Nhân vật trong truyện ngắn ngô phan lưu

Trong quá trình thực hiện luận văn này, chúng tôi đã sưu tầm được một số công trình nghiên cứu sau: Đặng Đình Túy trong bài Vài ý nghĩ về lối viết truyện ngắn Ngô Phan Lưu đã bày tỏ một

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

HOÀNG THỊ HUYỀN

NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGÔ PHAN LƯU

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS Trần Hạnh Mai

Hà Nội, 2017

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 2

1 Lí do chọn đề tài 2

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng phạm vi và nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Cấu trúc luận văn 9

CHƯƠNG 1:KHÁI QUÁT VỀ NHÂN VẬT TRONG VĂN XUÔI ĐƯƠNG ĐẠI VÀ TRUYỆN NGẮN CỦA NGÔ PHAN LƯU 10

1.1.Khái quát về nhân vật văn học 10

1.1.1 Khái niệm, vai trò và phân loại nhân vật 10

1.1.2 Một số kiểu cấu trúc nhân vật 12

1.2 Khái lược về nhân vật trong văn xuôi đương đại 14

1.3 Ngô Phan Lưu – Một cây bút đáng chú ý trong văn xuôi đương đại… 26

1.3.1 Con đường đến với văn chương 26

1.3.2 Quan niệm nghệ thuật 30

1.3.3 Hành trình sáng tác truyện ngắn và tạo dựng thế giới nhân vật của Ngô Phan Lưu 33

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGÔ

PHAN LƯU 37

2.1 Nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu gần gũi, giản dị 37

2.1.1 Những người nông dân thôn quê nhân hậu, trọng tình 37

2.1.2 Những nhân vật tài hoa, tài tử 43

2.3.3 Những nhân vật loài vật 46

2.2 Nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu được soi chiếu từ nhiều bình diện 48

2.2.1 Niềm khao khát hạnh phúc trần thế 48

2.2.2 Bản tính tự nhiên………

2.2.3 Ý thức bổn phận với cộng đồng………

2.1.3 Những bí ẩn trong tâm hồn ……… 53

2.3 Một số kiểu loại nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu 59

2.3.1 Nhân vật cô đơn 59

2.3.2 Nhân vật tha hóa 71

2.3.3 Nhân vật dị biệt 76

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGÔ PHAN LƯU 80

3.1 Tạo dựng những tình huống đa dạng 80

3.1.1 Tình huống hành động 81

3.1.2 Tình huống tâm trạng 82

3.1.3 Tình huống nhận thức 83

3.2 Tạo dựng những chi tiết đặc sắc 85

3.2.1 Đặc tả những chi tiết ngoại hiện……… 88

3.2.2 Giấc mơ - một loại chi tiết giàu ý nghĩa……….89

3.2.3 Thơ trong truyện ngắn - một loại chi tiết độc đáo……… 91

3.3 Sử dụng ngôn ngữ ấn tƣợng

……….Error! Bookmark not defined

3.3.1 Tăng cường ngôn ngữ đối thoại………94 3.3.2 Triết luận của người dân thường……….96

3.3.3 Ngôn ngữ hiện thực đời thường………97

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Sau năn 1975, cùng với sự đổi mới mạnh mẽ, toàn diện của đất nước, nền văn học Việt Nam cũng đã có những chuyển đổi rõ rệt, ngày càng sâu sắc, đặc biệt là đối với văn xuôi Cùng với những thành tựu của ký, tiểu thuyết, truyện ngắn

đã có sự đổi mới đáng kể với sự chung tay góp sức của các cây bút nhiều thế hệ Trong đó có nhà văn Ngô Phan Lưu, một nhà văn tuy xuất hiện khá muộn màng nhưng cũng để lại nhiều ấn tượng sâu sắc trong lòng bạn đọc

1.2 Ngô Phan Lưu được biết đến khi ông đạt giải nhất cuộc thi truyện ngắn báo Văn Nghệ năm 2007 Sau cuộc thi này, Ngô Phan Lưu hăng say sáng tạo và liên tiếp xuất bản các tập truyện ngắn, tản văn Đọc văn chương của Ngô Phan Lưu, đặc biệt là ở thể loại truyện ngắn, người đọc được trải nghiệm những cảm nhận rất mới mẻ, rất độc đáo trong không gian nông thôn Việt Nam đương đại Không gian quen thuộc ấy sau đổi mới có thật nhiều đổi khác, nhưng phần nhiều những đổi khác ấy lại mang đến cho người đọc một cảm giác xót xa, cảm giác mất mát những thứ đã quá đỗi quen thuộc, thân thương và thiêng liêng Việc quan tâm đặc biệt đến cảnh sinh hoạt và con người thôn quê đã giúp cho Ngô Phan Lưu có thể sáng tạo nên một thế giới nhân vật độc đáo, đặc sắc và khác biệt so với các nhà văn khác cùng thời

1.3 Nhà văn Tô Hoài cho rằng: “Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác” Quả đúng như vậy, nhân vật không chỉ là

nơi bộc lộ tư tưởng, chủ đề tác phẩm mà còn là nơi tập trung các giá trị nghệ thuật của tác phẩm Thành bại của một đời văn, của một tác phẩm phụ thuộc rất nhiều vào việc xây dựng nhân vật Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu vô cùng phong phú và đa dạng Họ thuộc nhiều lứa tuổi khác nhau, họ mang nhiều tính cách khác nhau và sau cùng, họ khổ theo nhiều cách khác nhau Trong các tập truyện ngắn, Ngô Phan Lưu cũng đã phần nào chứng minh được tài năng của mình

khi xây dựng nhân vật Tuy nhiên, hiện nay chưa có một công trình khoa học nào

nghiên cứu nào nghiên cứu về vấn đề: “Nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu”

Thực hiện đề tài này cũng là một hình thức giúp chúng tôi rèn luyện và hoàn thiện kĩ năng phân tích các tác phẩm truyện ngắn – một thể loại văn học vô cùng quan trọng trong văn học nói chung và trong chương trình ngữ văn phổ thông nói

riêng Do đó, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu” cho luận văn

2 Lịch sử vấn đề

Nhà văn Ngô Phan Lưu đã xuất hiện trên văn đàn từ năm 2004 với tập truyện

ngắn Người không giăng câu Kiều nhưng mãi đến khi truyện ngắn Buổi sáng biến mất và Cơm chiều của ông được giải nhất cuộc thi báo văn nghệ năm 2007

thì ông mới được đông đảo bạn đọc biết đến và được giới nghiên cứu quan tâm Ngay sau khi đoạt giải, các tác phẩm của Ngô Phan Lưu đã xuất hiện nhiều hơn trên báo chí, số lượng các công trình nghiên cứu về ông ngày càng nhiều Trong quá trình thực hiện luận văn này, chúng tôi đã sưu tầm được một số công trình nghiên cứu sau:

Đặng Đình Túy trong bài Vài ý nghĩ về lối viết truyện ngắn Ngô Phan Lưu

đã bày tỏ một niềm tiếc nuối khi những tác phẩm truyện ngắn “ngắn gọn, chắc nịch, sít sao” của nhà văn Ngô Phan Lưu chưa được nhiều người biết đến và tha thiết hi vọng Ngô Phan Lưu sẽ đi xa hơn nữa nhờ “gói hành lí gọn nhẹ của anh”

Trong bài viết, nhà báo tỏ ra rất ấn tượng với sức nặng của bao tâm tình chứa đựng

trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu Nhận định về tập truyện ngắn Người không

giăng câu Kiều, ông cho rằng: “Cuốn truyện không quá 140 trang kể cả bìa lẫn

bài bạt (do bà thạc sỹ Nguyễn Thị Thu Trang viết) mà gói ghém đến 18 truyện ngắn khiến cho kẻ cầm cuốn sách (mà chưa kịp đọc) lấy làm thắc mắc tự hỏi liệu

có đủ chỗ cho ngần ấy tâm tình? Tôi không nói quá đáng đâu: từ những xây dựng

mang tính ngụ ngôn ẩn dụ (Bỉ phươngcông bổ) đến cách bày tỏ tâm tình kín đáo lãng mạn (Nhạc trầm my) rồi qua những nét chấm phá, những hoạt cảnh của lối sống làng quê, những băn khoăn của tâm tình phút chốc xao động (Sóng bạc đầu) đâu đâu ta cũng thấy cách nói - rất - nhiều – mà - lời - rất - ít của anh Lưu”

Nhà Văn Dạ Ngân - thành viên ban chung khảo của cuộc thi truyện ngắn báo văn nghệ năm 2007 cũng tỏ ra ấn tượng với lối viết kiệm lời nhưng vô cùng sâu

sắc của Ngô Phan Lưu Khi trả lời phỏng vấn phóng viên báo An ninh thủ đô, nhà

văn nhận định rằng:“Ngô Phan Lưu không viết dài, nhưng nó quá đủ, nó kiệm lời một cách đặc sánh Viết như thế mới tài, và nhân bản một cách kỳ dị”, đồng thời, tác giả cũng cho rằng“nhược điểm còn tồn tại là kết thúc kiểu đóng sập cửa, không

để lại dư ba” Có thể nói, những truyện ngắn của nhà văn Ngô Phan Lưu đã chứng

minh một điều rằng văn chương hay, hấp dẫn, cuốn hút người đọc không nhất thiết phải là thứ văn chương dài dòng văn hoa, chỉ thiên về nghệ thuật Văn chương muốn để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng bạn đọc phải thực sự có được giá trị nội dung, tư tưởng sâu sắc

Truyện ngắn của Ngô Phan Lưu ngắn gọn, kiệm lời nhưng không hề nhàm chán bởi ông luôn biết cách tạo kịch tính cho tác phẩm Nhà phê bình Phạm Xuân

Nguyên đã phát hiện và khẳng định điều này Trong bài Truyện ngắn không biến

mất (http://vietbao.vn/), nhà phê bình cho rằng “Tác giả có cái tên mới lạ và tuổi

đời ngoại lục thập này ở Phú Yên trình làng một lối viết truyện ngắn mang kịch tính cao và có hình thức kịch” Điều làm nên những đặc sắc và ấn tượng cho tác

phẩm của Ngô Phan Lưu chính là ở việc từ những sự kiện bình thường, từ những khung cảnh rất bình thường nhưng với cách nhìn nhận sâu sắc và đa chiều, tác giả

đã xây dựng được nhiều xung đột mang kịch tính cao, chủ đề lớn hơn rất nhiều so với phạm vi đề tài khiến người đọc không khỏi bất ngờ thậm chí ngỡ ngàng, đúng

như lời nhận xét:“Khung cảnh truyện rất bình thường, nhưng xung đột truyện thì mạnh, và chủ đề truyện thì lớn vượt ra ngoài phạm vi đề tài Cuộc sống bức bí, nặng

nề của con người, thân phận những đời người - nói được những điều ấy trong một dung lượng dồn nén, chất chứa của truyện ngắn là cố gắng lớn của tác giả”

