SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Tên đề tài: “MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH QUA CỤM VĂN BẢN NHẬT DỤNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 9” Người thực hiện: Ca
Trang 1PHÒNG GD&ĐT HUYỆN KRÔNG ANA.
TRƯỜNG THCS LÊ VĂN TÁM.
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Tên đề tài:
“MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC HỌC SINH QUA CỤM VĂN BẢN NHẬT DỤNG
TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 9”
Người thực hiện: Cao Đình Cường
Trình độ chuyên môn: ĐHSP Ngữ văn.
Đơn vị công tác: Trường THCS Lê Văn Tám.
Krông Ana, tháng 2 năm 2016
Trang 2I PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài.
Hiện nay giáo dục phổ thông nước ta đã và đang chuyển từ chương trìnhgiáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Để thực hiệnđược điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạyhọc theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức,rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất, đồng thời phải chuyển cáchđánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá nănglực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, coi trọng kiểm tra đánh giá kết quả họctập với kiểm tra, đánh giá trong quá trình học tập để có tác động kịp thời nhằmnâng cao chất lượng của hoạt động dạy học và giáo dục Trước bối cảnh đó, việcdạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng phát triển năng lực của ngườihọc là cần thiết
Trong những năm qua, việc đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá
và đã đạt được những thành công bước đầu Đó là những tiền đề vô cùng quantrọng để chúng ta tiến tới việc việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo địnhhướng phát triển năng lực của người học Tuy nhiên, từ thực tế giảng dạy của bảnthân cũng như việc đi dự giờ đồng nghiệp tôi thấy rằng sự sáng tạo trong việc đổimới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh chưa nhiều.Dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức Việc rèn luyện kỹ năng cho học sinhchưa được quan tâm Hoạt động kiểm tra, đánh giá chưa thực sự khách quan, chínhxác (còn nặng về tái hiện kiến thức), chú trọng đánh giá cuối kì, chưa chú trọngđánh giá quá trình Tất cả những điều đó dẫn tới học sinh học thụ động, lúng túngkhi giải quyết các tình huống trong thực tiễn
Vì những lí do trên, tôi chọn nội dung: “Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh qua một số văn bản nhật dụng trong chương trình ngữ văn 9” làm đối tượng nghiên cứu.
2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài.
Trọng tâm của đề tài là nghiên cứu việc dạy học định hướng phát triển nănglực ở học sinh lớp 9 khi dạy cụm văn bản nhật dụng Người giáo viên lựa chọn
Trang 3những phương pháp nào, cách thức tổ chức dạy- học như thế nào để phù hợp vớikhả năng tiếp thu của học sinh trên cơ sở đó giúp các em có được cách nhìn nhậnvấn đề thiết thực với cuộc sống hơn Mặt khác cũng tạo điều kiện để các em đượcthể hiện quan điểm của cá nhân, biết vận dụng kiến thức để giải quyết các tìnhhuống thực tiễn Qua mỗi bài học phần nào học sinh phát triển được năng lực của
cá nhân gồm: năng lực làm chủ và phát triển của bản thân; năng lực xã hội; nănglực công cụ
3 Đối tượng nghiên cứu.
Trong phạm vi đề tài này, tôi tập trung nghiên cứu một số phương pháp dạyhọc và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng phát triển năng lực của người họcvận dụng vào việc dạy – học một số văn bản nhật dụng trong chương trình ngữ văn
9 Từ đó đưa ra những cách tiếp cận, giảng dạy văn bản nhật dụng có hiệu quả làmtiền đề áp dụng rộng rãi hơn trong hoạt động dạy học Ngữ văn
Đối tượng học sinh mà tôi thực hiện khảo nghiệm là học sinh lớp 9 trườngTHCS Lê Văn Tám xã Bình Hòa, huyện Krông Ana, tỉnh Đăk lăk trong các nămhọc 2013-2014, 2014-2015 và 2015-2016
4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu.
Với đề tài này tôi tập trung nghiên cứu việc dạy và học các văn bản nhậtdụng trong chương trình ngữ văn 9 tại trường THCS Lê Văn Tám Qua thực tiễngiảng dạy và qua những nghiên cứu, tôi nêu lên những kinh nghiệm của bản thân
để chia sẻ cùng đồng nghiệp và những người quan tâm đến vấn đề này
Ở đây tôi không có tham vọng giải quyết hết những vấn đề về việc dạy học
và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng phát triển năng lực của người học mộtcách triệt để bởi đây là vấn đề mới và phức tạp Tôi chỉ tập trung làm rõ một sốphương pháp, kỹ thuật dạy học của môn Ngữ văn theo định hướng năng lực, cụ thểnhư:
– Các phương pháp đặc thù của bộ môn:
+ Dạy học đọc – hiểu
+ Dạy học tích hợp ( gồm tích hợp nội môn và tích hợp liên môn)
– Một số phương pháp dạy học tích cực:
Trang 4+ Phương pháp thảo luận nhóm.
