Phong cách nghệ thuật nguyễn quang sáng (tt)

Với hơn 80 năm tuổi đời và hơn 60 năm tuổi nghề, Nguyễn Quang Sáng đã đã sáng tác với nhiều thể loại: truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, kịch bản phim… và để lại những tác phẩm, những

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THỊ PHƯƠNG

PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT NGUYỄN QUANG SÁNG

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 62 22 01 20

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2017

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hà Công Tài

Phản biện 1: PGS.TS Trương Đăng Dung

Phản biện 2: PGS.TS Trần Khánh Thành

Phản biện 3: PGS.TS Lê Quang Hưng

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại

vào hồi giờ phút, ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

- Thư viện của Học viện Khoa học Xã hội

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ

1 Lê Thị Phương (2016), “Nhà văn Nam bộ Nguyễn Quang Sáng và những khám phá về

con người thời đổi mới”, Tạp chí Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật (46), tr 69-74

2 Lê Thị Phương (2016), “Cảm hứng sáng tạo trong truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng

trước 1975”, Tạp chí Nhân lực Khoa học Xã hội (39), tr 111-118

3 Lê Thị Phương (2016), “Nguyễn Quang Sáng và những chi tiết nghệ thuật độc đáo”, Tạp

chí Văn hoá Hà Tĩnh (220), tr 32-35

4 Lê Thị Phương (2016), “Hình tượng người phụ nữ Nam bộ qua tác phẩm của Nguyễn

Quang Sáng”, Tạp chí Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật (52), tr 63-67

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Phong cách là một thuật ngữ được nói đến từ thời cổ đại Từ đó đến

nay, vấn đề phong cách đã được nhiều triết gia, nhà lý luận, nhà nghiên cứu phê bình bàn luận Do đó, việc hệ thống lại các quan niệm nhằm xác lập nội hàm khái niệm phong cách nghệ thuật, đặc trưng bản chất và hướng nghiên cứu phong cách nghệ thuật để áp dụng vào nghiên cứu một hiện tượng phong cách nghệ thuật cụ thể là một việc làm cần thiết

1.2 Về phong cách nghệ thuật tác giả, tuy hiện nay tồn tại nhiều quan

niệm khác nhaunhưng xét đến cùng, trong dòng chảy của lịch sử văn học, càng lùi xa quá khứ thì nhìn lại chỉ còn thấy những đỉnh cao, những dấu ấn đậm nét,

mà đỉnh cao này được định hình bởi phong cách Việc nghiên cứu phong cách nghệ thuật của các nghệ sĩ lớn giúp người nghiên cứu thấy được tài năng của nghệ sĩ, cũng như những nét độc đáo trong sáng tác của họ, từ đó góp phần khái quát được phong cách dân tộc, phong cách thời đại, phong cách trào lưu

1.3 Nguyễn Quang Sáng (1932-2014) là cây bút văn xuôi xuất sắc của

nền văn học Cách mạng miền Nam nói riêng và văn học Việt Nam nói chung Với hơn 80 năm tuổi đời và hơn 60 năm tuổi nghề, Nguyễn Quang Sáng đã đã sáng tác với nhiều thể loại: truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, kịch bản phim… và để lại những tác phẩm, những hình tượng nghệ thuật đặc sắc, tạo được ấn tượng riêng về sức viết và lối viết.Đó là một thứ văn chương dễ đi vào lòng người, vừa có nét duyên bẩm sinh, vừa đầy sự trải nghiệm, thể hiện một phong cách văn chương riêng biệt, đậm hồn cốt văn hoá Nam bộ

1.4.Nghiên cứu phong cách nghệ thuật Nguyễn Quang Sáng là công việc

cần thiết để khẳng định dấu ấn sáng tạo, tài năng văn chương và những đóng góp to lớn của nhà văn đối với nền văn học dân tộc

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án tập trung tìm hiểu những vấn đề lý luận về phong cách, đặc biệt

là phong cách nghệ thuật nhà văn để làm cơ sở tìm hiểu phong cách nghệ thuật Nguyễn Quang Sáng Từ đó, luận án khẳng định vai trò, dấu ấn của phong cách nghệ thuật Nguyễn Quang Sáng đối với sự phát triển văn chương dân tộc

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây:Giới thiệu tổng quan về vấn đề phong cách ở phương Tây, phương Đông và ảnh hưởng của lý thuyết phong cách vào Việt Nam, sau đó giới thuyết về phong cách nghệ thuật nhà văn Tìm hiểu lịch sử nghiên cứu về tác giả Nguyễn Quang Sáng Trình bày hành trình sáng tạo nghệ thuật và những yếu tố cơ bản ảnh hưởng tới sự hình thành phong cách nghệ thuật Nguyễn Quang Sáng Chỉ ra sự độc đáo trong cái nhìn nghệ thuật về không gian văn hóa và con người Nam bộ của nhà văn Nguyễn Quang Sáng Phân tích sức hấp dẫn của văn chương Nguyễn Quang Sáng qua các phương tiện hình thức mang tính nội dung, tiêu biểu là cốt truyện, ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật của nhà văn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu phong cách nghệ thuật của Nguyễn Quang Sáng, chúng tôi quan tâm đến dấu ấn sáng tạo và những tín hiệu nghệ thuật đặc sắc mang tính