Có thể nói, phong cách sáng tác của Ngô Phan Lưu khá rõ ràng, thống nhất

và hiện đại Điều này được nhiều nhà nghiên cứu khẳng định, trong đó có tác giả

Trần Hoàng Hoàng Trong bài viết Một phong cách hiện đại (Nhân đọc hai truyện ngắn Buổi sáng biến mất và Cơm chiều của Ngô Phan Lưu), tác giả đã có

những nhận định khá đầy đủ về phong cách sáng tác của Ngô Phan Lưu nói chung, trong hai truyện ngắn đoạt giải nói riêng Theo đó, tác giả tỏ ra ấn tượng và đánh giá cao khả năng diễn tả những hành động, suy nghĩ từ trong vô thức con người

của Ngô Phan Lưu “Ngô Phan Lưu có thể diễn tả được những hành động lẫn ý nghĩ từ trong vô thức một cách tài tình Làm được điều này rất khó Nó đòi hỏi nhà văn phải có óc quan sát, nghiền ngẫm đôi khi phải hoá thân vào nhân vật Một cách viết tự động, vừa đơn giản mà lại sâu sắc đầy cảm tính nhưng vẫn rất tỉnh táo đến sắc lạnh” Bên cạnh đó, nếu như nhà văn Dạ Ngân cho rằng cách kết thúc truyện của Ngô Phan Lưu còn có nhiều nhược điểm “kết thúc kiểu đóng sập cửa, không để lại dư ba” thì ngược lại, tác giả Trần Hoàng Hoàng đánh giá cao cách kết thúc bỏ dở, giữa chừng của Ngô Phan Lưu trong các truyện ngắn:“một điều đặc biệt, một cố gắng đáng ghi nhận trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu là ở sức chứa trong dung lượng truyện ngắn; ở đây cốt truyện có thể được kéo dài thêm nhưng nhà văn đã dừng lại ở phần kết của câu chuyện bằng cách để lửng tạo ra

dư ba còn đọng lại đồng thời tạo ra độ mở cho việc tiếp nhận tác phẩm

Với những tập truyện ngắn ra đời liên tiếp và sự sâu sắc, ấn tượng trong từng tác phẩm, Ngô Phan Lưu đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Qua khảo sát,

chúng tôi tìm được một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu về nhà văn Phú Yên này

Trước hết, đó là luận văn Đóng góp nghệ thuật của truyện ngắn Ngô Phan Lưu (ĐHSP Vinh – 2003) của tác giả Hồ Thị Lan Anh Đây là công trình nghiên

cứu có giá trị to lớn trong việc chỉ ra những đóng góp nghệ thuật độc đáo của nhà

văn Ngô Phan Lưu Luận văn tập trung nghiên cứu những đóng góp của Ngô Phan Lưu trên phương diện nghệ thuật Trên phương diện cái nhìn nghệ thuật, luận văn

khẳng định “tác phẩm của ông vẫn toát lên niềm tin về sự vươn lên của tính thiện, mầm thiện, tuy thế, không hề gây cảm giác về một thứ lạc quan dễ dãi” Đồng thời,

luận văn cũng đi sâu vào việc nghiên cứu những dụng công của Ngô Phan Lưu trong việc cấu tứ khi viết truyện ở các phương diện: dựng truyện, tổ chức ngôn ngữ và giọng điệu Luận văn cũng đã đưa ra một cách cái nhìn nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu: Con người – những cá thể cô đơn, con người – nơi tranh chấp giữa thiện và ác, con người – nơi tính thiện làm sáng tỏ bản chất người

Trong luận văn Đặc điểm truyện ngắn Ngô Phan Lưu, tác giả Nguyễn Thị

Lan Anh (ĐHSP Hà Nội – 2010) đã nghiên cứu rất kỹ về quan điểm nghệ thuật, hành trình văn xuôi Ngô Phan Lưu, đặc điểm nội dung tư tưởng và đặc điểm về

hình thức nghệ thuật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu Trong luận văn, tác giả

cũng đã đề cập đến vấn đề nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu và đã chỉ ra một số đặc điểm về kiểu con người trong tác phẩm của nhà văn

Có thể nói, các công trình nghiên cứu về Ngô Phan Lưu và các tác phẩm của ông khá nhiều nhưng lại chưa có một công trình nào tập trung nghiên cứu vào vấn

đề nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu, mặc dù như đã nhận định từ trước, nhân vật trong truyện ngắn là yếu tố hết sức quan trọng

Trong bài bạt cho cuốn Người không giăng câu Kiều, thạc sĩ Nguyễn Thị

Thu Trang khẳng định điều làm nên thành công trong những truyện ngắn Ngô Phan Lưu, điều khiến độc giả nhớ, độc giả ấn tượng về nhà văn gốc nông dân này chính

là ở thế giới nhân vật Cũng trong bài viết, tác giả đã chỉ ra một nét rất riêng, rất độc đáo của truyện ngắn Ngô Phan Lưu trên phương diện xây dựng nhân vật đó là

sự quan tâm đặc biệt đến đối tượng người già:“Có vẻ như Ngô Phan Lưu quan tâm tới thế giới những người già hơn là khai thác những hồn nhiên mơ mộng, những

trắc trở tình duyên của lớp trẻ Nếu chịu khó thống kê một chút thì sẽ thấy có khoảng 90% số truyện ngắn của Ngô Phan Lưu viết về những người già Nếu họ không già về tuổi tác, thì tâm hồn họ cũng đã “từng trải và chất lượng”

Sau khi hàng loạt các tập truyện ngắn của Ngô Phan Lưu ra đời, nhân vật trong sáng tác của ông đã gây được nhiều ấn tượng trong lòng bạn đọc và gây được hứng thú đối với các nhà nghiên cứu Trong đó có tác giả Nguyễn Thị Trúc Ly Tác giả đã có bài báo nghiên cứu rất công phu và phân chia khá chi tiết các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu Theo đó, tác giả cho rằng truyện ngắn Ngô Phan Lưu vô cùng đa dạng về nhân vật, có thể chia thành các kiểu nhân vật như sau: nhân vật cô đơn, nhân vật nghệ sĩ, nhân vật bị ám ảnh bởi thế giới giấc

mơ, nhân vật loài vật Theo chúng tôi, sự phân chia của tác giả Nguyễn Thị Trúc

Ly là tương đối đầy đủ, rõ ràng Tuy nhiên, trong phạm vi một bài báo nghiên cứu khoa học, tác giả cũng chỉ dừng lại ở việc phân chia các kiểu nhân vật chứ chưa có nghiên cứu chuyên sâu và sự lý giải kĩ lưỡng về sự phân chia nhân vật, cũng như chưa có nhiều đánh giá về nghệ thuật xây dựng nhân vật của Ngô Phan Lưu

Như vậy, số lượng các công trình nghiên cứu khoa học, các bài viết về Ngô Phan Lưu và các tác phẩm của ông là không ít Tuy chưa có công trình nghiên cứu trực tiếp nào về vấn đề nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu nhưng những thành tựu của các nhà nghiên cứu đi trước rất đáng quý và hữu ích cho những người đi sau Tiếp bước những người đi trước, trong luận văn này, chúng tôi tập trung nghiên cứu về nhân vật trong các truyện ngắn của Ngô Phan Lưu

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu:

Trên cơ sở khảo sát các truyện ngắn của nhà văn Ngô Phan Lưu, luận văn hướng đến việc phân loại, tổng hợp nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu cũng như phát hiện và khẳng định những đặc điểm, đóng góp của Ngô Phan Lưu trong việc xây dựng nhân vật

Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để đạt được mục đích đã đề ra, đề tài của chúng tôi chủ yếu thực hiện những nhiệm vụ sau:

 Nghiên cứu khái quát sự đổi mới trong việc xây dựng nhân vật của văn xuôi đương đại và sự xuất hiện đầy ấn tượng của nhà văn Ngô Phan Lưu

 Nghiên cứu đặc điểm nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu

 Nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu

4 Đối tượng phạm vi và nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu nhân vật trong các truyện ngắn của Ngô Phan Lưu

Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu truyện ngắn của Ngô Phan Lưu ở những tập truyện sau:

 Người không giăng câu Kiều NXB Phụ nữ năm 2004

 Cơm chiều NXB Phụ nữ năm 2009

 Xoa tay và cười NXB Văn học năm 2009

 Con lươn chép miệng NXB Văn học năm 2010

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp sau:

 Phương pháp phân tích tác phẩm văn học theo đặc trưng thể loại Truyện ngắn có những đặc trưng riêng biệt so với các thể loại văn học khác Việc tiếp cận các truyện ngắn của Ngô Phan Lưu theo đặc trưng thể loại sẽ giúp chúng tôi có cái nhìn chính xác về đặc điểm truyện ngắn Ngô Phan Lưu nói chung và nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu nói riêng

 Phương pháp tiếp cận hệ thống: Với phương pháp này, chúng tôi sẽ đặt các tác phẩm của Ngô Phan Lưu trong các hệ thống tác phẩm khác nhau để đánh giá và

có cái nhìn chính xác về các truyện ngắn của Ngô Phan Lưu trong hệ thống chung các tác phẩm văn xuôi hiện đại

 Phương pháp so sánh: Phương pháp so sánh sẽ cho phép chúng tôi có thể so sánh nhân vật của Ngô Phan Lưu theo nhiều cấp độ, nhiều bình diện Cụ thể, chúng tôi có thể so sánh các nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu với nhau, đồng thời, có thể so sánh thế giới nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu với thế giới nhân vật trong truyện ngắn của các nhà văn cùng thời khác

 Phương pháp phân tích, tổng hợp, đánh giá các tài liệu, công trình đã nghiên cứu về Ngô Phan Lưu và nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, thư mục tham khảo, luận văn của chúng tôi gồm

có 3 chương:

Chương 1: Khái quát về nhân vật trong văn xuôi đương đại và truyện ngắn

Ngô Phan Lưu

Chương 2: Đặc điểm nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu

Chương 3:Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ NHÂN VẬT TRONG VĂN XUÔI ĐƯƠNG

ĐẠI VÀ TRUYỆN NGẮN CỦA NGÔ PHAN LƯU 1.1 Khái quát về nhân vật trong văn học

1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học

Nói đến tác phẩm văn xuôi chúng ta không thể không nói đến nhân vật văn học Vậy, nhân vật văn học là gì?

