống con người, đây không chỉ là việc vận dụng quản lý XHH trong hoạt động nhận thức hiện thực mà còn là việc giải quyết đúng đắn, kịp thời những vấn đề nảy sinh trong XH để cải thiện thực trạng
xã hội, đồng thời còn phải hướng tới dự báo những gì sẽ xảy ra và đề xuất , kiến nghị, giải pháp để kiểm soát các hiện tượng, quá trình XH
Lênin nói về chức năng XHH: “ Không phải chỉ để giải rhichs quá khứ mà còn dự kiến tương lai 1 cách mạnh dạn à thực hiện dự kiến ấy bằng một hành động dũng cảm
VD: các công trình khoa học sử dụng các phương pháp, thuật ngữ, khái niệm XHH để nghiên cứu các vấn đề XH trong thời kì đổi mới ở nước ta Các n/c này
đã cung cấp thông tin bằng chứng làm luận chứng khoa học cho việc tiếp tục các đổi mới và hoàn thiện các chính sách Kinh tế- Xã hội
Tóm lại, qua các chức năng quản lý của mình, XHH góp phần vào việc giải quyết đúng đắn nhiều vấn đề quan trọng trong công tác quản ly xã hội về kinh
tế, văn hóa, giáo dục và phát triển xã hội
C.Chức năng tư tưởng:
Chức năng này thể hiện ở việc phục vụ cho việc giáo dục quần chúng theo định hướng xã hội chủ nghĩa,phát huy ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của cơ chế thị trường đang tác động đến mọi mặt của đời sống
Trong việc giáo dục tư tưởng quàn chúng theo chủ nghĩa Mác- Lê và tư
tưởng Hồ Chí Minh, XHH vũ trang cho mọi người tri thức về quy luật khách quan của sự phát triển xã hội và giáo dục lý tưởng xã hội chủ nghĩa.XHH Mác-
Lê còn đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành tư duy khoa học,thói
quen,nếp suy xét trên quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử đối với các hiện tượng của đời sống xã hội, nắm bắt và hành động hợp với quy luật khách quan và phát huy được bản chất tốt đẹp của xã hội chủ nghĩa
Từ đó, xã hội học giúp chúng ta nhận thức đầy đủ sức mạnh và vị trí của con người trong hệ thống xã hội, góp phần nâng cao tính tích cực xã hội của cá nhân
và hình thành nên tư duy khoa học trong khi xem xét, phân tích, nhận định, dự báo về các sự kiện, hiện tượng và quá trình xã hội
Tóm lại, chức năng tư tưởng có quan hệ hữu cơ với chức năng nhận thức và thực tiễn.Chức năng tư tưởng của XHH Mác-Lê cũng đóng vai trò kim chỉ nam định hướng nhận thức và hoạt động thực tiễn cho nghiên cứu XHH
III.
Câu hỏi 3: Cơ cấu xã hội là gì? Những vấn đề cần chú ý khi nghiên cứu
cơ cấu xã hội?
Trả lời:
Cơ cấu xã hội là :
Cơ cấu xã hội là khái niệm cơ bản, then chốt của XHH Tuy nhiên, cho đến nay khía niệm này đã và đang được nhiều nhà nghiên cứu bàn luận và đưa ra nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau
Trang 4Quan niệm XHH về cơ cấu xã hội là : “ Cơ cấu xã hội là kết cấu và hình
thức tổ chức bên trong của một hệ thống xã hội nhất định- biểu hiện như là sự thống nhất tương đối bền vững của các nhân tố, các mối liên hệ, các thành phần
cơ bản của hệ thống xã hội, những thành phần này tạo ra bộ khung cho tất cả các xã hội loài người Những thành tố cơ bản nhất của cơ cấu xã hội là nhóm, vai trò, vị thế xã hội, mạng lưới xã hội và các thiết chế xã hội.