ổn định được thể hiện trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn Đồng thời, có sự đối sánh với các tác giả cùng thời và sau này để thấy được những sáng tạo độc đáo của riêng Nguyễn Quang Sáng

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Nguyễn Quang Sáng sáng tác trên nhiều thể loại, trong phạm vi của luận

án, chúng tôi tập trung nghiên cứu ba thể loại với những tác phẩm tiêu biểu mà theo chúng tôi, chúng thể hiện đặc sắc văn phong, cốt cách con người Nguyễn

Quang Sáng: Tiểu thuyết (Đất lửa, Nhật ký người ở lại, Mùa gió chướng, Dòng sông thơ ấu), Truyện ngắn (các tập truyện ngắn: Người quê hương, Chiếc lược ngà, Bông cẩm thạch, Người con đi xa, Bàn thờ Tổ của một cô đào, Tôi thích làm vua, Con mèo của Foujita, Tạo hoá dưới trần gian) và Kịch(Mùa gió chướng, Cánh đồng hoang, Dòng sông hát - kịch bản phim)

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Phương pháp luận nghiên cứu của luận án

Luận án trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch

sử, tìm hiểu vai trò và mối quan hệ biện chứng giữa thời đại, môi trường văn hóa và cá tính sáng tạo của nhà văn trong sự hình thành phong cách Nguyễn Quang Sáng

4.2 Phương pháp nghiên cứu của luận án

Từ nguyên tắc phương pháp luận trên, để hoàn thành nghiên cứu này, chúng tôi đã sử dụng phối hợp các phương pháp chính sau đây:

- Phương pháp phê bình phong cách học

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học

- Phương pháp so sánh văn học

- Phương pháp nghiên cứu tiểu sử

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp hệ thống

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

5.1 Luận án là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu sáng tác của

Nguyễn Quang Sáng một cách hệ thống dưới góc nhìn lý thuyết phong cách, khẳng định những giá trị nổi bật, những dấu ấn sáng tạo và đóng góp to lớn của Nguyễn Quang Sáng đối với nền văn học Nam bộ và văn học Việt Nam hiện đại

5.2.Việc tìm hiểu phong cách nghệ thuật Nguyễn Quang Sáng là cơ

sởnhìn nhận vị trí nhà văn Nguyễn Quang Sáng trước và sau 1975 trong dòng văn học miền Nam và dòng văn học dân tộc với tư cách phong cách nghệ thuật

của một tác giả văn học

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Qua nghiên cứu phong cách nghệ thuật Nguyễn Quang Sáng, luận án sẽ

mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về phong cách nghệ thuật của các tác giả cùng thời, rộng hơn là góp phần nghiên cứu phong cách thời đại

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Đề tài góp phần tích cực cho các nhà nghiên cứu, các giáo viên, sinh viên khi tìm hiểu về thế giới nghệ thuật Nguyễn Quang Sáng, giúp cho việc nghiên cứu giảng dạy có thêm tài liệu tham khảo, góp phần đóng góp vào quá trình tìm

hiểu nhà văn Nam bộ

7 Cơ cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luậnvà danh mục Tài liệu tham khảo, Nội dung

chính của luận án được triển khai thành 4 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2 Hành trình sáng tạo và những yếu tố cơ bản hình thành phong cách nghệ thuật Nguyễn Quang Sáng

Chương 3 Cái nhìn nghệ thuật về không gian văn hoá và con người Nam bộ trong sáng tác của Nguyễn Quang Sáng

Chương 4 Cốt truyện - Ngôn ngữ - Giọng điệu trong sáng tác của Nguyễn Quang Sáng

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Về phong cách nghệ thuật và phong cách nghệ thuật của nhà văn

1.1.1 Về phong cách nghệ thuật

1.1.1.1 Nghiên cứu ở nước ngoài

Thuật ngữ phong cách (tiếng Hy Lạp cổ: Stylos, tiếng La Mã: Stylus, tiếng Anh: Style, tiếng Pháp: Style) ra đời sớm nhất ở Hy Lạp - La Mã cổ đại

với nghĩa ban đầu chỉ dụng cụ để viết, dần dần, phát triển nghĩa, chỉ nét chữ, cách viết rồi đến chỉ bút pháp, chỉ tình yêu đối với ngôn từ, nghệ thuật dùng từ Phong cách được coi như một thuật ngữ ngôn ngữ học đã tồn tại ở nhiều nước trên thế giới trong suốt một thời kỳ lịch sử dài từ Trung cổ tới Phục hưng, thể

hiện trong các công trình của Aristote (Thi pháp học, Tu từ học), của Xixeron (Cácquy luật)… Việc hiểu khái niệm phong cách theo nghĩa ngôn ngữ học

được tiếp tục ở các nhà hùng biện Nga thế kỷ XVII, XVIII cho tới thế kỷ XIX Các học giả đồng nhất phong cách với cá tính sáng tạo của nhà văn