Trong cuốn Từ điển Tiếng Việt, tác giả Hoàng Phê định nghĩa: Nhân vật là

“Đối tượng (thường là con người) được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn học, nghệ thuật

Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: Nhân vật văn học là con người cụ

thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, Chị Dậu, Anh Pha) cũng có thể không có tên riêng như thằng bán tơ, một mụ nào trong truyện Kiều

Giáo trình lí luận văn học của tiến sĩ Lê Lưu Oanh khẳng định: Nói đến

nhân vật văn học là nói đến con người được nhà văn miêu tả thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Nhân vật văn học được các tác giả mô tả rất đa dạng Nhân vật văn học có khi là những con người có họ tên như: Từ Hải, Thúy Kiều, Lục Vân Tiên, chị Dậu, anh Pha Nhân vật văn học có khi là những người không họ không tên như: anh trai cầy, tên lính lệ, người hầu gái Nhân vật trong văn học có khi là một loài vật, một đồ vật hoặc một hiện tượng nào đó của thế giới

tự nhiên, mang ý nghĩa biểu trưng cho số phận, cho tư tưởng, tình cảm của con người

Như vậy, dù có nhiều hình thức diễn đạt khác nhau, cách lựa chọn từ ngữ khác nhau nhưng tựu chung lại, các tài liệu trên đều thống nhất trong việc khẳng định: Nhân vật văn học là đối tượng được miêu tả, thể hiện trong các tác phẩm văn học Nhân vật không chỉ là con người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu

đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm mà còn có thể là những sự vật, loài vật ít nhiều mang bóng dáng, tính cách của con người, được dùng như những hình thức khác nhau để biểu hiện con người Cũng có khi chỉ là một hiện tượng về con người

Nhân vật văn học giữ vai trò quyết định nội dung tư tưởng trong tác phẩm, nhà văn luôn dồn tâm huyết và tài năng của mình vào việc khắc hoạ nhân vật Chính vì thế mà chúng ta thấy có nhiều người không nhớ tên tác giả nhưng lại rất nhớ tên các nhân vật do tác giả ấy tạo dựng nên Có thể khái quát lại các chức năng của nhân vật văn học như sau:

Thứ nhất: Khái quát tính cách của con người

Thứ hai: Là phương tiện để phản ánh đời sống, khái quát hiện thực

Thứ ba: Thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về

con người

Thứ tư: Nhân vật là phương tiện thể hiện tư tưởng, tình cảm của nhà văn

Nhân vật trong truyện ngắn có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc thể hiện giá trị nội dung tư tưởng của tác phẩm và ý đồ nghệ thuật của nhà văn Tuy nhiên,

để có thể thể hiện tất cả các giá trị và ý đồ nghệ thuật đó, nhà văn phải nỗ lực sáng tạo ra nhiều kiểu nhân vật khác nhau thì mới thực hiện được mục tiêu của mình Về

cơ bản, để phân chia nhân vật văn học, người ta phải dựa vào nhiều tiêu chí, với mỗi tiêu chí lại có những cách phân chia thành nhiều kiểu loại nhân vật khác nhau

Từ điển thuật ngữ văn học phân chia nhân vật văn học theo 4 tiêu chí:

Thứ nhất: Dựa vào vị trí đối tượng với nội dung cụ thể với cốt truyện của tác phẩm, nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính, nhân vật phụ

Thứ hai: Dựa vào đặc điểm của tính cách, việc truyền đạt lí tưởng của nhà văn, nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện Thứ ba: Dựa vào thể loại văn học, ta có nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình, nhân vật kịch

Thứ tư: Dựa vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng

Trong cuốn Lí luận văn học, tác giả Lê Lưu Oanh cũng khẳng định các loại hình nhân vật rất đa dạng và đưa ra 2 tiêu chí để phân loại nhân vật đó là về vai trò

và về phương diện hệ tư tưởng, về quan hệ đối với lý tưởng xã hội của nhà văn Cụ thể như sau:

Xét về vai trò, có thể phân ra là nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung

tâm

Xét về phương diện hệ tư tưởng, về quan hệ đối với lý tưởng xã hội của nhà

văn có thể chia ra thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện

Tuy nhiên, mọi sự phân chia đều mang tính chất tương đối Các nhân vật văn học cụ thể trong thực tế văn học hết sức đa dạng, sự phân chia trên chỉ nhằm nhấn mạnh các đặc trưng cơ bản, phục vụ một yêu cầu nghiên cứu nhất định, xuất phát

từ một trong nhiều góc độ tiếp cận các nhân vật văn học

Như vậy, trong tác phẩm văn xuôi, nhà văn “nói” qua nhân vật Nhân vật chính là nơi tập trung mang chở nội dung phản ánh, chủ đề, tư tưởng của tác phẩm,

là nơi gửi gắm, thể hiện quan niệm về con người, về cuộc sống, về nghệ thuật của nhà văn Một nhân vật văn học lớn bao giờ cũng thể hiện một số phận, một quan niệm nhân sinh độc đáo và thường điển hình cho một tầng lớp xã hội, một giai cấp, thậm chí một thời đại nào đó Bởi thế, phân tích nhân vật trở thành con đường quan trọng nhất để xác định giá trị của tác phẩm, để nhận ra lí tưởng thẩm mĩ cùng tài năng, phong cách nghệ thuật của nhà văn

1.1.2 Nhận dạng các kiểu loại nhân vật

Dựa vào mục đích truyền tải khác nhau mà người ta phân chia các nhân vật theo các kiểu cấu trúc khác nhau: Nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật

tư tưởng, nhân vật tính cách Mỗi kiểu nhân vật có một đặc điểm riêng:

Nhân vật chức năng: Kiểu nhân vật văn học xuất hiện nhiều trong văn học cổ

đại và trung cổ Đó là các nhân vật không có đời sống nội tâm, các phẩm chất đặc điểm nhân vật cố định, không thay đổi từ đầu đến cuối, hơn nữa, sự tồn tại và hoạt động của nó chỉ nhằm thực hiện một số chức năng nhất định Chẳng hạn các nhân vật anh hùng giết trăn tinh, cứu người đẹp trong truyện cổ tích, công chúa thường

bị nạn, được cứu và cuối cùng trở thành phần thưởng cho anh hùng Ông bụt xuất hiện để an ủi, cho phép màu hoặc thử thách lòng tốt và ban hạnh phúc

Nhân vật loại hình: Nhân vật thể hiện tập trung một loại phẩm chất, tính cách

nào đó của con người hoặc các phẩm chất, tính cách, đặc điểm của một loại người nhất định của thời đại Nhân vật loại hình không phải là khái niệm trừu tượng Giống như các loại nhân vật khác, các nhân vật được thể hiện trong tác phẩm qua những chi tiết chân thực, sinh động của đời sống Điển hình loại này có cá tính nhất định nhưng khái niệm loại vẫn là cốt lõi của nó Chương trình THPT có loại

nhân vật này như Huấn Cao (Chữ người tử tù), Tnú (Rừng xà nu), A Châu (Vợ chồng A Phủ)…

Nhân vật tư tưởng: Loại nhân vật tập trung thể hiện một tư tưởng, một ý thức

tồn tại trong đời sống tinh thần của xã hội Nhân vật tư tưởng cũng thể hiện một cá tính, một nhân cách nhưng hạt nhân của nó là một tư tưởng, một ý thức Trong

chương trình THPT có những nhân vật tư tưởng như: Hộ (Đời thừa), Phùng (Chiếc thuyền ngoài xa)

Nhân vật tính cách: Là một kiểu nhân vật phức tạp được miêu tả trong tác

phẩm như một nhân cách, một cá nhân có cá tính nổi bật Nhân vật tính cách thường có những mâu thuẫn nội tại, những nghịch lý, những chuyển hóa Do đó, tính cách của loại nhân vật này thường có một quá trình tự phát triển trong sự tác động, chi phối của hoàn cảnh sống

Như vậy, nhân vật tính cách khác với nhân vật loại hình Nếu như khái niệm loại là hạt nhân của nhân vật loại hình thì ở nhân vật tính cách, hạt nhân lại là cá tính

1.2 Khái lược về nhân vật trong văn xuôi Việt Nam đương đại

Cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ kết thúc, đánh dấu bước ngoặt vĩ đại của dân tộc Việt Nam trên mọi phương diện chính trị - văn hóa – xã hội Văn xuôi sau năm 1975 cũng có một hành trình đổi mới nhân vật đáng kể Thế giới nhân vật trong văn xuôi sau năm 1975 phong phú, đa dạng và độc đáo Nét độc đáo, sự khác biệt ở đây trước hết là cái nhìn nghệ thuật về con người

Con người không phải nhân vật duy nhất trong tác phẩm nhưng lại là nhân vật quan trọng nhất và xuất hiện nhiều nhất trong các tác phẩm văn học, là phương tiện để các nhà văn gửi gắm những tâm tư, tình cảm, quan niệm cá nhân Tuy nhiên, con người không thể tự mình bước vào tác phẩm văn học với tất cả đặc điểm của nó trong hiện thực mà cần được xây dựng theo quan niệm nghệ thuật về con người của người viết Quan niệm nghệ thuật về con người chi phối hành trình sáng tạo thế giới nhân vật của nhà văn Vậy, thế nào là quan niệm nghệ thuật về con người?

Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật” (Trần Đình

sử - Dẫn luận thi pháp học)

Như đã nói, quan niệm nghệ thuật về con người là yếu tố quyết định, chi phối quá trình xây dựng nhân vật của nhà văn Nhà văn có quan niệm nghệ thuật về con người như thế nào thì nhân vật được xây dựng như thế ấy, nhân vật chính là hình thức thể hiện của con người qua nhận thức, cảm nhận của nhà văn Có thể thấy sự thay đổi rõ rệt trong quan niệm nghệ thuật về con người ở văn xuôi sau

1975 so với văn xuôi giai đoạn 1945 – 1975 trước đó

Văn xuôi giai đoạn 1945 - 1975 phát triển trong hoàn cảnh vô cùng đặc biệt,

đó là khi cả dân tộc phải gồng mình gánh chịu hai cuộc chiến tranh vĩ đại: cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ Những biến cố lớn lao của 2 cuộc chiến tranh vệ quốc đã tác động mạnh mẽ đến văn học nói chung và văn xuôi nói riêng, khiến văn xuôi giai đoạn này không thể không bị chi phối bởi những quy luật bất bình thường Theo sát nhiệm vụ chính trị, tự ý thức mình như một vũ khí tư tưởng, nó đã tập trung mọi cố gắng lớn nhất vào việc giáo dục, đào tạo, xây dựng "con người mới” Phát hiện “con người cộng đồng” trong mỗi cá nhân, con người vận động theo chiều hướng tích cực và lạc quan của quan điểm cách mạng là cống hiến quan trọng của văn học giai đoạn này Nhà văn muốn thông qua con người để biểu hiện lịch sử, con người trở thành phương tiện để khám phá lịch sử Sự ưu tiên cho lịch sử, cho phương diện cộng đồng hoàn toàn phù hợp với yêu cầu thực tiễn và tâm lí công chúng Chiến tranh đặt ra vấn đề sống còn của dân tộc, mọi quyền lợi, mọi ứng xử phải nhìn theo quan điểm “địch - ta”,

sự thống nhất muôn người như một trở thành nguyên tắc tối thượng Cá nhân tự nguyện hòa tan trong cộng đồng Con người được nhận thức và đánh giá chủ yếu theo tiêu chí giai cấp Từ những mối quan hệ xã hội chung nhất đến cái bản ngã cá nhân đều được nhìn nhận theo một số chuẩn mực chung, như “cái có thể biết trước” Nếu diễn đạt theo M Bakhtin thì đó là quan niệm con người kiểu sử thi, ở

đó con người luôn luôn “khoác bộ áo xã hội”, luôn “trùng khít với địa vị xã hội của mình" nó là con người đơn trị, dễ hiểu