+ Phương pháp đóng vai
+ Phương pháp nghiên cứu tình huống
Từ những thu hoạch này, tôi hi vọng những cách tiếp cận, dạy – học theođịnh hướng phát triển năng lực của người học sẽ trở nên có hiệu quả hơn, từ đó cóthể áp dụng rộng rãi cho việc dạy học các văn bản nhật dụng trong chương trìnhNgữ văn THCS
5 Phương pháp nghiên cứu.
*Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết:
- Phương pháp phân tích và tổng hợp
*Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
- Phương pháp quan sát
- Phương pháp điều tra
- Phương pháp thực nghiệm khoa học
- Phương pháp phân tích và tổng hợp kinh nghiệm
- Phương pháp thử nghiệm để kiểm nghiệm một số kết quả mà đề tài đề xuất
II PHẦN NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận.
Dạy học được xem là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và
có định hướng giúp người học từng bước có năng lực tư duy và năng lực hànhđộng với mục đích chiếm lĩnh các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các kỹ năng, cácgiá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để trên cơ sở đó có khả năng giảiquyết được các bài toán thực tế đặt ra trong toàn bộ cuộc sống của mỗi người học
Trong giai đoạn hiện nay nền giáo dục của nước ta đã và đang thực hiện đổimới một cách căn bản và toàn diện Từ đổi mới về chương trình giáo dục đến việcđổi mới về phương pháp dạy học và cách đánh giá kết quả học tập của học sinh.Nghị quyết số 29 của BCH TW8 khóa XI được triển khai tạo cơ sở cho giáo viêntích cực hơn trong việc tìm tòi, sáng tạo những phương pháp dạy học mới chútrọng đến người học mà dạy học phát triển năng lực được xem là một phương pháp
Trang 5dạy học hiệu quả, học sinh được tìm tòi, được thể hiện quan điểm của mình trongquá trình học tập
Năng lực được hiểu là: “Khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có
để thực hiện một hoạt động nào đó Phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con ngườikhả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao” (Theo Từ điểntiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên - NXB Đà Nẵng 1998)
Trong tài liệu tập huấn việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo địnhhướng phát triển năng lực của học sinh do Bộ giáo dục và Đào tạo phát hành năm
2014 thì “Năng lực được quan niệm là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chứckiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân,… nhằm đáp ứnghiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định Địnhhướng chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015 đã xác định những năng lựccốt lõi mà học sinh Việt Nam cần phải có như:
– Năng lực làm chủ và phát triển bản thân, bao gồm: Năng lực tự học; Năng lựcgiải quyết vấn đề; Năng lực sáng tạo; Năng lực quản lí bản thân
– Năng lực xã hội, bao gồm: Năng lực giao tiếp; Năng lực hợp tác
– Năng lực công cụ, bao gồm: Năng lực tính toán; Năng lực sử dụng ngôn ngữ;Năng lực ứng dụng công nghệ thông tin (ITC)
Như vậy có thể hiểu một cách ngắn gọn năng lực là khả năng vận dụng tất cảnhững yếu tố chủ quan (mà bản thân có sẵn hoặc được hình thành qua học tập) đểgiải quyết các vấn đề trong học tập, công tác và cuộc sống
Theo UNESSCO, việc học (kiến thức) có mối quan hệ chặt chẽ với năng lực
Trang 6Dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực nghĩa là thông qua bộ môn,học sinh có khả năng kết hợp một cách linh hoạt, có tổ chức kiến thức, kỹ năng vớithái độ, tình cảm, động cơ cá nhân… nhằm đáp ứng hiệu quả một số yêu cầu phức
hợp của hoạt động trong một số hoàn cảnh nhất định
Hiện nay cùng với sự phát triển mạnh mẽ của đất nước trong xu thế hộinhập, giáo dục và đào tạo cũng đã và đang hết sức được quan tâm, Các chính sáchphát triển giáo dục đào tạo được xem là quốc sách hàng đầu Việc đổi mới căn bảntoàn diện về GD-ĐT đã được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 29 BCH TƯ 8 khóa
XI Đây được xem là cơ sở pháp lý để thực hiện đổi mới trong giáo dục nói chung
và việc đổi mới phương pháp dạy học nói riêng
Các năng lực mà môn học Ngữ văn hướng đến:
+ Năng lực giải quyết vấn đề
+ Năng lực sáng tạo
+ Năng lực hợp tác
+ Năng lực tự quản bản thân
+ Năng lực giao tiếp tiếng Việt
+ Năng lực thưởng thức văn học/cảm thụ thẩm mĩ
Các văn bản nhật dụng trong chương trình Ngữ văn 9 đề cập đến một số vấn
đề cơ bản như sau:
Tên văn bản Vấn đề được đề cập
- Đấu tranh cho một thế giới hoà bình
- Phong cách Hồ Chí Minh
- Tuyên bố thế giới về sự sống còn, quyền
được bảo vệ và phát triển của trẻ em
- Bảo vệ hoà bình, chống chiếntranh
- Hội nhập với thế giới và giữ gìnbản sắc văn hoá dân tộc
- Quyền sống của con người
Việc dạy học văn bản nhật dụng không chỉ yêu cầu học sinh nắm vững nộidung bài học mà còn phải biết nhìn nhận vấn đề và liên hệ với thực tiễn, từ đó có
Trang 7thể hình thành những chuẩn mực trong suy nghĩ và trong hành động, có khả nănggiải quyết tình huống thực tiễn một cách linh hoạt.