Thời cận đại, xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu theo quan điểm nghiên cứu nghệ thuật về phong cách Thời kỳ này, nội hàm khái niệm phong cách được mở rộng hơn, được coi là đặc trưng nghệ thuật của nghệ thuật, trở thành một phạm trù thẩm mỹ, như một hệ thống nghệ thuật biểu hiện hình thức của tác phẩm

Bước sang thế kỷ XX, khái niệm phong cách ngày càng được quan tâm sâu sắc Dưới quan điểm của các nhà nghiên cứu văn học, phong cách được xem như một phạm trù thẩm mỹ, một hiện tượng văn học nghệ thuật, bao gồm trong đó tất cả sự đa dạng và phức tạp

Ở Liên Xô, Viện sỹ M.B Khravchenko đã thống kê tới gần 20 cách hiểu khác nhau về phong cách Khravchenko cho rằng: “Phong cách là phương pháp biểu đạt cách chiếm lĩnh đời sống bằng hình tượng, là phương pháp thuyết phục và hấp dẫn người đọc” [63, tr.7]

Ngoài tác giả Khravchenko, trong giới nghiên cứu văn học Nga, các tác giả như V.V.Vinogradov, L.Novichenko, V.Turin… cũng đưa ra những quan

niệm khác nhau về phong cách Có thể khái quát những quan niệm về phong cách của giới nghiên cứu Xô viết theo hai hướng: coi phong cách là tính cá thể hoặc tính độc đáo hoặc xem xét phong cách theo quan điểm tổng hợp, coi phong cách là một hệ thống các phương tiện biểu đạt, là hình thức nghệ thuật được xem xét trong tính quy luật và các nguyên tắc hài hòa

Song hành với những thành tựu nghiên cứu về phong cách của những nhà nghiên cứu, phê bình văn học Nga, các nhà nghiên cứu văn học Pháp, Mĩ cũng đưa ra nhiều ý kiến, quan điểm về vấn đề phong cách trên cơ sở luận giải từ hệ hình cấu trúc, ngôn ngữ và thi học A.Compagnon, R.Jacobson, R.Barthes… là những tác giả tiêu biểu nhất.Điểm chung của họ là nhấn mạnh đến khía cạnh sáng tạo, những đặc điểm riêng biệt, độc đáo của người nghệ sĩ được thể hiện trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của nhà văn, được toát lên từ nội dung tư tưởng của tác phẩm và các phương thức biểu đạt

Sự đổi mới có ý nghĩa lớn nhất của tư duy triết học ngôn ngữ hiện đại là xây dựng quan niệm nội tại về nghĩa và ý nghĩa của văn bản Chính quan niệm xem ngôn ngữ như là chủ thể sáng tạo và tuyệt đối hóa đến mức cực đoan vai trò của diễn ngôn, nên trong cái nhìn của chủ nghĩa hậu hiện đại, vấn đề phong cách không còn được quá chú trọng, thậm chí có thể dẫn đến việc xóa nhòa các phong cách Nhưng vấn đề lại không đơn giản như thế, bởi một khi nhà văn mất đi sự độc đáo, nghĩa là mất đi phong cách, thì anh ta khó lòng tồn tại như một giá trị trong thực tiễn sáng tạo văn học Vì thế, nghiên cứu phong cách vẫn phải được tiếp tục trên một tinh thần mới

Còn ở phương Đông, tiêu biểu là Trung Quốc, thuật ngữ phong cách cũng được các nhà nghiên cứu, phê bình văn học quan tâm Tiêu biểu là các tác giả:

Lưu Hiệp trong tác phẩmVăn tâm điêu long; Viên Mai trong Tùy Viên thi thoại; Lỗ Tấn - nhà văn hiện thực lỗi lạc của Trung Quốc…

Như vậy, phạm trù phong cách được giới nghiên cứu ở phương Tây và phương Đông rất quan tâm Những quan niệm ấy đã ảnh hưởng lớn đến các nhà nghiên cứu văn học ở Việt Nam

1.1.1.2 Nghiên cứu ở trong nước

Phê bình phong cách học ở nước ta đã trải qua hai giai đoạn nghiên cứu với những quan niệm riêng.Giai đoạn thứ nhất mang tính chất tiền hiện đại,các nhà lý luận văn học Việt Nam dựa trên định nghĩa về phong cách của Buffon:

“Phong cách chính là bản thân con người”, đồng nhất cá tính sáng tạo của nhà văn với phẩm chất con người nhà văn Ý thức về phong cách nhà văn là sự thể hiện của con người cá tính, con người cá nhân nhà văn đã xuất hiện từ văn chương trung đại Việt Nam

Bước sang đầu thế kỷ XX, thuật ngữ phong cách được các nhà nghiên cứu văn học dùng với ý nghĩa là “lối văn”, “giọng văn”, “sở trường”, “sở thích” trong hoạt động sáng tạo nghệ thuật Người ta nghiên cứu phong cách trong mối quan hệ giữa văn bản với cá tính sáng tạo của nhà văn, coi cá tính sáng tạo là một trong những nhân tố quy định phong cách nhà văn