Sau 1975, đất nước bước vào thời kì đổi mới, những quy luật thời bình đã chi phối mạnh mẽ nền văn học trên mọi phương diện, đặc biệt là quan niệm nghệ thuật về con người Sự thức tỉnh ý thức cá nhân diễn ra mạnh mẽ khi giá trị cá nhân được coi trọng Trước năm 1975, các nhà văn có thiên hướng thể hiện con người theo tiêu chí giai cấp, lựa chọn nhân vật điển hình, chú trọng tính chung sao cho phù hợp với quan điểm về sự vận động tích cực và thuận chiều của đời sống, do đó

họ đã bỏ qua hoặc coi nhẹ phương diện “riêng tư”, “cá biệt” của con người Tuy nhiên, sau năm 1975, văn xuôi quan tâm đặc biệt đến con người cá nhân, một cá nhân hoàn toàn độc lập, con người phức tạp, con người đa chiều Nhà văn đề cập đến con người, cắt nghĩa sự tồn tại của con người không phải ở vị thế nhà đạo đức, nhà tuyên huấn mà là nhà triết học, nhà tư tưởng Con người được nhìn ngắm từ

nhiều toạ độ nên nhiều chiều, đa nhân cách, vừa có "rồng phượng lẫn rắn rít, thiên thần và ác quỷ" và nhìn chung, nó toàn diện và sâu sắc hơn Điều này thể hiện rõ

nhất qua các sáng tác của Nguyễn Minh Châu

Nếu như trước Cách Mạng, con người trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu luôn được xây dựng dưới cái nhìn của lí tưởng hóa, con người mang những phẩm chất chung của cộng đồng thì sau cách mạng, với nhận thức mới, Nguyễn Minh Châu đã có cách nhìn nhận hoàn toàn mới mẻ về con người Thay vì những

con người được “Tắm rửa sạch sẽ”, được “Bao bọc trong một bầu không khí vô trùng” (M Bakhtin) thì con người trong văn học mới của Nguyễn Minh Châu được nhìn nhận trong cái nhìn đa diện, đa chiều, sâu sắc Bức tranh của Nguyễn Minh

Châu tái hiện hình ảnh con người trong đa dạng các mối quan hệ xã hội: Mối quan

hệ giữa người họa sĩ với tòa án lương tâm của chính mình, người họa sĩ với “số đông người” và người họa sĩ với cá nhân người thợ cắt tóc Từ tập truyện ngắn

Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành trở đi, Nguyễn Minh Châu dường như

liên tục làm những thử nghiệm, "đối chứng‟‟ về "tính chất kì lạ của con người"

Hạng, Cơn giông, Sắm vai, Chiếc thuyền ngoài xa, Dấu vết nghề nghiệp, Cỏ lau, Mùa trái cóc ở miền Nam đều ít nhiều diễn tả cái phức tạp của đời sống,

những giằng xé nội tâm khiến con người nhiều lúc như bị phân thân

Nguyễn Khải từng triết lí: "cái thế giới tinh thần của con người là vô cùng phức tạp vì con người luôn nhắm tới cái thật cao và thật xa” Ông ngạc nhiên thấy

có người "ăn no mà buồn, không phải lo nghĩ mà lại buồn” Anh hùng bĩ vận, có

người "hiền lành là thế, hồn nhiên là thế mà có ngày sẽ trở thành sát nhân ư” -

Đổi đời Như đã khẳng định, sau năm 1975, quan niệm nghệ thuật về con người có

nhiều thay đổi và thay đổi quan trọng hơn cả đó là việc con người được xây dựng trên nhiều bình diện: Con người xã hội, con người tự nhiên, con người tâm linh…

Con người xã hội: Con người xã hội vốn là dạng phổ biến trong văn xuôi

trước 1975 Tuy nhiên, ở thời Đổi mới, khi miêu tả con người xã hội, nhà văn không chỉ hướng tới thể hiện những sự kiện, biến cố xã hội, không còn bị gò theo tiêu chí phân tuyến xấu - tốt, thiện - ác mà đã là những con người đa diện, phức tạp

“đa đoan” Nhà văn đặt con người trong những hoàn cảnh cụ thể, soi chiếu vào thế giới nội tâm để thấy con người trong các mối quan hệ xã hội chằng chịt, trong sự

chi phối nhiều chiều của hoàn cảnh Giang Minh Sài trong Thời xa vắng của Lê Lựu; Hoan, Khiêm trong Ngược dòng nước lũ của Ma Văn Kháng; Anh Khải trong Thượng đế thì cười của Nguyễn Khải; Bối trong Ba người khác của Tô

Hoài… và nhiều nhân vật của văn xuôi đương đại đều được thể hiện từ “tọa độ” mới đó

Con người tự nhiên (bản năng): Con người tự nhiên vốn là một bình diện quan

trọng, nhưng vì quan niệm còn phiến diện về con người, văn xuôi một thời có phần e ngại, né tránh Văn xuôi đổi mới quan tâm nhiều đến con người tự nhiên, khám phá con người tự nhiên từ nhiều góc độ Điều đó cũng đồng nghĩa với việc quan tâm đến con người trong tính toàn vẹn của nó, khẳng định bản năng tự nhiên như một “lực sống” của con người (theo cách diễn đạt của Freud), khiến con người hiện diện trong văn học đầy đặn và sống động hơn

Con người tâm linh: Con người tâm linh cũng là phương diện nhiều cây bút

văn xuôi đổi mới quan tâm Khám phá bí ẩn của tâm linh là con đường hữu hiệu giúp nhà văn khám phá được chiều sâu vô tận bí ẩn trong tâm hồn con người Con người tâm linh đã hiện diện khá phổ biến trong văn xuôi đương đại, đặc biệt

trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Thiên thần sám hối của Tạ Duy

Anh, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Người sông mê của Châu Diên, Mẫu thượng

ngàn của Nguyễn Xuân Khánh…

Tóm lại, trước năm 1975, con người thường được nhìn nhận ở tư cách con người công dân, con người giai cấp, con người dân tộc Vì lẽ đó, những bình diện khác, tư cách khác của con người không được chú ý Nhà văn thường lấy lí tưởng, hành động cách mạng làm thước đo giá trị, phẩm chất của con người, vì thế, con người trong giai đoạn ấy được tái hiện trong khuôn mẫu của lí tưởng cộng sản, hành động anh hùng, khát vọng tổ quốc Tuy nhiên, sau năm 1975, khi chiến tranh hoàn toàn kết thúc, con người trở về với cuộc sống thường nhật cùng những bộn bề

lo toan và hơn hết là con người còn phải đấu tranh với chính bản thân mình để hòa hợp với cuộc sống, với gia đình, với tập thể Con người cộng đồng nhường chỗ cho con người cá nhân Thực tế đó đòi hỏi con người phải thay đổi từ quan niệm đến cách viết

Sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người sau năm 1975 tất yếu dẫn đến sự thay đổi về thế giới nhân vật Có thể nói, thế giới nhân vật trong văn xuôi Việt Nam sau năm 1975 vô cùng đa dạng và phong phú với sự xuất hiện của hàng loạt các nhân vật mới mẻ, các nhân vật trước đây chưa từng có, các nhân vật trước đây từng được coi là cấm kị trong văn học: Nhân vật tự ý thức, nhân vật cô đơn, nhân vật dị biệt, nhân vật tha hóa

Nhân vật tự ý thức: Trong thế giới nhân vật phong phú của văn xuôi thời kỳ

đổi mới, nhân vật tự ý thức là một trong số các kiểu nhân vật nổi bật, cho thấy tính phức điệu và đa diện trong mỗi cá nhân con người, được thể hiện ở các dạng thái

và màu sắc khác nhau Việc xây dựng loại hình nhân vật tự ý thức là một cách nhà văn tự thức nhận và lý giải vấn đề trên theo quan niệm riêng của mình Có thể xem đây là loại nhân vật tập trung thể hiện một tư tưởng, một ý thức tồn tại trong đời sống tinh thần xã hội Khác với nhân vật tính cách được chú trọng bồi đắp đầy đặn

về mặt cá tính, nhân vật tự ý thức thường đưa ra một cách nhìn, cách hiểu, cách đánh giá đời sống mang đậm chính kiến và suy ngẫm cá nhân Nhân vật tự ý thức

là sản phẩm của cảm hứng nghiên cứu, của tinh thần đi sâu nghiền ngẫm, khám phá các vấn đề đặt ra trong đời sống hiện thực và đời sống cá nhân con người Hay nói một cách khác, nhân vật tự ý thức là kiểu nhân vật tự phán xét hành động của mình, tự đối thoại, lục vấn và cảnh tỉnh chính mình với những rung động của nội tâm trước sự dồn đẩy âm thầm mà quyết liệt của lương tâm, của nhân cách con người Với tư duy nghệ thuật đầy mới mẻ, các nhà văn đã xây dựng thành công một kiểu nhân vật biết vượt lên chính mình với mong muốn tự hoàn thiện nhân cách trong đời sống vốn sinh động và đầy thách thức hôm nay

Trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu thường xuất hiện những nhân vật luôn tự đấu tranh với phần khuất tối của mình, đối diện với chính mình để tự ý thức

về bản thân trong sự chân thực của bản ngã Đó là nét đẹp của con người muốn vượt lên chính mình cũng là muốn trở về với chính mình, với “con người bên trong

con người” trong Dấu vết nghề nghiệp, Bến quê… Nếu như kiểu nhân vật tự ý

thức của Nguyễn Minh Châu luôn sống trong day dứt, dằn vặt hay tự thú về lỗi lầm hay một quan niệm, một lối nghĩ, với những khắc khoải nội tâm thì nhân vật tự ý thức của Nguyễn Khải lại nghiêng về các “trạng thái ý thức” của con người trước các “trạng thái đời sống”, là những con người đang trong quá trình vận động tư tưởng, kiếm tìm chân lý để tự hoàn thiện mình Nhà văn thường đặt nhân vật vào những tình huống có vấn đề, gay cấn khiến nó không thể sống yên ổn mà phải suy

tư, tìm hiểu, phải đối thoại, tranh luận nhằm cọ xát các ý thức, lập trường của nhân vật khác, của tác giả hoặc của chính nó trong sự phân thân để nhận ra chân lý, sự

thật Đó là nhân vật Linh mục Thư trong Cha và con và…, các nhân vật thuộc các lập trường, chiến tuyến khác nhau trong Gặp gỡ cuối năm, Tần trong Đổi đời, Tú trong Một thời gió bụi, ông Trắc trong Lạc thời, Tư Tốn trong Điều tra về một cái chết, các nhân vật trong Thời gian của người, nhân vật Chính và bọ Vũ trongMột cõi nhân gian bé tí đều là những con người nếm trải, đã có một quá

trình tự nghiệm, khám phá đời sống, khám phá chính mình trước khi đi đến một

quyết định phù hợp hay một xác tín cho riêng mình

Nếu kiểu nhân vật tự ý thức của Nguyễn Minh Châu thường dằn vặt, day dứt trong mặc cảm tội lỗi, nhân vật của Nguyễn Khải ham lý lẽ, đối thoại để đưa ra một thái độ, một nhận thức thì nhân vật của Ma Văn Kháng lại là những người chịu nạn, chịu oan trái của cuộc đời Và dù bị mắc nạn họ vẫn hướng thượng, tự tìm cho

mình niềm an ủi để chịu đựng và vượt qua Ông Thại trong Tóc huyền màu bạc trắng đã biết tự rèn luyện ý chí để “biết cách sống trong những hoàn cảnh khủng

khiếp nhất” và có thể “ở trên những buồn phiền, lo âu, ở ngoài những nhọc nhằn

đau đớn” Trong Chợ hoa phiên áp Tết, ông Huỳnh vốn là một chuyên gia đầu

ngành, có uy tín về học thuật và đức độ, vậy mà chỉ vì một chút sơ sẩy đã trở thành

kẻ thất cơ lỡ vận Nhưng bằng nghị lực và bản lĩnh của mình, ông quyết không để cho những kẻ hại mình đắc chí Ông đã sống an nhiên, thanh thản với chậu hoa, cây cảnh và tình cảm bạn bè Kiểu nhân vật tư tưởng trong sáng tác của Ma Văn Kháng thường rơi vào môi trường đầy sự tráo trở, bất công Ở đó, con người phải

tự ý thức vượt qua những rào cản vô lý của cái xấu, của vận hạn để hướng tới những căn cốt, nền tảng của đạo lý, văn hóa làm nên cốt cách đầy giá trị nhân bản Trong văn xuôi từ sau 1975 còn có thể nhận ra kiểu nhân vật tự ý thức trong sáng tác của Chu Lai, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Y Ban, Trần Thùy Mai,… Đây là một trong các kiểu nhân vật gắn với sự đổi mới

tư duy nghệ thuật của nhà văn trong thời kỳ mới Nó được thể hiện dưới các dạng thái khác nhau tùy thuộc vào cách nghĩ và cách viết của từng nhà văn