2 Thực trạng.
Từ những thực tế nói trên vấn đề dạy học gắn với phát triển năng lực họcsinh đã được đề cập nhiều và đã được áp dụng ở nhiều trường học, nhiều cơ sở giáodục Ở trường THCS Lê Văn Tám, vấn đề này cũng hết sức được quan tâm từ việcchỉ đạo của nhà trường đến đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên
Phần văn bản nhật dụng trong chương trình Ngữ văn 9 không nhiều, chỉ có 3văn bản song đây là những bài học thể hiện tính chất thực tiễn, từ nội dung mà cácbản đề cập giúp học sinh hình thành được những quan điểm đúng đắn, hành động
cụ thể phù hợp với xu thế phát triển của đất nước ở hiện tại và trong tương lai
Tuy nhiên trong thực tế giảng dạy của bản thân và việc dự giờ đồng nghiệp,qua nhiều năm, tôi thấy việc dạy – học các văn bản nhật dụng trong chương trìnhtại đơn vị chưa thật phát huy và khơi dậy tối đa các năng lực của học sinh Điều đó,thể hiện ở những tồn tại sau:
- Dạy học đọc – hiểu còn mang nặng tính truyền thụ một chiều những cảmnhận của giáo viên về văn bản Nhìn chung vẫn là chú trọng dạy kiến thức hơn là hình thành kỹ năng
- Dạy học tích hợp đã được chú trọng, tuy nhiên, dạy học tích hợp vẫn mangtính khiên cưỡng, nội dung tích hợp vào bài học như bảo vệ môi trường, giáo dục
kỹ năng sống… một cách cứng nhắc Chưa làm cho học sinh huy động kiến thức,
kỹ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực… để giải quyết các nhiệm vụ học tập.Việc tích hợp nội môn và tích hợp liên môn chưa thực sự hiệu quả, chính vì vậychưa giúp học sinh hình thành kiến thức, kỹ năng mới và tất nhiên các năng lực củahọc sinh chưa được phát triển
- Việc vận dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực còn mangtính hình thức Phương pháp thảo luận nhóm được tổ chức nhưng chủ yếu vẫn dựavào một vài cá nhân học sinh tích cực tham gia, các thành viên còn lại còn dựadẫm, ỉ lại chưa thực sự chủ động Mục đích của thảo luận nhóm chưa đạt được tínhdân chủ, mọi cá nhân được tự do bày tỏ quan điểm, thói quen bình đẳng, biết đón
Trang 8nhận quan điểm bất đồng để hình thành quan điểm cá nhân.