Kế thừa những quan niệm về bản chất phong cách thời trung đại và các lý thuyết hiện đại về phong cách nghệ thuật trên thế giới, những năm gần đây, các nhà nghiên cứu văn học nước ta đã dành nhiều công sức tìm hiểu vấn đề phong cách và nội hàm thuật ngữ phong cách, nhằm hoàn thiện hơn một phạm trù cơ bản của lý luận văn học Phê bình phong cách học từ chỗ nghiên cứu phong

cách dựa trên con người nhà văn đãchuyển sang nghiên cứu phong cách ngôn ngữ của tác giả

Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh, xuất bản năm 1942 là công trình đầu

tiên của Việt Nam nghiên cứu phong cách tác giả theo hướng hiện đại.(Bỏ 1 đoạn)

Tiếp theo Hoài Thanh, có thể tìm thấy nhiều định nghĩa về phong cách trong giới nghiên cứu văn học ở nước ta Trước hết, quan niệm về phong cách được thể hiện trong các công trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề

phong cách nghệ thuật như Những nguyên lý về lý luận văn học của Lê Đình

Kỵ, Dẫn luận phong cách học, Những vấn đề thi pháp của truyện của Nguyễn Thái Hoà, Dẫn luận thi pháp học của Trần Đình Sử

Thứ hai, quan niệm về phong cách của giới nghiên cứu văn học nước ta

được thể hiện cụ thể hơn ở những sách công cụ về lý luận văn học như: Từ điển văn học do Đỗ Đức Hiểu chủ biên, Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi chủ biên, 150 thuật ngữ văn học do Lại Nguyên Ân biên soạn, Lý luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên, Lý luận văn học - vấn đề và suy nghĩ của Nguyễn Văn Hạnh, Huỳnh Như Phương, Lý luận văn học của nhóm tác giả Phương Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê

Ngọc Trà, La Khắc Hoà, Thành Thế Thái Bình… Các nhà nghiên cứu đều thống nhất quan niệm phong cách là một phạm trù thẩm mỹ phản ánh sự thống nhất của hệ thống hình tượng, biểu hiện cái nhìn độc đáo của nhà văn về cuộc sống và con người

Thứ ba, quan niệm về phạm trù phong cách được thể hiện trong các công trình đi sâu nghiên cứu phong cách tác giả cụ thể trên cơ sở áp dụng lý thuyết

về phong cách nghệ thuật để nghiên cứu những hiện tượng văn học cụ thể Tiêu

biểu là các công trình như: Tác phẩm và chân dung của Phan Cự Đệ, Nhà văn

tư tưởng và phong cách của Nguyễn Đăng Mạnh, Văn học Việt Nam trong thời đại mới của Nguyễn Văn Long, Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều của Phan Ngọc, Thi pháp hiện đại của Đỗ Đức Hiểu, Ba đỉnh cao Thơ mới: Xuân Diệu - Nguyễn Bính - Hàn Mặc Tử của Chu Văn Sơn, Giọng điệu trong thơ trữ tình của Nguyễn Đăng Điệp, Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu của Tôn Phương Lan, Phong cách nghệ thuật Tô Hoài của Mai Thị

Nhung,…

Năm 1985, Phan Ngọc công bố công trình Tìm hiểu phong cách Nguyễn

Du trong Truyện Kiều Đây là công trình có tính chất bước ngoặt thể hiện rõ

nhất sự chuyển tiếp giữa hai giai đoạn nghiên cứu phong cách học ở Việt Nam,được Phan Ngọc viết bằng thao tác luận (Bỏ 1 đoạn và thêm đoạn này)Qua công trình này, Phan Ngọc đã trình bày quan niệm về phong cách học một cách rất tường minh, bước đầu xác định đối tượng, phạm vi, phương pháp nghiên cứu của phong cách học với tư cách là một ngành khoa học, từ đó đi sâu tìm hiểu và khẳng định phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều

Bên cạnh Phan Ngọc, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh cũng dành nhiều tâm huyết và công sức để tìm hiểu, nghiên cứu phạm trù phong cách Khi thể hiện phong cách của các tác giả thì khái niệm trung tâm của Nguyễn Đăng

Mạnh là tư tưởng nghệ thuật Trong Nhà văn, tư tưởng và phong cách (NXB

Tác phẩm mới, 1983), Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng “văn chương là một hình

thái ý thức xã hội có đặc trưng riêng Đây là lĩnh vực cần đến năng khiếu và tài nghệ, cần cá tính và phong cách” [88, tr.26]

Sau Nguyễn Đăng Mạnh, phải nói đến Đỗ Lai Thuý Nhà nghiên cứu đã vận dụng lý thuyết phong cách họcmà ở đó ông coi “phong cách như là sự lệch chuẩn”

Khác với các tác giả trên, hạt nhân nghiên cứu về phong cách của

Nguyễn Đăng Điệp là giọng điệu nghệ thuật Trong Giọng điệu thơ trữ tình, tác

giả cho rằng giọng điệu là một hiện tượng siêu ngôn ngữ, là thứ hình thức mang tính quan niệm, là sản phẩm sáng tạo đích thực của nhà văn, cho nên, tìm hiểu giọng điệu chính là tìm hiểu ngôn ngữ chủ thể - nhân lõi tạo thành phong cách nghệ thuật nhà văn