Những vấn đề cần chú ý khi nghiên cứu cơ cấu xã hội:
Việc xem xét và nghiên cứu cơ cấu xã hội như là kết cấu và tổ chức bên trong của một hệ thông xã hội nhất định đã đem lại ánh sáng mới mẻ cho sự phân tích xã hội, góp phấn khẳng định tính thống nhất vật chất giữa xã hội và toàn bộ thế giới vật chất nóí chung
Việc coi cơ cấu XH là bộ khung cho phép chúng ta biết một Xh cụ thể nào đó được cấu thành từ những nhóm xã hội nào.Và việc coi nhóm xã hôi là thành tố
cơ bản là đơn vị phân tích để hiểu được cơ cấu XH là nét đặc trưng của tiếp cận XHH về cơ cấu XH.Cũng thông qua sự phân tích này mà chúng ta biết được vị thế, vai trò của từng cá nhân, từng nhóm trong kết cấu XH;các mạng lưới xã hội; sau nữa là các thiết chế XH của các hoạt động xh mà các quan hệ xh tạo ra những mô hình, những khuôn mẫu của hành vi đảm bảo sự hoạt động ăn khớp của những hành vi cá nhân phù hợp với hệ thống giá trị, chuẩn mực mà thiết chế đặt ra
Cơ cấu XH được hiểu như là một hệ thống nhiều chiều, nhiều khía cạnh, nhiều cấp độ.Do vậy, khi nghiên cứu nó, chúng ta cần chú y nhiều vấn đề,đặc biệt là các thành tố cơ bản cấu thành nên cơ cấu XH, đó là: nhóm xã hội,vị thế
XH, vai trò XH và mạng lưới XH
IV.
Câu hỏi 4: Hiểu như thế nào về phân tầng hợp thức và phân tầng không hợp thức? Ý nghĩa của việc phân tầng hợp thức và không hợp thức? Liên
hệ thức tiễn của 2 ý này.
*Bản chất của phân tầng xã hội? Thực trạng phân tầng xã hội ở Việt Nam hiện nay?
*Khái niệm vị thế xã hội và vai trò xã hội?
Trả lời:
Phân tầng xã hội nảy sinh là do có sự tồn tại của hiện tượng bất bình đẳng, tức là sự không ngang bằng nhau giữa các thành viên trong xã hội về mặt năng lực, thể chất, trí tuệ, điều kiện, cơ may; là do có sự phân công lao động xã hội về mặt nghề nghiệp và những vị thế xã hội chiếm ưu thế
Phân tầng XH hợp thức :
Là sự phân tầng XH dựa trên sự khác biệt một cách tự nhiên về năng lực(thể chất,trí tuệ),về điều kiện cơ may cũng nhu tính cách và đạo đức của các cá nhân
và các nhóm XH.Nó làm giảm hố ngăn cách giàu nghèo và bất công XH
Trang 5Phân tầng xã hội hợp thức như vậy có thể được hiểu là công bằng xã hội, là cái cần thiết phải có, nên chúng ta cần đẩy mạnh việc tuyên truyền, vận động và quảng bá cho những người khác cùng hiểu và thừa nhận nó
Như vậy, với một xã hội phân tầng xã hội hợp thức sẽ tạo động lực, là nguồn xung lượng thúc đẩy xã hội đi lên Mặt khác, tạo ra thước đo, chuẩn mực cho sự đánh giá xã hội cũng như sự tự đánh giá bản thân
Phân tầng XH không hợp thức:
Phân tầng xã hội không hợp thức là tất cả những gì đối lập với phân tầng xã hội hợp thức.Tức là không dựa trên sự khác biệt tự nhiên giữa các cá nhân,cũng không phải dựa trên sự khác nhau về tài đức vè sự cống hiến của mỗi người cho
Xh mà dựa trên những hành vi bất chính như tham nhũng,lừa đảo,trôm cắp,phi pháp đẻ giàu có.Do vậy nó làm gia tăng hố phân cách giàu nghèo và bất công XH
Phân tầng XH không hợp thức là bất công bằng xã hội , là tiêu cực, là vật kiềm hãm sự phát triển của XH, là nguyên nhân của những mầm móng của sự bất bình, xung đột xã hội, dẫn đến những mâu thuẫn, khủng hoảng xã hội