- Phương pháp đóng vai thực sự là phương pháp chưa được giáo viên chútrọng Nếu có thực hiện thì chỉ là dạng bài viết, việc xử lí tình huống giả định, trìnhbày một vấn đề chưa được quan tâm đúng mức Vì vậy mà học sinh ít có cơ hộibày tỏ thái độ, chưa hững thú, chưa hình thành được các kỹ năng và năng lực củangười học
Mặc dù đã có giáo viên thực hiện thay đổi phương pháp dạy học, thay đổicách thức tổ chức giờ học song kết quả chưa đạt được như mong muốn mà nguyênnhân là:
+ Về phía giáo viên: Việc đổi mới phương pháp dạy học cũng không đượcthực hiện một cách triệt để, vẫn còn nặng về phương pháp truyền thống truyền thụmột chiều Bên cạnh đó việc ứng dụng CNTT trong dạy học cũng hạn chế - mộtphần là do kỹ năng sử dụng máy chiếu hay bảng thông minh của họ hạn chế, vì vậy
họ ngại áp dụng vì mất thời gian
+ Về phía học sinh: Học sinh ở trường THCS Lê Văn Tám chủ yếu là họcsinh vùng nông thôn nên việc tiếp cận và tìm tòi những thông tin thời sự phục vụcho bài học còn hạn chế Một số học sinh chưa có phương pháp học tập phù hợp,chưa tích cực trong việc tìm tòi nghiên cứu bài học
+ Cơ sở vật chất của nhà trường đặc biệt là CNTT bị xuống cấp dẫn đếnkhông đáp ứng tốt cho việc đổi mới phương pháp dạy học
Yêu cầu đặt ra là phải thay đổi, thay đổi cả ở người dạy và ở người học đểsau mỗi bài dạy – học học sinh không chỉ có được hiểu biết (kiến thức) mà cònphải phát triển được năng lực bản thân , có như vậy mới đáp ứng được nhu cầu vềđổi mới giáo dục
2.1 Thuận lợi- khó khăn.
Trang 9chủ trương đổi mới nền giáo dục của Đảng và nhà nước
-Đội ngũ giáo viên trẻ khỏe và có trình độ chuyên môn vững, được đào tạotrên chuẩn và đã được tham gia các lớp tập huấn về chuyên môn do Phòng giáo dục
và đào tạo tổ chức hàng năm
-Đa số học sinh học tập tích cực và có sự hợp tác chặt chẽ với giáo viêntrong quá trình dạy – học
-Cơ sở vật chất được đầu tư: Mạng, máy tính, máy chiếu được trang bị phục
vụ dạy học, học sinh được trang bị kiến thức về vi tính để khai thác thông tin trênmạng Internet
* Khó khăn:
- Một số giáo viên chưa mạnh dạn thực hiện đổi mới phương pháp dạy học,dạy học còn mang nặng cách dạy truyền thống truyền thụ kiến thức mà chưa chú ý đến phát triển năng lực ở học sinh
- Một số học sinh chưa chăm học, thời gian dành cho việc học còn ít Một số phụ huynh cũng chưa thực sự quan tâm đến việc học của con cái Họ còn có suy nghĩphó mặc cho nhà trường, “tất cả nhờ thầy”
- Nhiều gia đình học sinh chưa có máy tính, một số học sinh việc khai thác nguồn thông tin trên mạng để phục vụ cho bài học còn hạn chế
- Cơ sở vật chất phục vụ cho hoạt động dạy học chưa đáp ứng tốt cho nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học
2.2 Thành công- hạn chế.
- Thành công: Dạy học phát triển năng lực học sinh sẽ tạo được nhiều cơ hội hơncho học sinh thể hiện mình Với mỗi hoạt động học sinh sẽ nhận thấy vai trò, vị trícủa cá nhân trong tập thể, từ đó các em sẽ tự tin và cố gắng hơn trong quá trình họctập Phương pháp này sẽ kích thích được mọi học sinh tích cực làm việc đặc biệt lànhững học sinh yếu bởi chính những học sinh này sẽ được giáo viên và các bạncùng nhóm để ý đến nhiều hơn
Khi phát triển được các năng lực trong quá trình học tập tức là học sinh thấy rõvai trò vị trí của mình, từ đó sẽ biết nỗ lực để hoàn thành nhiệm vụ, biết hành động
vì người khác và đó chính là một cách để hoàn thiện nhân cách người học sinh
- Hạn chế: Để thực hiện phương pháp dạy học này người giáo viên cần mất nhiều
Trang 10thời gian hơn để chuẩn bị cho một tiết học Giáo viên phải sử dụng tốt một số phần
mềm ứng dụng hỗ trợ trong dạy học (Kỹ năng ứng dụng CNTT)