Chu Văn Sơn cũng là người có nhiều đóng góp cho nghiên cứu phong

cách tác giả ở Việt Nam.Ở công trình Ba đỉnh cao thơ mới: Xuân Diệu - Nguyễn Bính - Hàn Mặc Tử, mặc dù người viếtchủ yếu nghiên cứu thế giới

nghệ thuật thơ nhưng ông rất có ý thức tìm ra sự khác biệt (chính là phong cách) của các tác giả

Như vậy, lý luận về phong cách nghệ thuật khi được vận dụng vào thực tiễn nghiên cứu ở Việt Nam đã được thể hiện theo nhiều cách khác nhaunhưng các tác giả đều có nhiều đóng góp cho sự phát triển phong cách học ở Việt Nam

Thứ tư, trên cơ sở tìm hiểu vấn đề phong cách học từ bình diện lý thuyết qua việc tham khảo các quan niệm, định nghĩa của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học nước ngoài, các nhà lý luận văn học ở Việt Nam đưa ra quan niệm về phong cách trong những bài nghiên cứu khoa học.Có thể kể đến những bài viết tiêu biểu của tác giả Đỗ Đức Hiểu hay tác giả Tôn Thảo Miên

Từ việc tìm hiểu hai giai đoạn phát triển của lý thuyết phê bình phong cách học ở nước ta, có thể thấy trong giai đoạn hiện đại, nghiên cứu phong cách ngôn ngữ tỏ ra có nhiều ưu điểm hơn so với giai đoạn tiền hiện đại, thể hiện rất khách quan, rõ ràng

Quay trở lại với khái niệm phong cách, chúng tôi nhất trí quan niệm cho rằng: nói đến phong cách là nói đến những biểu hiện độc đáo của tài năng sáng tạo nghệ thuật có tính thống nhất và tương đối ổn định, được “lặp đi lặp lại” trong nhiều tác phẩm của nhà văn, thể hiện cái nhìn và sự chiếm lĩnh nghệ thuật độc đáo của nhà văn đối với thế giới và con người

1.1.2 Về phong cách nghệ thuật của nhà văn

Nghiên cứu về phong cách nghệ thuật nhà văn, chúng tôi nhận thấy nổi bật lên một số vấn đề cơ bản sau đây:

Trước hết, phong cách nghệ thuật nhà văn là sự thống nhất các đặc tính

vốn có của tất cả các tác phẩm của nhà văn đó

Thứ hai, phong cách thể hiện tập trung những đặc điểm mang giá trị

phẩm chất nghệ thuật cao, được kết tinh trong sự sáng tạo của nhà văn Chính

vì thế, không phải nhà văn nào cũng có phong cách và không phải phong cách nào cũng độc đáo, có giá trị

Chúng tôi xác định nội hàm khái niệm phong cách nghệ thuật nhà văn như sau: Phong cách nghệ thuật nhà văn là cái nhìn nghệ thuật về cuộc sống, con người và thường chịu sự chi phối của các yếu tố chủ quan (cá tính, thói quen…), khách quan (kinh nghiệm, vốn sống…); Phong cách nghệ thuật nhà văn cũng là lối viết, cách thức hành văn riêng của tác giả

Chúng tôi quan niệm về đặc trưng của phong cách nghệ thuật nhà văn như sau: Phong cách nghệ thuật phải mang nét riêng, nét độc đáo, cá biệt, có thể qua đó mà phân biệt tác giả này với tác giả khác; Tuy là cái riêng của nhà văn nhưng phong cách nghệ thuật vẫn mang những đặc điểm chung nhất định của thế hệ, thời đại, dân tộc, nó có thể được kế thừa và nâng lên từ truyền thống văn học

1.2.Vềtác giả Nguyễn Quang Sáng

Các bài viết về Nguyễn Quang Sáng tập trung trong những sách chuyên khảo, chuyên luận, hoặc được công bố trên các tạp chí khoa học chuyên ngành

Một trong những bài phê bình đầu tiên về truyện ngắn Nguyễn Quang

Sáng là bài viết Đất nước và con người miền Nam trong Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng của tác giả Nguyễn Nghiệp (đăng trên Tạp chí Văn học,

số 01, 1969) Trên cơ sở tóm tắt lại nội dung các câu chuyện trong tập truyện

ngắn Chiếclược ngà, Nguyễn Nghiệp đưa ra một số phát hiện về đặc điểm

truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng: “Lối kể chuyện tưởng chừng như rất thoải mái, tuỳ hứng, nhưng thực ra đã thông qua bàn tay rất chủ động của tác giả (…) Quá khứ với hiện tại xen lẫn nhau, gắn bó với nhau theo lôgic bên trong của tính cách” [108, tr.133]

Năm 1975, tác giả Vân Thanh đã có những nhận định toàn diện và sâu

sắc hơn về Truyện ngắn Nguyễn Sáng (Tạp chí Văn học, số 2), bước đầu chỉ ra

một số đặc điểm nổi bật làm nên phong cách truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng như yếu tố kì diệu, giàu chi tiết sống, tình huống bất ngờ, đậm kịch tính nhưng vẫn mang nhiều chất trữ tình