Nhân vật cô đơn: IU.M.Lotman quan niệm: “Khi anh đi trên con đường này, đồng thời anh đã đánh mất những con đường khác Bị đóng khung trong những giới hạn, con người luôn khao khát vượt qua Nhưng con người là một thực thể phức tạp, đầy bí ẩn Mỗi người lại ở trong những giới hạn khác nhau, nên khao khát của họ rất khác nhau Con đường vươn tới sự hoàn hảo của mỗi người, bởi vậy, không giống ai Vì thế mà con người cô đơn” Cô đơn được coi là một trạng

thái bi kịch, là nỗi đau tinh thần lớn nhất của con người Bởi thế, những tác phẩm viết về sự cô đơn từ xưa đến nay luôn nhận được sự đồng cảm rất lớn từ bạn đọc Văn xuôi Việt Nam thời đổi mới quan tâm cũng đặc biệt đến tình trạng cô đơn của con người Nằm trong mạch cảm hứng khám phá số phận con người, mỗi nhà văn, có những nét riêng biệt, đào sâu theo một hướng khác nhau khi cùng khai thác chủ đề cô đơn

Tác giả Mai Hương trong Đổi mới tư duy văn học và đóng góp của một số

cây bút văn xuôi đã chỉ ra kiểu nhân vật cô đơn trong văn Nguyễn Huy Thiệp:

Tướng về hưu với lối viết mới lạ đã mang đến cho văn học một chất mới “chất

kiêu bạc, tàn nhẫn, cay đắng”, một “hơi gió lạ”- chủ đề cô đơn, tình trạng con người cô đơn, lạc loài ngay giữa gia đình, người thân và đồng loại” Trong bài

Chân dung nhà văn, từ một thế nhìn nhà văn Lê Minh Hà lại nhận thấy: “Nhân

vật của ông là con người trong cái phận vừa lớn lao vừa bé mọn của mình, trong ý thức về sự biết và không biết của mình, trong nỗi buồn trước cái đẹp, cái chua chát

của đời sống” Hồ Tấn Nguyên Minh trong bài Quan niệm về con người trong

truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đăng trên http://vanvn.net/ cũng đã phân tích

kiểu người cô đơn trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Tiêu biểu là trong 2 tác

phẩm Tướng về hưu và Con gái của thủy thần Theo nhận định của tác giả thì

nhân vật trong các tác phẩm này là những “con người cô đơn, lạc lõng giữa mênh mông cõi người” Họ sống lạc lõng, cô đơn ngay trong chính gia đình của mình, giữa những người thân yêu tưởng chừng như không thể có xa cách Cái cô đơn

mà Nguyễn Huy Thiệp nói đến chủ yếu là cái cô đơn bản thể luận Trẻ con cô đơn

là bởi không hiểu vì sao chúng được sinh ra, cuộc đời chúng sẽ như thế nào Người lớn cô đơn bởi họ đó chọn cho mình một đích sinh tồn mà họ biết rằng con đường đến đó thật đa đoan và họ phải bước đi một mình, mất tất cả tự do khi tới đích

Phan Thị Vàng Anh nói đến cả hai trạng thái tự cô đơn và bị cô đơn trong

sáng tác của chị Họ là những người trẻ tuổi luôn ở trạng thái hẫng hụt, chơi vơi,

cô đơn vì không có điểm tựa tinh thần Họ sống chông chênh, hờ hững Đối với họ cuộc sống lúc nào cũng tỏ ra một vị đơn điệu, buồn chán, nhạt nhẽo

Hình tượng con người cô đơn trong tiểu thuyết "Thiên sứ" trở thành hình

tượng độc đáo về thế giới hiện tại Qua hình tượng này, tư tưởng nghệ thuật của nhà văn bộc lộ khá tập trung và sắc nét, chủ đề cô đơn qua đó đã trở thành một giá trị nhân văn mới mẻ làm giàu thêm hệ thẩm mĩ quen thuộc của văn học Việt Nam

Nhân vật tha hóa: Nhân vật tha hóa cũng là một kiểu nhân vật rất phổ biến

trong văn xuôi Việt Nam sau năm 1975 Tha hoá là khái niệm chỉ hiện tượng “Con người biến chất thành xấu đi” Trong lịch sử văn học thế giới, nhân vật tha hoá đã xuất hiện từ lâu, có nhiều nhân vật sống mãi và gắn liền cùng tên tuổi các nhà văn

như Juyliêng (Đỏ và đen - Xtăng đan), Rêbécca (Hội chợ phù hoa - M.Thaccơrê), Raxcônnhicốp (Tội ác và trừng phạt - Đôxtôiepxki), Raxtinhắc (Tấn trò đời - Banzắc) Ở Việt Nam , nhân vật tha hoá xuất hiện cùng với trào

lưu văn học hiện thực phê phán (1930-1945) trong các tác phẩm của các nhà văn Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng và đặc biệt là Nam Cao Đến giai đoạn văn học 1945-1975, do chịu sự chi phối đặc biệt của hoàn cảnh lịch sử 30 năm chiến tranh, các nhà văn không có điều kiện để xây dựng loại hình nhân vật này Sau 1975, nhân vật tha hoá có sự xuất hiện trở lại ở nhiều cây bút văn xuôi, trong đó có Lê Minh Khuê, Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp… Nhân vật tha hóa được chia làm hai loại đó là nhân vật tha hóa và nhân vật bị tha hóa

Nhân vật tha hóa xuất hiện khá nhiều trong các sáng tác của Nguyễn Minh Châu với cả hai kiểu loại: Nhân vật tha hóa và nhân vật bị tha hóa Nhân vật tha hóa trong truyện ngắn Lê Minh Khuê là những kẻ hoặc tham lam tiền bạc, vật chất chạy theo lối sống sa đoạ, thực dụng tầm thường, hoặc tham vọng quyền lực đỉnh cao Nhân vật bị tha hóa lại có nhiều điểm khác Loại nhân vật này khác với loại nhân vật tự tha hoá ở chỗ họ bị tha hoá ngoài ý muốn của bản thân Một điều đáng

lưu ý là trong chín tác phẩm xuất loại nhân vật bị tha hóa của Lê Minh Khuê thì có đến bảy tác phẩm, nhân vật thuộc tầng lớp trí thức Họ là nhà báo, kỹ sư và nhiều hơn cả là nhà giáo Rõ ràng, sự tha hoá của trí thức là một trong những vấn đề Lê Minh Khuê trăn trở, quan tâm Ma Văn Kháng lại đặc biệt nhạy cảm và suy tư, trăn trở với cuộc sống đô thị thời mở cửa Ông quan tâm đến mọi lĩnh vực của đời sống con người như nó vốn có: tình yêu, tình dục, hôn nhân gia đình, ước mơ hạnh phúc tốt đẹp hay thấp hèn, chuyện sinh hoạt hằng ngày với bao chuyện mè nheo Những chuyện tưởng như vặt vãnh nhưng đã phản ánh được một thực tế là dưới sự tác động của đồng tiền và sự xuống cấp của xã hội, các mối quan hệ gia đình, họ hàng, làng xóm, bạn bè, đồng nghiệp trở nên chao đảo, ngả nghiêng Chính vì vậy

mà tác phẩm của ông đặc biệt là mảng truyện ngắn mang chiều sâu triết luận đầy tính nhân bản về đời sống Truyện ngắn viết về đời sống đô thị hiện đại của ông tạo cho người đọc một cảm giác lo âu trước nỗi đời bao chuyện đắng cay, đốn mạt, trước một thực tế cuộc sống thành thị đầy rẫy những bất trắc Từ đó ông cũng chỉ

ra những nguyên nhân bào mòn dần cái ấm áp tình người trong mối quan hệ thiên bám giữa người với người, thậm chí ngày càng đáng ghê sợ ở lớp trẻ đó là lối sống ích kỷ nhỏ nhen, sự lãnh cảm, thiếu hụt về nhân tính Đọc truyện ngắn viết về thành thị của Ma Văn Kháng “người đọc nhận ra tiếng nói ngậm ngùi, cảm khái chứa đựng tình thương và nỗi buồn mênh mông trước một nhân thế đang phai lạt nhân tình” (Lã Nguyên)

Nhân vật dị biệt: Nhân vật dị biệt là một kiểu nhân vật rất độc đáo, đặc sắc

của văn xuôi Việt Nam sau năm 1975 Đó là những con người có sự khác biệt lớn

và gây được ấn tượng mạng đối với những người còn lại trong xã hội Thông qua cái dị biệt của nhân vật, nhà văn gửi gắm những triết lý xã hội, những quan điểm nhân sinh sâu sắc Nhân vật dị biệt được chia ra làm nhiều loại Đó có thể là những nhân vật dị biệt về nhân dạng hoặc cũng có thể là nhân vật dị biệt về thế giới tinh thần Bên cạnh đó còn có kiểu nhân vật dị biệt vì được miêu tả theo bút pháp trào

lộng

Trước hết là kiểu nhân vật dụ biệt về nhân dạng Loại này xuất hiện rất

nhiều trong các sáng tác văn học sau năm 1975 Đó là Hoài trong tác phẩm Thiên sứ: Sau “lễ rửa tội năm tiếng đồng hồ” trong phòng tắm ngày chủ nhật là “không

bao giờ trở thành đàn bà nữa”, mãi dừng lại ở tuổi mười bốn (“1m, 30kg, đuôi

sam”) đến năm hai mươi chín tuổi Đó là nhân vật Tính trong tiểu thuyết Thoạt kì thủy của Nguyễn Bình Phương với hình dáng kì dị: “tay dài, lưng dài, chân ngắn

Lông tay đỏ hồng, ngón không phân đốt Lông mày nhạt, hình vòng cung ôm nửa mắt Tai nhỏ, mồm rộng, răng cải mả Tiếng nói đục Đi như vượn, ngồi như gấu”

Chính những dị dạng về hình dáng bên ngoài đã góp phần tạo nên con người bản năng hoang dại của nhân vật