2.3 Mặt mạnh, mặt yếu.
Dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh có nhiều điểm mạnh sauđây:
Thứ nhất là giáo viên dễ dàng hơn trong việc áp dụng những phương pháp
dạy học tích cực, dễ dàng hơn trong việc triển khai các đơn vị kiến thức Việc ứngdụng CNTT sẽ làm cho tiết học trở nên hấp dẫn, cuốn hút học sinh hơn
Thứ hai là học sinh được thực hành, luyện tập nhiều hơn Việc luyện tập
không chỉ thực hiện trên lớp mà còn có thể luyện tập áp dụng kiến thức, mở rộngliên hệ trong cuộc sống đời thường Mặt khác việc luyện tập mang tính liên tục và
có hệ thống
Thứ ba là qua cách thức tổ chức tiết học bằng các phương pháp làm việc
nhóm thì học sinh sẽ tạo được mối liên hệ giữa các thành viên trong nhóm và tronglớp, đồng thời khả năng hợp tác giải quyết vấn đề sẽ được nâng cao
Mặt yếu: Việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực bắt buộc cả giáoviên và học sinh phải có sự chuẩn bị hết sức chu đáo, học sinh phải chủ động vàtích cực hợp tác trong mọi hoạt động nếu không tiết học dễ dẫn đến nhàm chán
2.4 Các nguyên nhân, các yếu tố tác động
- Giáo viên chưa thực hiện đổi mới phương pháp dạy học một cách triệt để
- Một số phương tiện CNTT hỗ trợ dạy học đã bị xuống cấp, việc khai thác thôngtin chưa hiệu quả
- Đối tượng học sinh là vùng nông thôn nên thời gian các em dành cho việc học ởnhà chưa được như yêu cầu vì còn phải đi làm giúp bố mẹ
2.5 Phân tích, đánh giá các vấn đề thực trạng mà đề tài đặt ra.
Trước yêu cầu đổi mới một cách căn bản và toàn diện của nền giáo dục đểphù hợp với xu thế hội nhập, yêu cầu giáo viên phải có sự thay đổi về quan điểm,
về cách tiếp cận trong việc lựa chọn phương pháp dạy học, hình thức tổ chức lớphọc cũng như thay đổi cách đánh giá học sinh – dạy học gắn với phát triển nănglực Muốn làm được điều đó trước hết người giáo viên phải có sự thay đổi trong
Trang 11cách tiếp cận, phải giúp cho học sinh làm chủ quá trình học tập.
Đổi mới về phương pháp dạy học là yêu cầu quan trọng Kết hợp tốt cácphương pháp dạy học truyền thống với các phương pháp dạy học tích cực
Đổi mới về cách thức tổ chức giờ dạy, học sinh phải được hoạt động, đượcthể hiện mình chứ không phải là việc giáo viên cứ “ra rả” giảng, bình còn học sinhthì cứ như “đàn gảy tai trâu”
Một trong những mục đích cần hướng đến khi dạy học văn bản nhật dụng làhọc sinh phải nhận thức được vấn đề được nói đến nó đã và đang diễn ra như thếnào, mỗi người cần phải làm gì và làm như thế nào để giải quyết vấn đề đặt ra mộtcách phù hợp Ứng dụng CNTT là điền kiện tốt để giáo viên thể hiện phương phápdạy học tích cực nhằm đáp ứng yêu cầu đó Học sinh không chỉ được nghe, đượcbiết mà còn phải được thấy Có như vậy học sinh mới có thể có những rung cảm,
có cách nhìn cách đánh giá vấn đề mang tính nhân văn Ví dụ: Khi dạy bài “Đấutranh cho một thế giới hòa bình”, giáo viên có thể cho học sinh quan sát bức ảnhcủa tác giả Nick Ut về người di cư và cậu bé 3 tuổi người Syria bị thiệt mạng trên
bờ biển Thổ Nhĩ Kỳ (năm 2015) Qua đó học sinh sẽ có quan điểm đánh giá thực
tiễn hơn và chắc chắn sẽ là sự đồng cảm với những người là nạn nhân của chiếntranh, tố cáo tội ác của chiến tranh, bảo vệ hòa bình Việc ứng dụng CNTT đượcxem là điều kiện tốt nhất để kích thích học sinh học tập Mặt khác sẽ giúp cho giáoviên triển khai nội dung bài học một cách dễ dàng hơn
3 Giải pháp, biện pháp.
3.1 Mục tiêu của giải pháp, biện pháp.
- Các giải pháp được nêu ra nhằm giúp giáo viên có được cách tổ chức giờhọc, lựa chọn những phương pháp dạy học cũng như việc ứng dụng CNTT phù hợptrong quá trình dạy học phần văn bản nhật dụng lớp 9 từ đó kích thích khả năng tưduy, tìm tòi và liên hệ vấn đề với thực tiễn cuộc sống
- Nâng cao hiệu quả trong công tác giảng dạy, góp phần nâng cao chất lượnggiáo dục toàn diện, góp phần hoàn thiện nhân cách ở học sinh
3.2 Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp, biện pháp.
Cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống Các phương pháp dạy học