Tiếp đó, các công trình dài hơi nghiên cứu về văn học Nam bộ trong đó

có tác giả Nguyễn Quang Sáng xuất hiện nhiều hơn.Văn học giải phóng miền Namcủa tác giả Phạm Văn Sĩ (Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1976); tiểu luận Phê bình - Bình luận văn họcAnh Đức, Nguyễn Quang Sáng, Sơn Nam do tác giả Vũ Tiến Quỳnh tuyển chọn và giới thiệu (Nxb Văn nghệ

TP Hồ Chí Minh, 1994); tiểu luận Phê bình - Bình luận văn học Anh Đức, Nguyễn Quang Sáng, Nguyên Ngọc, Đoàn Giỏi(Nxb Văn nghệ TP Hồ Chí

Minh, 1997)…

Đáng chú ý hơn làLời giới thiệu Tuyển tậpNguyễn Quang Sáng của hai

tác giả Bùi Việt Thắng và Phan Đắc Lập Trong bài viết này, Bùi Việt Thắng

đã khái quát lại hai chặng đường truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng (trước và sau 1975), đồng thời, tìm ra mối tương quan phát triển, sự kế thừa và những chuyển biến giữa các chặng đường Theo Bùi Việt Thắng“Truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng viết trước 1975 “ròng ròng sự sống”, một sự sống đa dạng cung bậc, màu sắc, có tiếng khóc và tiếng cười, có khổ đau và hy vọng Một cuộc sống biến ảo đầy bất ngờ thú vị Dường như cái chất sống tự nhiên như khí trời nên sự triết lý của nhà văn cũng từ đó mà tự nhiên, nhuần nhị” nhưng sau 1975

“khi ông cố đổi giọng cho có vẻ hợp thời thì người đọc thấy chán - đó là khi

đọc những Tôi thích làm vua, Thế võ, Nhân vật ấy không được chết…” [164, tr.286] Chỉ đến loạt truyện Con mèo của Fuojita, Người đàn bà đức hạnh, Người dì tên Hợi… thì Nguyễn Quang Sáng mới “phát sáng trở lại”.Khác với

Bùi Việt Thắng, tác giả Phan Đắc Lập lại đưa ra những lập luận hết sức thú vị

về các tác phẩm sau 1975 của Nguyễn Quang Sáng: “Tôi cho rằng, cùng với

truyện ngắn xuất sắc của anh thời kháng chiến như Chiếc lược ngà, Chị xã đội

trưởng…, một số truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng sau năm 1975 là những

truyện ngắn rất hay” [138, tr.7]

Trong những bài viết tổng hợp về truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng, nổi bật nhất là bài nghiên cứu về truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng của tác giả Lý

Hoài Thu trong công trình Truyện ngắn Việt Nam hiện đại - Lịch sử - Thi pháp

- Chân dung (Phan Cự Đệ chủ biên)

Nguyễn Quang Sáng viết khá nhiều về truyện ngắn, nhưng giấc mộng lớn của ông vẫn là tiểu thuyết Bên cạnh các thể loại khác, sự nghiệp văn học của

ông gồm có bốn tiểu thuyết, trong đó Đất lửa là cuốn tiểu thuyết đầu tay, cũng

là tác phẩm ông tự hào nhất.Năm 1963, Nguyễn Quang Sáng công bố tập một

tiểu thuyết Đất lửa đã tạo nên nhiều luồng dư luận khác nhau Có ý kiến ủng

hộ cách viết của Nguyễn Quang Sáng (Phan Nhân trong bài viết Đọc Đất lửa - Tạp chí văn học số 4, năm 1964; Giáo sư Phan Cự Đệ trong cuốn Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, tập 1, Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1974; Phạm Ngọc Hiền trong Yếu tố bi kịch trong tiểu thuyết Đất lửa của Nguyễn Quang Sáng (Tạp chí Kiến thức ngày nay, số 647, năm 2008) nhưng cũng có

nhiều ý kiến chỉ trích ông nhấn mạnh quá nhiều yếu tố bi làm yếu đi bản anh hùng ca của cuộc kháng chiến chống Pháp

Ngoài tiểu thuyết Đất lửa, các tiểu thuyết khác của Nguyễn Quang Sáng

cũng nhận được sự quan tâm của một số nhà nghiên cứu Tác giả Hoàng Trung

Thông trong bài viết Chờ đợi những mùa gió chướng (đăng trên Tạp chí Nhà

văn, số 1, 2002) đã nhận xét: “Với một lối kể chuyện nhẹ nhàng, thoải mái mà hấp dẫn, không lên gân mà có sự dữ dội quyết liệt, Nguyễn Quang Sáng qua từng chương tác phẩm đã trình bày một cách sinh động bằng hình tượng nghệ thuật những biến động xã hội, những con người rất thực làm say mê người

đọc” [186, tr.76] Còn “Dòng sông thơ ấu là một thiên sử thi” [Thanh Hồng,

Báo Văn nghệ, số 1-2, năm 1985, tr.690]