Bên cạnh những nhân vật dị biệt về nhân dạng là những nhân vật dị biệt về tâm hồn, về thế giới tinh thần Đó là những nhân vật có đời sống tinh thần khác biệt với nhân vật khác xung quanh khác, họ rơi vào những trạng thái tinh thần đặc

biệt như điên, loạn, tự kỉ… Trong tiểu thuyết Người đi vắng tác giả Nguyễn Bình

Phương đã xây dựng một thế giới nhân vật mà đa số họ là những con bệnh về tinh thần Nỗi ám ảnh tích tụ từ tiền kiếp, qua đất Linh Nham, chảy vào họ, hoang tưởng bệnh hoạn, điên loạn, tự kỷ ám thị trở thành số mệnh Con người mục nát, thối rữa về tinh thần từ lâu nhưng không phơi bày lồ lộ như sự thối rữa, nhầy nhụa thân xác của Hoàn nên không phải ai cũng ý thức được tình trạng của mình Hay như cũng trong một tiểu thuyết khác của tác giả Nguyễn Bình Phương, tiểu

thuyết Thoạt kỳ thủy, tác giả lấy bối cảnh vùng đất Linh Sơn toàn người điên và

những kẻ tật nguyền Ở đó có hẳn một đám đông người bị bệnh tâm thần “hay tụ tập ở các cột cây số múa hát í a” Người điên là những kẻ trống rỗng, tồn tại như câu nói quăng ra một cách vô nghĩa lí nhất của họ

Ngoài kiểu nhân vật dị biệt về nhân dạng, về thế giới tinh thần còn có kiểu nhân vật dị biệt vì được miêu tả bằng cách phóng đại hài hước Điều này ta có thể

thấy trong các sáng tác của Hồ Anh Thái Các nhân vật dị biệt của Hồ Anh Thái là kết quả của phép phóng đại đầy hài hước một vài nét tính cách lập dị, quái đản

Trong Mười lẻ một đêm trí tưởng tượng phóng túng đậm chất Nghìn lẻ một

đêm tạo nên họa sĩ Chuối Hột “bốn mươi tám cái xuân xanh là bốn mươi tám mùa

cởi mở”, khỏa thân tập yoga khi “cửa mở thông thống” hướng ra sân chung: "gã chống đầu xuống đất hai chân dốc thẳng lên trời, thân người bóng nhẫy trắng lôm lốp như thân chuối Tất nhiên là chuối hột trổ hoa ở quãng lưng chừng trời" Đó là

sở thích quái đản, còn công việc họa sĩ của gã cũng lố bịch không kém: nói tiếng

Anh theo kiểu “I like play you”, làm nghệ thuật bằng cách “quăng quật mọi thứ linh tinh ra thành sắp đặt, vẽ mặt bôi hề nhảy nhót hú hét leo cột mỡ thành ra biểu diễn” Nhân vật bà mẹ được phóng đại ở cái dâm và tham, “ngửi thấy mùi đàn ông

và mùi đất đều chén được" Qua năm lần đò, bắt đầu các cuộc phiêu lưu tình

Như vậy, nhân vật dị biệt được chi làm ba loại, tuy nhiên, trong thực tế, ta bắt gặp nhiều nhân vật dị dạng cả về nhân hình lẫn thế giới tâm hồn Đó là các nhân vật có đời sống tinh thần dị biệt và sự dị biệt đó thể hiện rõ qua hình thức bên

ngoài Các cô Cá Sấu 1 và Cá Sấu 2 trong tác phẩm Trại cá sấu là những nhân vật

như thế Họ có hình dáng hỗn hợp của “thế giới động vật”: “một mắt nhìn núi đôi một mắt nhìn sông Nhị, một thân hình rắn giả lươn một thân hình cá trắm lai cá chép trứng, một khuôn mặt sủi cảo một khuôn mặt mưng mưng thủ lợn thiu, răng cửa phi nước đại răng hàm đi nước kiệu” và một tâm hồn hoang tưởng, “phô trương mời chào” sẵn sàng “ngả bàn đèn” để thành hoạ sĩ, diễn viên Đó là nhân

vật dị biệt về cả hình dáng lẫn tinh thần, nhân cách

Nói tóm lại, những biến động dữ dội của xã hội Việt Nam sau năm 1975 đã tạo nên chuyển biến to lớn trong văn học Việt Nam nói chung và văn xuôi Việt Nam nói riêng Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người và hệ quả của nó là

sự ra đời của hàng loạt các kiểu nhân vật mới, sự phát triển của các kiểu loại nhân vật cũ đã tạo nên một diện mạo hoàn toàn mới cho văn xuôi Việt Nam đương đại,

khác hẳn so với nên văn học trước đó

1.3 Nhà văn Ngô Phan Lưu – Một hiện tượng đáng chú ý trong văn xuôi đương đại

1.3.1 Con đường đến với văn chương

Ngô Phan Lưu sinh ngày 13 tháng 11 năm 1946 tại thôn Thạnh Phú, xã Hoà

Mỹ Tây, huyện Tây Hoà, tỉnh Phú Yên Vốn là một trí thức ở miền Nam từ trước năm 1975, sau ngày đất nước thống nhất ông về quê làm ruộng sinh sống rồi đi vào con đường văn chương khi tuổi đã ngũ tuần Ngô Phan Lưu khởi đầu sự nghiệp văn chương bằng thơ nhưng sau đó chuyển sang văn xuôi và dần gặt hái nhiều thành công với truyện ngắn và tạp văn, xác lập được vị trí của mình trên văn đàn

Sự xuất hiện của Ngô Phan Lưu trên văn đàn trong một thập niên qua được đánh dấu bằng Giải nhất cuộc thi Truyện ngắn báo Văn Nghệ năm 2007 và những tác phẩm mang nhiều suy tư về đời sống nông thôn ngày nay Có thể nói Ngô Phan Lưu là một trường hợp độc đáo đáng quý của đời sống văn học Việt Nam đương đại Ông là hội viên Hội VHNT tỉnh Phú Yên và Hội Nhà văn Việt Nam Hiện ông

cư trú ở đường Duy Tân, thành phố Tuy Hoà, tỉnh Phú Yên

Bước sang tuổi ngũ tuần, bằng niềm đam mê văn học và những kinh nghiệm, vốn sống nhiều năm, ông bắt đầu khởi nghiệp sự nghiệp văn chương bằng thơ Bằng chồng bản thảo gồm mấy chục bài thơ dài ngắn khác nhau, ông đã kiên quyết, hào hứng thuyết phục vợ đồng ý với kế hoạch ông cho là siêu phàm Rằng:

“Nhà ta có một con bò Bán con bò đi sẽ in được một tập thơ, sau đó mang thơ đi bán lấy tiền mua lại một con bê Rồi con bê lớn lên sẽ có được con bò như cũ Thế nhưng, chủ nhân của con bò không còn là nông dân mà trở thành nhà thơ! Lợi cả đôi đường!” Được sự đồng ý của vợ, Ngô Phan Lưu lập tức bắt tay vào chuẩn bị

Không lâu sau thì tập thơ đầu tay Bếp lửa chiều đông ra đời Tập thơ Bếp lửa chiều đông in xong, nó khiến Ngô Phan Lưu có một cảm giác vô cùng đặc biệt

Ông hân hoan, phấn khởi, ông nâng niu, trân trọng, tôn thờ tập thơ của mình, ông

vuốt ve từng trang giấy, ông háo hức đi xin giấy giới thiệu để phát hành tập thơ Nhưng, mọi sự không suôn sẻ như Ngô Phan Lưu nghĩ Các đơn vị thôn ấp khắp các huyện thị trong tỉnh đều tiếp đón Ngô Phan Lưu niềm nở bởi nghĩ ông tiếp thị sản phẩm phân bón mới hay tuyên truyền mô hình canh tác mới Tuy nhiên, khi ông chìa ra tập thơ với đôi mắt tha thiết hy vọng, thì họ đều lắc đầu từ chối đầy ngán ngẩm

Thất bại với cuốn thơ đầu tay, con bò – tài sản lớn nhất của gia đình cũng đã mất, Ngô Phan Lưu buộc phải tìm cách khác để duy trì cuộc sống Ông tiếp tục chuyển hướng kinh doanh và làm nhiều ngành nghề khác nhau Từ kinh doanh sân trượt Patin giống trên thành phố đến đầu tư ăn học để làm thầy lang chữa bệnh bốc thuốc, nhưng tất cả đều thất bại Cứ mãi loay hoay kiếm kế sinh nhai để tồn tại với đời, khi thấy cái tên Ngô Phan Lưu xuất hiện trên các mặt báo với danh hiệu giải nhất cuộc thi viết truyện ngắn trên báo Văn nghệ thì ai nấy đều bất ngờ Tưởng là

đã hết duyên với văn chương sau sự không thành của tập thơ đầu tay Bếp lửa chiều đông, nhưng cái nghiệp văn vẫn theo sát nhà văn hóm hỉnh, hài hước này

Sau giải thưởng danh giá, những cuốn sách của Ngô Phan Lưu lần lượt đến tay bạn

đọc: Người không giăng câu Kiều, Cơm chiều, Xoa tay và cười, Tờ lịch gỡ mỗi ngày…

Mặc dù luôn tự nhận mình là nông dân và muốn được gọi là nhà văn “nông dân”, nhưng đọc những tác phẩm của Ngô Phan Lưu, chúng ta đều có thể nhận ra chất triết lý sâu sắc trong từng tác phẩm, qua từng nhân vật Ngô Phan Lưu là người có học thức, hơn nữa, ông lại là một người học triết, do đó, tác phẩm của ông luôn chứa đựng những triết lý sâu xa Văn chương của Ngô Phan Lưu là sự nghiền ngẫm sâu sắc, là sự trải nghiệm của cả một đời người Nói về nghề viết,

Ngô Phan Lưu chia sẻ: “Bàn viết của tôi trông ra cửa sổ Lãng đãng nơi khung chữ nhật gió lùa ấy, tôi thấy bóng quá khứ trôi qua nhiều buồn thương lẫn lộn Nhưng nơi ấy, tôi buộc hiện tại phải đi qua bằng lòng tin không mất của tuổi già

Nơi ấy, tôi thường ngồi lặng im, nghĩ nhiều hơn viết, nghe nước mắt phận mình không rơi ra ngoài được, vì những đồng cảm bao người dân quê chân lấm tay bùn Tôi vẫn hài hước để che đậy chua xót, tôi cố bông đùa để lấp đi cay nghiệt, để tôi được sống mà nuôi khao khát…” Những chia sẻ của Ngô Phan Lưu khiến người

đọc ít nhiều hình dung ra được lí do tại sao mãi đến khi đi quá nửa đời người, Ngô Phan Lưu mới cầm bút đến với văn chương Lý do có lẽ chính bởi nhà văn thực sự muốn chiêm nghiệm sâu sắc, muốn thực sự hiểu đời, thực sự hiểu người trước khi đặt bút tái hiện cuộc sống, khắc họa con người Cũng chính bởi thế mà những tác phẩm của Ngô Phan Lưu luôn để lại ấn tượng vô cùng sâu sắc cho bạn đọc bởi sự thâm trầm, tính triết lý

Chúng ta có thể nhận thấy động lực thôi thúc Ngô Phan Lưu bước vào con đường văn chương là sự hội tụ hầu như hết thảy những lý do của bao thế hệ Với lý trí tỉnh táo, ông không quá đặt nặng mục tiêu nào khi sáng tác, ông quan tâm đến cái sống cụ thể trong cuộc đời hơn Đôi khi, ông thích được gọi là một người nông dân viết văn, dù thực ra ông chỉ là nông dân ở cái vỏ thôi, bởi cốt cách của ông là một trí thức Tuy nhiên, khi tự xưng là người nông dân, ông đã có ý né vị trí của một nhà văn chuyên nghiệp Làm được đến đâu, biết đến đó, điều đó đỡ phải chịu