Phân tầng XH không hợp thức cần phải bị phê phán một cách gay gắt trước công luận
Ý nghĩa của việc phân tầng hợp thức và không hợp thức, liên hệ thức tiễn:
+Cho ta thấy đc bản chất của các giai tầng XH và đời sống của các giai tầng khác nhau
+Cho ta thấy mức độ bất bình đẳng của XH
+Là cơ sở cho nhà nuớc đưa ra chính sách quản lý XH có hiệu quả đặc biệt là các chính sách an sinh XH
+Việc phân biệt giữa hai dạng thức của phân tầng cũng giúp đưa ra các giải pháp, kiến nghị khắc phục
VD:Để hướng tới xây dựng một xã hội trên cơ sở của phân tầng xã hội hợp thức; hạn chế, đấu tranh ngăn chặn và đẩy lùi từng bước những biểu hiện của phân tầng xã hội không hợp thức, có thể nêu ra một số đề xuất khuyến nghị, giải pháp, trong đó có: 1) Tăng cường các hoạt động tuyên truyền, giáo dục, đào tạo, các diễn đàn thảo luận ở tất cả các cấp nhằm làm sáng rõ nội dung thực chất của phân tầng xã hội hợp thức, theo đó từng bước xây dựng và thiết chế hoá nó trong đời sống xã hội 2) Làm rõ mặt tiêu cực của phân tầng xã hội không hợp thức, đồng thời tiếp tục cải cách bộ máy hành chính, tăng cường pháp luật, kiên quyết đấu tranh, ngăn chặn, trừng phạt kịp thời các hành vi tham nhũng và những biểu hiện tiêu cực khác của của phân tầng xã hội không hợp thức 3) Có chương trình, giải pháp đồng bộ trong chiến lược toàn diện về tăng trưởng kinh
tế và xoá đói giảm nghèo v.v…
Bản chất của phân tầng xã hội:
Trang 6dục cơ bản nhất,điều đó có ý nghĩa quyết định đến quá trình phát triển của con người.Trong quá trình ấy,gia đình và trường học có vai trò đặc biệt quan trọng
VI.Câu hỏi 6: Vai trò của môi trường xã hội hóa đối với quá trình xã hội hóa cá nhân?
Trả lời:
Vai trò của môi trường xã hội hóa đối với quá trình xã hội hóa cá nhân
Trong khoa học xã hội, xã hội hoá cá nhân được coi là quá trình làm chuyển biến con người từ thực thể sinh học thành thực thể xã hội, quá trình hội nhập của
cá nhân vào đời sống xã hội Đó là quá trình hình thành nhân cách, trong đó xảy
ra sự cọ sát và thích ứng của cá nhân với các giá trị, chuẩn mực và các khuôn mẫu hành vi xã hội, qua đó cá nhân duy trì được khả năng hoạt động xã hội Trong quá trình xã hội hoá sự tác động của xã hội lên cá nhân, nhất là sự tác động có định hướng, có hoạch định (thường được coi là giáo dục) và ngược lại liên tục được thực hiện Xã hội hoá được thể hiện như một trong những mối quan hệ cơ bản của xã hội - mối quan hệ giữa con người và xã hội
Các nhà khoa học xã hội khi nói về quá trình xã hội hoá cũng rất quan tâm đến môi trường xã hội hoá, nơi mà cá nhân có thể thực hiện các tương tác xã hội của mình nhằm thu nhận và tái tạo những kinh nghiệm xã hội Môi trường xã hội hoá cho các khả năng khác nhau để kinh nghiệm xã hội đến với cá nhân và chấp nhận sự hoà nhập xã hội của cá nhân Người ta cũng đã nói nhiều đến các loại môi trường xã hội hoá theo các các nhóm xã hội mà trong đó cá nhân thực hiện các hoạt động sống của mình Theo đó, các môi trường xã hội hoá quan trọng với cá nhân là: gia đình, nhà trường và các cơ quan, đoàn thể, các tổ chức
xã hội, các nhóm sở thích v.v có thể chia thành 4 môi trường cơ bản:
Gia đình:
Gia đình là nhóm xã hội đầu tiên mà mọi cá nhân trong xã hội thường phải phụ thuộc vào.Gia đình là môi trường xã hội hóa có tầm quan trọng vô cùng to lớn.Con người từ khi chào đời cho đến khi đi hết chặng đường đời đều găn bó với gia đình của mình.Trong mỗi gia đình đều tồn tại và phát triển một “tiểu văn hóa”, cá nhân sẽ phải nhận những đặc điểm của tiểu văn hóa này.Với sự pha trộn của văn hóa chung và sự sáng tạo của chính cá nhân sẽ góp phần tạo dựng nên các tiểu văn hóa mới
Nhà trường:
Trong việc giáo dục và đào tạo thế hệ sau nhà trường luôn thể hiện được vai trò định hướng xã hội của mình Nhà trường truyền đạt cho thế hệ sau những tri thức, giáo dục nhân cách, giá trị, chuẩn mực chủ đạo của một xã hội Đây là môi trường xã hội hoá chính thức có vai trò đặc biệt quan trọng với thế hệ trẻ trong
xã hội hiện đại Bởi lẽ nhà trường, thầy cô giáo có trách nhiệm chăm lo dạy dỗ thế hệ sau thành người công dân tốt, người lao động tốt, người cán bộ tốt.Hồ Chí Minh có nói: “Từ tiểu học, trung học cho đến đại học, là nơi rèn luyện nhi đồng
và thanh niên óc của những người trẻ tuổi trong sạch như tấm lụa trắng Nhuộm
Trang 7xanh thì nó sẽ xanh Nhuộm đỏ thì nó sẽ đỏ Vì vậy sự học tập ở trường có ảnh hưởng rất lớn cho tương lai của thanh niên tức là tương lai cuả nước nhà”
Nhóm xã hội :
Đây là môi trường đa dạng, tác động đến cá nhân từ nhiều phía Nếu được
tổ chức tốt môi trường này sẽ rất hữu ích cho sự hình thành và phát triển nhân cách Người cho rằng môi trường này trước hết là quần chúng nhân dân, là
những người bình thường xung quanh mà chúng ta cần phải học
Truyền thông đại chúng:
Các phương tiện truyền thông đại chúng là một trong những môi trường tác động vào việc xây dựng nên nhân cách con người.Ngày nay phương tiện truyền thông đại chúng cung cấp cho một số lượng đông đảo các thành viên xã hội những thông tin đa dạng và có tác động lớn đến suy nghĩ cũng như hành vi của họ.Truyền thông mang lại cho con người những kinh nghiệm xã hội,những mẫu văn hóa mang tính tiêu chuẩn dưới cách nhìn phổ biến.Truyền thông cũng làm cho các thành viên trong một xã hội gắn kết với nhau hơn thông qua những mối quan tâm chung, những giá trị chung đặc biệt là khi có một sự kiện nổi bật như
có một thảm họa,một vinh quang mà đội tuyển quốc gia giành được hay một cuộc chiến tranh bùng nổ…
Tuy vậy,các phương tiện truyền thông cũng có những vấn đề của nó,vượt
xa rất nhiều những gì mà truyền thông đưa đến như một nguồn giải trí
Như vậy,truyền thông tác động một cách mạnh mẽ đến suy nghĩ,nhận thức
và hành động của cá nhân.Giúp các cá nhân gắn kết với nhau hơn
Tóm lại, mỗi môi trường đều có những đặc trưng riêng về vai trò,tính chất, phương thức không thể thay thế được.Nhưng sự tích hợp của 4 môi trường là kết quả của xã hôi hóa đối với quá trình xã hội hóa cá nhân.Các yếu tố môi trường này đều có vai trò không thể thiếu trong quá trình giáo dục xã hội hoá thế
hệ tương lai Vì vậy, chúng ta không thể nhấn mạnh hoặc xem nhẹ môi trường nào Điều quan trọng là cần biết kết hợp chặt chẽ giữa ba môi trường trên, cần xem đó là công việc chung của cả gia đình, nhà trường và xã hội