Năm 2010, tập sách Nguyễn Quang Sáng với bạn bè- kết quả nhiều năm

sưu tầm, tìm kiếm của nhà văn Trần Thanh Phương(Nxb Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2010) do Công ty Cổ phần Sài Gòn Truyền thông (Saigon Media) phát hànhnhư một món quà nhỏ của tác giả Trần Thanh Phương dành tặng cho người bạn văn Nguyễn Quang Sáng

Nhà văn Nguyễn Quang Sáng - “Cây đại thụ của văn học Nam bộ” đã ra

đi thanh thản ở tuổi 82 (1932-2014) Một năm sau, được sự đồng ý của gia đình

cố nhà văn, Nhà xuất bản Văn hóa - Văn nghệ tập hợp một số truyện ngắn, tạp văn của ông, cùng các bài viết thể hiện tình cảm sâu đậm của người thân, bạn

bè, đồng nghiệp, độc giả, xuất bản tập sách Nguyễn Quang Sáng, Văn và Đời

(2015).Ấn phẩm này được thực hiện như một nén hương tri ân nhà văn lớn, cũng là người cộng tác lâu năm của Nhà xuất bản

Bên cạnh các sách chuyên khảo, bình luận và các bài viết tiêu biểu trên, còn phải kể đến rất nhiều các bài viết của các nhà văn, nhà phê bình quan tâm đến tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng như Ngọc Trai, Nguyễn Lộc, Tô Hoài, Ngô Quốc Trung, Phùng Quý Nhâm, Hoàng Như Mai, Nguyễn Thanh Giao,…

Ngoài những nghiên cứu, đánh giá chung về các tác phẩm, về sự nghiệp viết văn, nhà văn Nguyễn Quang Sáng còn được đánh giá về phương diện phong cách nghệ thuật Tuy nhiên, những công trình coi phong cách Nguyễn Quang Sáng là đối tượng nghiên cứu chuyên biệt lại chưa được chú trọng

Qua khảo sát các công trình nghiên cứu về Nguyễn Quang Sáng, chúng tôi nhận thấy các tác giả đã có những phân tích sâu sắc về cuộc đời, sự nghiệp văn chương Nguyễn Quang Sáng bằng nhiều phương pháp tiếp cận, nhiều lý thuyết phê bình Tuy được đánh giá cao song vẫn chưa có một công trình dài hơi nào về Nguyễn Quang Sáng để tìm hiểu cũng như đánh giá thỏa đáng về văn nghiệp của ông Thêm nữa, hầu hết những bài phê bình, nghiên cứu chưa

đi vào khảo sát phân loại và tìm hiểu thấu đáo cặn kẽ phong cách nghệ thuật Nguyễn Quang Sáng như một hệ thống hoàn chỉnh thống nhất Luận án của chúng tôi là một công trình chuyên biệt đầu tiên nghiên cứu phong cách nghệ thuật Nguyễn Quang Sáng sử dụng phương pháp phê bình phong cách học và vận dụng lý thuyết về phong cách tác giả để làm rõ những đặc sắc làm nên gương mặt riêng, đồng thời cũng là những đóng góp của một nhà văn Nam bộ tiêu biểu trong nền văn học Cách mạng

Tiểu kết Chương 1

Trong chương này, chúng tôi tập trung làm rõ hai nội dung lớn Trước hết

là tìm hiểu tình hình nghiên cứu phong cách nghệ thuật trên thế giới và trong nước Qua đó, chúng tôi khái quát các đặc trưng cơ bản của phong cách nghệ thuật của nhà văn, làm cơ sở lí luận triển khai việc tìm hiểu phong cách nghệ thuật Nguyễn Quang Sáng

Sau đó là phần tìm hiểu khái quát về tác giả Nguyễn Quang Sáng Luận

án đã chỉ ra được những diễn biến chính của tình hình nghiên cứu liên quan đến tác giả Nguyễn Quang Sáng, đặc biệt là tình hình nghiên cứu các tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết của ông

Chương 2 HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO VÀ NHỮNG YẾU TỐ CƠ BẢN HÌNH THÀNH PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT NGUYỄN QUANG SÁNG

2.1 Hành trình sáng tạo nghệ thuật

2.1.1 Sáng tác trước 1975

Xung phong tham gia vào quân ngũ khi mới 14 tuổi, nhà văn Nguyễn Quang Sáng đã chứng kiến tất cả những hiện thực đau thương của quê hương trước súng đạn của kẻ thù, chứng kiến những khoảnh khắc mà ranh giới giữa

sự sống và cái chết thật mong manh Chính những thời khắc ác liệt ấy là chất liệu để Nguyễn Quang Sáng gắn bó cuộc đời với sự nghiệp văn chương Bản

thảo Đất lửa được viết xong năm 1952, khi tác giả vừa tròn hai mươi tuổi Năm 1955, Nguyễn Quang Sáng tập kết ra Bắc Mang theo bản thảo Đất lửa

làm hành trang, nhà văn tiếp tục sửa chữa và hoàn thiện Năm 1963, tiểu thuyết

Đất lửa ra đời và nhận nhiều ý kiến trái chiều nhau Đến nay, Đất lửa được in lại trong Tuyển tập Nguyễn Quang Sáng, tác phẩm được giải thưởng Hồ Chí