áp lực và hơn nữa, đỡ phải dính vào những vụ việc ầm ĩ trên văn đàn Nhìn chung, ông không đặt ra mục tiêu là phải làm một nhà văn chuyên nghiệp, bởi ông hiểu giới hạn của những nhà văn thuộc loại này Họ không được nói những gì ngoài khuôn khổ Còn ông thì viết về tất cả những gì mình biết, mình quan tâm từ cuộc sống xung quanh và từ trải nghiệm của chính mình Và tất cả hầu như được kể rất

tự nhiên như nó vốn thế Mặc dầu vậy, Ngô Phan Lưu rất vui vẻ đón nhận một giải thưởng nào đó của hội, của các tổ chức văn nghệ mang tính nhà nước một cách đầy

bản sắc của một “lão nông”:“Vui mừng như được vụ mùa bội thu” Ông cứ nỗ lực

đều đặn một cách tự nhiên để rồi năm 2010, ông vui mừng nhưng cũng rất điềm tĩnh khi được vinh dự trở thành thành viên của Hội nhà văn Việt Nam

Sau những thành công ban đầu, Ngô Phan Lưu vẫn sáng tác đều đặn Ông

được phụ trách hẳn một chuyên mục Cà phê nông dân trên báo Thể thao và văn hóa và được độc giả chờ đợi Đó là một niềm vinh dự không phải ai bước vào

chốn văn chương cũng có được Nhưng vào tháng 1- 2013, cảm thấy sức khỏe không đảm bảo nên đã dừng lại để tự lượng sức mình, không tự gò mình vào khuôn khổ ràng buộc nào

Như vậy để không cuốn trôi theo thời gian và dòng vận động không ngừng của văn học Việt Nam từ sau 1975 đến nay, mỗi thế hệ nhà văn, mỗi tác giả đã có những hướng đi, những cách tồn tại riêng của mình Ngô Phan Lưu cũng có cách tồn tại khá đặc biệt là: không tự đặt ra mục tiêu phải lập ngôn, phải nổi tiếng Nhưng bằng tài năng và niềm đam mê bất tận với văn chương, Ngô Phan Lưu vẫn luôn nỗ lực hết mình để sản phẩm cho ra đời tự nhiên nó tìm được chỗ đứng để tồn tại Đó là hướng đi riêng, là sự lựa chọn riêng của của một nhà văn có cái nhìn sâu sắc đầy tính triết học Và quả thực Ngô Phan Lưu đã thực sự có chỗ đứng vững vàng trên văn đàn

Lựa chọn viết về đề tài nông thôn - nơi gắn với mình một đời, nơi ông hiểu

rộng, thấm sâu cũng là một sự lựa chọn đúng đắn Bởi “Ngô Phan Lưu vốn là một người làm nông có nghề, làm không thua kém ai, bởi ngoài một sức dẻo dai, ông còn hay để ý, rút kinh nghiệm trong chuyện gieo gặt, đi đầu trong ứng dụng khoa học kỹ thuật vào đồng ruộng Chính cái am hiểu, cái gần gũi với nghề nông ấy

mà rất nhiều bạn văn đã "ngả mũ" trước những trang văn đẫm chất đồng quê, sâu lắng mà ý nhị như một nụ cười thoảng qua của hình ảnh nhân vật "học giả đồng quê" xuất hiện phảng phất trong văn Ngô Phan Lưu” (Đức Tuấn) Nhà văn Đào Minh Hiệp, Chủ tịch Hội Liên hiệp văn hóa nghệ thuật Phú Yên cũng nói: "Ông Ngô Phan Lưu viết rất chắc tay, với một vốn hiểu biết sâu rộng, nhất là cái duyên đằm sâu trong các truyện ngắn, tản văn viết về nông thôn đọc rất thích! Theo tôi, trong mươi năm gần đây, Ngô Phan Lưu là một trong những cây bút đáng chú ý ở

miền Trung "

Phải nói rằng thế mạnh của ông là vốn sống tích lũy được gạn lọc qua lăng kính cảm thông về tính cách người quê, về hồn vía cảnh quê Và khi đặt tất cả những điều ấy vào quá trình hội nhập thì tác phẩm của Ngô Phan Lưu trình bày được một không gian mở về nông thôn mới

1.3.2 Quan niệm nghệ thuật

Xuất hiện khá muộn trên văn đàn, nhưng Ngô Phan Lưu đã để lại những ấn tượng vô cùng lớn lao Thậm chí, người ta có thể gọi Ngô Phan Lưu là một “hiện tượng lạ” trong đời sống văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI: Một lão nhà văn đặc biệt vô cùng giữa lớp lớp các nhà văn trẻ Ngô Phan Lưu có lối viết độc đáo, những truyện ngắn luôn được viết theo giọng văn nhẹ nhàng, hóm hỉnh nhưng đến khi kết thúc tác phẩm, người đọc lại ngỡ ngàng nhận ra một bài học triết lý, nhân sinh sâu sắc được gửi gắm qua những câu chuyện hết sức đời thường Văn chương Ngô Phan Lưu có chất triết lý, nhưng chất triết lý ấy không bao giờ khô khan như triết học thông thường Nó được thể hiện một cách nhẹ nhàng, phảng phất, tự nhiên trong những câu chuyện về những người dân thôn quê đương đại với khá nhiều những đổi thay so với thời xa xưa Có được điều này là do Ngô Phan Lưu có xuất

thân từ một nhà trí thức Bản thân Ngô Phan Lưu chia sẻ: “Ngày trước tôi có học Triết, nhưng chủ yếu là con người tôi có máu triết Máu triết mách tôi rằng, đơn giản hóa được vấn đề là vấn đề được sâu sắc hơn lên”

Sự hấp dẫn trong các sáng tác của Ngô Phan Lưu được tạo nên bởi nhiều yếu

tố trong đó có một yếu tố chúng ta không thể không nhắc đến đó là quan niệm viết truyện độc đáo đặc sắc Khi được hỏi có bí quyết nào cho viết truyện ngắn không,

Ngô Phan Lưu khẳng định: “Theo tôi, không có bí quyết cho truyện ngắn hoặc nói rộng ra là sáng tác văn học Tôi đã viết khá nhiều truyện ngắn, nhưng mỗi lần viết truyện mới tôi đều xuất phát từ con số 0 Vẫn mò mẫn tìm tòi” Có thể nói, Ngô

Phan Lưu đặc biệt đề cao sự nỗ lực, tìm kiếm, sáng tạo trong văn chương Người

viết muốn tác phẩm của mình được người đọc đón nhận thì nhất định phải tạo nên được sự khác biệt trong các sáng tác của bản thân với nhau và tạo được sự khác biệt giữa tác phẩm của mình với tác phẩm của người khác Nếu cứ đi theo một con đường cũ mòn thì ắt sẽ bị bạn đọc quay lưng Có lẽ, đó cũng chính là lý do khiến những tác phẩm của Ngô Phan Lưu luôn được bạn đọc yêu mến và đón nhận

Ngô Phan Lưu đã trải qua nhiều thăng trầm của cuộc sống, thậm chí cả những đắng cay Con người đó lại rất để ý quan sát xung quanh và suy ngẫm về nó nên đã có những đúc kết thể hiện cả một quá trình nghiền ngẫm về cuộc đời và đặc biệt là ông

có cách nhìn nhận rất độc đáo về con bản tính con người

Ông quan niệm cuộc đời này nhan nhản, đầy rẫy những cái ác và “con người

là sinh vật hiểm ác nhất trong muôn loài” “Cái ác của con người thì rõ như ban ngày và càng ngày càng nhiều” Ngô Phan Lưu thẳng thắn khẳng định cái ác, cái

tệ tồn tại phổ biến giữa cuộc sống và trong cả chính mình: “Thực tế nhiều người

họ tệ lắm!” và “tôi sinh ra làm người tôi phải tệ Không có luật trừ Thoát khỏi luật trừ có chăng là Thánh và Phật Tôi không tệ làm sao tôi sống nổi với vô số tệ xung quanh” Như một lời giải thích nguyên nhân của thực tế đắng cay đó trong một bài phỏng vấn ông đã bộc bạch: “Con người sợ cái gì? Con người sợ cái ác Cái ác sợ cái gì? Cái ác chỉ sợ hãi cái ác hơn! Cái ác không ngán cái thiện đâu! Đấy là một vấn đề cực kỳ gay go”

Nhận thức đó của Ngô Phan Lưu về con người, cuộc đời đáng để tất cả chúng

ta phải suy ngẫm về một hiện thực mà mình đang sống Đó là một hiện thực bi đát nhưng ông không bi quan mà vẫn cố gắng tìm cách để mong góp phần khiến nó

ngày càng tốt đẹp hơn: “Phải làm sao phát huy cái thiện Còn cái ác mình phải đối mặt” Chính vì vậy mà văn Ngô Phan Lưu nói nhiều về cái ác trong cuộc sống

đặc biệt là trong tâm tính con người, nhưng cũng tìm kiếm, phát hiện, khẳng định

và ngợi ca những gì nhỏ nhất trong cuộc sống, trong cư xử làm sáng tâm thiện trong con người

Bên cạnh đó, điều khiến những truyện ngắn của Ngô Phan Lưu được bạn đọc yêu mến một phần là ở niềm tin về sự bền bỉ của những giá trị nhân văn ở nông thôn Việt Nam mà ông gửi gắm trong mỗi tác phẩm Ông khẳng định nhân văn nông thôn là có, và nó luôn tồn tại ở trong bản thân người nông dân Ông chia sẻ:

“Nhân văn nông thôn không cư ngụ trên đồng ruộng Nhân văn nông thôn luôn nằm trong người nông dân Họ đi đâu, ở đâu đều mang những đặc sản đó theo Nó nằm trong chính con người nông dân, ngoài ra nó không nằm ở đâu cả” Chính

sự gắn bó sâu sắc với cuộc sống nông thôn và con người nông thôn đã giúp Ngô Phan Lưu nhận ra những giá trị tốt đẹp của của người dân thôn quê Bên cạnh nhận thức về sự nhởn nhơ và phổ biến của cái ác trong cuộc sống, trong con người thì nhà văn Ngô Phan Lưu vẫn tin tưởng vào sự tồn tại của nhân văn, của cái thiện

trong người nông dân ở nông thôn Việt Nam Bởi lẽ, theo ông “tư tưởng nông dân

là tư tưởng cụ thể, lối sống nông thôn là lối sống giản dị Tư tưởng ấy và lối sống

ấy là một vùng hạnh phúc trong tầm tay mỗi người Đối với tôi đó là một minh triết của đời sống Phải trân trọng và nên giữ lấy” Vậy là Ngô Phan Lưu quan niệm tư tưởng cụ thể và lối sống giản dị chính là một trong những cốt lõi làm nên

chất nhân văn trong con người và cuộc sống Chính vì vậy mà nó cũng là hạnh phúc trong tầm tay mỗi người Cho nên, cần phải trân trọng, giữ lấy tư tưởng cụ thể và lối sống giản dị ấy Đây phải chăng là thang giá trị mà Ngô Phan Lưu luôn nâng niu và mong muốn xây dựng, nhân rộng trong xã hội Cụ thể, giản dị cũng là một đặc điểm làm nên nét riêng của văn chương Ngô Phan Lưu

Những quan điểm về văn chương, về nghề viết, về cái ác cái thiện, về cuộc đời mà Ngô Phan Lưu chia sẻ đã cho thấy cách nhìn nhận sâu sắc, nhiều chiều, nhiều góc độ của anh sinh viên Triết ẩn sau hình ảnh của một lão nông nhiều trăn trở với người, với đời Ta có thể nhận ra rằng thực tế cuộc đời có nhiều nghiêng lệch, có những khi cái ác lấn át cái thiện và con người trở nên bất lực nhưng từ thẳm sâu tâm hồn Ngô Phan Lưu vẫn luôn giữ vững niềm tin còn tồn tại cái thiện

quanh mình Với những quan niệm, tư tưởng, cách nhìn nhận về cuộc đời, về nghề viết, về văn chương như thế, Ngô Phan Lưu đã sáng tạo nên những tác phẩm gần gũi, tạo được nhiều thiện cảm và gây được ấn tượng sâu sắc đối với bạn đọc

1.3.3 Hành trình sáng tác truyện ngắn và việc tạo dựng nhân vật của Ngô Phan Lưu

Ngô Phan Lưu đã trải qua một hành văn chương tuy không dài nhưng nhà văn cũng đã có khá nhiều trải nghiệm với nghề văn Bằng sự tâm huyết, tình cảm chân thành và vốn sống, kinh nghiệm sống đáng quý, ông đã sáng tạo ra nhiều nhân vật, nhiều kiểu nhân vật đáng chú ý

Tập truyện ngắn đầu tay của Ngô Phan Lưu ra đời khá muộn so với các nhà văn khác, khi ông đã bước sang tuổi lục tuần Tuy nhiên, chính sự muộn mằn, sự chiêm nghiệm kĩ càng, sự chín chắn từng trải ấy đã khiến cả 18 truyện ngắn trong

tập truyện đầu tay Người không giăng câu Kiều đều có cách nhìn sâu sắc, nhân

bản về cuộc đời, tình người, về dòng chảy thời gian đẩy đưa từng số phận Nhân vật chính trong các tác phẩm không phải ai xa lạ mà chính là những người nông dân quê ông, những con người bé nhỏ, cô đơn, quanh năm chân lấm tay bùn Bên cạnh đó, nhà văn còn dành giấy mực để viết về những người nghệ sĩ trong thời đổi mới Hơn ai hết, họ là người vô cùng nhạy cảm và dễ có cảm giác cô đơn khi thời

kì đổi mới diễn ra

So với tập Người không giăng câu Kiều thì thế giới nhân vật trong Cơm chiều thực sự không có nhiều biến chuyển Nhân vật trong tập truyện chủ yếu vẫn

là nông dân miền Trung Những con người bộc trực, gieo neo và dằn vặt Trước những biến đổi to lớn của xã hội, Ngô Phan Lưu đã khơi dậy những phần chìm khuất trong tâm tính dân quê thời kì đổi mới Họ có những hành động lạ lùng, họ

có nhiều thái độ gay gắt thậm chí là độc ác nhưng đến cuối cùng, khi khép trang sách lại, người ta vẫn thấy cái lương thiện không bị nhòa lấp, cái lam lũ không bị dìm xuống khốn cùng, cái đắng đót không bị rơi vào tuyệt vọng Qua các câu

truyện của ông, ta thấy rằng người nông dân ngày nay có những suy tư khác, những lo âu khác, cách ứng xử rất khác so với nông dân trước đây Đặc biệt, trong tập truyện cũng xuất hiện thêm rất nhiều nhân vật là những con vật sống xung quanh con người, gắn bó với con người và đôi khi chúng cũng chính là nạn nhân

của con người Trong các truyện ngắn Câu hỏi vô vọng, Sự việc trong vài phút,

Soi qua nhánh lá hay Nhập nhằng và hoảng loạn, hình ảnh con trâu, con chó,

con gà, con vịt… cũng đều được thổi vào sự ray rứt, ngổn ngang của những sinh linh tội nghiệp Những con vật đó xuất hiện không chỉ tố cáo sự hờ hững, vô tâm của con người mà còn khơi dậy phẩm chất nhân hậu cao quý của con người

Xoa tay và cười là tập truyện ngắn thứ ba của Ngô Phan Lưu, gồm 14 truyện

ngắn 25 tản văn và vẫn một phong cách của Ngô Phan Lưu Trong các truyện ngắn ở

Xoa tay và cười, nếu độc giả có “gốc ruộng”, đặc biệt là “gốc ruộng” ở Nam Trung bộ

sẽ dễ dàng nhận ra con người và quê hương bùn đất rạ rơm của mình qua từng câu

chuyện của ông Những câu chuyện như Làng quê thì mênh mông, Xoa tay và cười … thể hiện khá rõ phẩm chất đó trong trang văn của một tác giả từng cầm

cày, cầm cuốc Trong tập sách này, Ngô Phan Lưu còn mở rộng trang viết khi hướng đến những thắng cảnh quê ông như truyện Gành Đá Dĩa Ai chưa biết Gành

Đá Dĩa, một địa danh có cảnh đẹp rất thơ mộng thuộc huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên đọc rồi sẽ biết Trong truyện này, Ngô Phan Lưu mượn chuyện tình gái trai để lồng

vào đó khung cảnh của quê mình Nhận xét về nhân vật trong tập truyện Xoa tay

và cười, Ngô Phan Lưu cho rằng so với các tập truyện ngắn trước thì nhân vật trong tập truyện Xoa tay và cười không có nhiều thay đổi Vẫn là những con người

nông dân thôn quê trong thời kì đổi mới, nhưng cái khác là tác giả khai thác được

và diễn tả được những trạng thái khác nhau trong cảm xúc, những nét riêng khác nhau trong tính cách con người

Tập truyện ngắn thứ tư của Ngô Phan Lưu là tập con lươn chép miệng Vẫn

mang màu sắc như Cơm chiều và Xoa tay và cười, tập truyện ngắn Con lươn

chép miệng do Nhà xuất bản Văn Học ấn hành lại khẳng định thêm một góc nhìn

của Ngô Phan Lưu dành cho những thân phận lầm lũi thời đô thị hóa Hai mươi chín truyện ngắn tuy dài ngắn khác nhau, nhưng chỉ nhằm trả lời một câu hỏi duy nhất: nết ăn nết ở của người nông dân chuyển động như thế nào giữa công cuộc

xây dựng và phát triển với tốc độ chóng mặt hôm nay? Các truyện ngắn như Thăm thẳm trưa, Mù sương đầu ngõ hay Cổ tích tự phát đều triển khai từ những chi

tiết vụn vặn để từ đó có thêm nhiều nét chấm phá cho bức tranh đã thưa vắng dần lũy tre quen thuộc Nhân vật trọng tâm mà Ngô Phan Lưu tập trung miêu tả hầu hết đều nhận thức được môi trường tồn tại của họ đang ngổn ngang nửa phố nửa quê,

và họ phải thay đổi để thích ứng, nhưng thay đổi ra sao vẫn còn loay hoay giữa tiến

bộ và lạc hậu, giữa cạnh tranh và khoan dung, giữa cái thiện lưu truyền và cái ác manh nha

Như vậy, sau bốn tập truyện ngắn, ta có thể định đạng được kiểu sáng tác của Ngô Phan Lưu và nhận ra thế giới nhân vật độc đáo của nhà văn Về cơ bản, hành trình tạo dựng thế giới nhân vật của Ngô Phan Lưu có sự thống nhất trong mỗi chặng đường phát triển Nhà văn gần như tập trung hết bút lực vào khắc họa hình ảnh những người nông dân thôn quê Tuy nhiên, qua mỗi tập truyện, nhà văn lại cố gắng khai thác hình ảnh người nông dân ở một khía cạnh khác, độc đáo hơn, sâu sắc hơn và hấp dẫn hơn Trên cơ sở thấu hiểu sâu sắc bối cảnh và tình hình nông thôn Việt Nam thời đổi mới, tác giả đã mang đến cho chúng ta một thế giới nhân vật đa dạng, phong phú của nông thôn Việt Nam Những nhân vật đó không đơn thuần chỉ là con người mà còn được mở rộng ra cả loài vật, đồ vật…

Như vậy, văn xuôi Việt Nam nói chung và truyện ngắn Việt Nam nói riêng đã

có những bước phát triển vô cùng khởi sắc và có nhiều đổi mới từ sau năm 1975

Sự đổi mới diễn ra ở mọi phương diện: Đề tài, chủ đề, tư tưởng, quan niệm nghệ thuật, thế giới nhân vật… Bên cạnh đó, khi nói về diện mạo mới mẻ ấy của văn xuôi Việt Nam sau năm 1975, chúng ta không thể không nhắc đến vai trò tích cực

của các cây bút trẻ, cây bút mới Trong số đó có Ngô Phan Lưu, một nhà văn đã cố gắng không ngừng, vượt qua mọi rào cản để có thể theo đuổi con đường văn chương và cống hiến cho đời những tác phẩm văn học chất lượng, đáng quý

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

NGÔ PHAN LƯU

2.1 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Ngô Phan Lưu gần gũi, giản dị

Bằng quan niệm nghệ thuật về văn chương, về con người độc đáo, đặc biệt cùng với vốn hiểu biết sâu rộng, Ngô Phan Lưu đã xây dựng được một thế giới nhân vật vô cùng

đa dạng, gần gũi Họ là những người dân thôn quê chân lấm tay bùn nhân hậu chất phát,

họ là những người nghệ sĩ với phẩm chất tài hoa tài tử, không hề chuyên nghiệp nhưng cũng đủ để tạo nên sự khác biệt ở những vùng đất thôn quê Họ là những con người hết sức giản dị, gần gũi và chúng ta có thể bắt gặp ở bất cứ một vùng quê nào

2.1.1 Những người dân quê nhân hậu, trọng tình

Sau năm 1975, cùng với những biến chuyển của lịch sử, hình ảnh người nông dân trong văn học do đó cũng có nhiều đổi khác Họ được nhìn nhận trong các mối quan hệ mới với những đặc điểm, phẩm chất mới khác hẳn với hình ảnh người nông dân trong các tác phẩm văn học trước đây Với sự am hiểu sâu sắc về nông thôn cũng như sự tinh tế, thấu hiểu tường tận đến từng ngõ ngách trong tâm

lý người nông dân, Ngô Phan Lưu đã tái hiện được trước mắt người đọc những bức tranh đẹp về sự nhân hậu, chân chất, trọng nghĩa, trọng tình của người nông dân chốn thôn quê

Như đã khẳng định, bản chất của người nông dân là hiền lành, lương thiện, tốt bụng và đây cũng chính là nét ưu điểm vô cùng đáng quý của họ Trong các truyện ngắn của Ngô Phan Lưu, ta bắt gặp rất nhiều những nhân vật như thế Đặc biệt, dù ở lứa tuổi nào thì Ngô Phan Lưu cũng tìm ra những nét đáng quý nét đáng trân trọng của họ Họ là đàn ông và cả đàn bà, họ có thể là người già, người trẻ thậm chí là trẻ con… Sự nhân hậu, bình dị, gần gũi ấy được thể hiện trong nhiều bình diện, nhiều mối qua hệ Đó vừa có thẻ là tình bạn, tình mẹ con, tình làng nghĩa xóm hay đôi khi chỉ đơn giản là tình người