Minh Được sự động viên và khích lệ của bạn bè, đồng nghiệp, Nguyễn Quang Sáng quyết tâm khẳng định mình với công chúng bằng thể loại truyện ngắn

Ngày 01-6-1957, truyện ngắn Con chim vàng ra đời đã gây được tiếng vang

trên văn đàn Hà Nội viết về tội ác của giai cấp địa chủ Đến năm 1958, Nguyễn Quang Sáng chính thức gia nhập Hội Nhà văn Việt Nam.Sau thành công của

Con chim vàng, hàng loạt tác phẩm khác của Nguyễn Quang Sáng xuất hiện

Truyện ngắn Ông Năm Hạng ra đời năm 1959 - đoạt giải nhì (không có giải

nhất) cuộc thi truyện ngắn báo Thống Nhất năm 1959 - đã khắc họa rõ nét hình ảnh người nông dân Đồng Tháp Mười

Tiếp đó, năm 1960, nhà văn cho ra đời tập truyện ngắn Người quê hương

gồm bảy truyện ngắn và một bút kí Phần lớn, các truyện đều viết về người Nam bộ trong cuộc chiến đấu chống Mĩ cứu nước

Những thành công về truyện ngắn không làm cho Nguyễn Quang Sáng

quên đi “mối tình đầu” của mình Năm 1962, tiểu thuyết Nhật kí người ở lại ra

mắt độc giả Tác phẩm đề cao bản lĩnh, sức mạnh của con người với khả năng bất khả chiến bại, mang lại niềm lạc quan, tin tưởng cho người chiến sĩ

Sau hơn mười năm sống và làm việc tại Hà Nội, năm 1966, Nguyễn Quang Sáng cùng đồng đội vượt Trường Sơn trở về Nam, công tác tại Hội Văn nghệ Giải phóng Chính những năm bám trụ tại các mặt trận nóng bỏng, nhà văn đã có điều kiện tiếp xúc trực tiếp với những người thật, việc thật trong

chiến tranh và trong bối cảnh ấy, tập truyện ngắn Chiếc lược ngà (1968) ra đời

Cuộc tổng tiến công và nổi dậy xuân Mậu Thân năm 1968 nổ ra, Nguyễn Quang Sáng rời vùng Đồng Tháp Mười hăng hái tham gia chiến đấu Ông góp nhặt tất cả những câu chuyện trên đường đi chiến dịch để rồi một năm sau, tập

truyện ngắn Bông cẩm thạchxuất bản

Nhìn chung, sáng tác trước 1975 của Nguyễn Quang Sáng gắn liền với cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân miền Nam nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung, gắn với nền văn học mới ra đời từ cách mạng tháng Tám 1945 đến 1975, mang một phong cách riêng với cái nhìn nghệ thuật độc đáo về con người Nam bộ trong chiến tranh, lối viết tự nhiên, linh hoạt, phản ánh một giai đoạn của hiện thực cách mạng thời đánh Mỹ

2.1.2 Sáng tác sau 1975

Sau thời gian hoạt động không mệt mỏi ở các cứ điểm gian khó nhất cũng như sự cần mẫn lao động nghệ thuật, sức khỏe của Nguyễn Quang Sáng giảm dần Nhà vănđược đưa ra Hà Nội để nghỉ ngơi và điều trị Thời gian này, ông

vẫn chăm chỉ viết và đến năm 1975,tiểu thuyết Mùa gió chướng ra đời trong

không khí tưng bừng của đất nước,viết về đề tài chiến tranh, ca ngợi cuộc chiến đấu dũng cảm chống kẻ thù xâm lược của nhân dân miền Nam, đồng thời

tố cáo tội ác của những kẻ làm tay sai cho giặc

Đất nước hòa bình, những người lính sau khi làm tròn nhiệm vụ với Tổ quốc đã trở về với cuộc sống gia đình, nhưng ký ức về cuộc chiến tranh đã qua không phai nhạt trong tâm trí họ Bước vào cuộc sống mới, họ mang trong mình biết bao trăn trở, suy nghĩ Tất cả các vấn đề trên trở thành chủ đề xuyên

suốt tập truyện ngắn Người con đi xa (1977) Mặc dù bận rộn với công việc,

không có nhiều thời gian trở về thăm quê, nhưng hình ảnh ngôi làng Mỹ Luông luôn hiện lên trong tâm trí Nguyễn Quang Sáng Kỷ niệm của tuổi thơ với

dòng sông quê đã thôi thúc ông sáng tác tiểu thuyết Dòng sông thơ ấu(1985) -

một hoài niệm trong trẻo về quãng đời thơ ấu.Cũng trong năm 1985, tập truyện

ngắn Bàn thờ tổ của một cô đào được xuất bản

Năm 1986, đất nước bước vào thời kì đổi mới, kéo theo nhịp sống hối hả của con người Nguyễn Quang Sáng tiếp tục quan sát thực tế, nhìn nhận và lí giải những vấn đề đang diễn rađể sáng tác Chỉ trong thời gian ba năm, ông cho

rađời hai tập truyện ngắn: Tôi thích làm vua (1988) và Con mèo của Foujita