Vai trò nhân viên công tác xã hội trợ giúp người tâm thần từ thực tiễn Trung tâm xã hội tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (tt)

Nghề công tác xã hội tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu đang trong giai đoạn hình thành, kinh nghiệm về vai trò nhân viên CTXH trong trợ giúp người tâm thần chưa có và những hạn chế về ý thức, n

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

DƯƠNG TRÍ VIỄN

VAI TRÒ CỦA NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG TRỢ GIÚP NGƯỜI TÂM THẦN TỪ THỰC TIỄN TRUNG TÂM XÃ HỘI TỈNH BÀ RỊA - VŨNG TÀU

Chuyên ngành: Công tác xã hội

Mã số: 60 90 01 01

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

Hà Nội - 2017

Công trình được hoàn thành tại Học viện Khoa học Xã hội

Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Khắc Bình

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Hữu Chí

Phản biện 2: PGS.TS Lê Thanh Sang

Luận văn sẽ được bảo vệ trước hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học Xã hội giờ ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Học viện Khoa học Xã hội

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thực trạng ở Việt Nam nói chung và tỉnh BR -VT nói riêng số lượng người mắc các chứng rối loạn tâm thần ngày một gia tăng Việc chăm sóc, nuôi dưỡng người tâm thần ở đại đa số Trung tâm BTXH mới chỉ dừng ở quản lý hành chính Phần lớn các Trung tâm hiện nay chỉ tập trung quản lý nuôi dưỡng NTT là chủ yếu Chưa phát huy được hết vai trò của nhân viên công tác xã hội trong việc trợ giúp hoặc tạo việc làm cho NTT đã thuyên giảm góp phần phục hồi sức khỏe Việc trợ giúp, tư vấn, lao động trị liệu giúp họ sớm bình phục thì chưa được thực sự coi trọng Nhiều gia đình NTT thuộc diện hộ nghèo chưa tiếp cận được các dịch vụ xã hội, kỹ năng chăm sóc NTT

Nghề công tác xã hội tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu đang trong giai đoạn hình thành, kinh nghiệm về vai trò nhân viên CTXH trong trợ giúp người tâm thần chưa có và những hạn chế về ý thức, nhận thức của xã hội…Từ những khó khăn chung nêu trên, vai trò nhân viên công tác xã hội đối với người tâm thần trên địa bàn tỉnh chưa được quan tâm, đánh giá và phát huy một cách có hiệu quả, đến nay tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu chưa có một nghiên cứu nào về vấn đề này Vì vậy, tác giả chọn chủ đề “Vai trò của nhân viên Công tác xã hội trong hoạt động trợ giúp người tâm thần từ thực tiễn Trung tâm xã hội tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu” làm đề tài nghiên cứu trên cơ sở đó đưa ra những khuyến nghị về vai trò nhân viên CTXH đối với NTT tại các cơ sở công lập, ngoài công lập và cộng đồng nhằm thúc đẩy hoạt động trợ giúp NTT ngày một tốt hơn và theo hướng chuyên nghiệp hơn

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Được biết đã có nhiều viện nghiên cứu và các tổ chức xã hội đã quan tâm đến vai trò của nhân viên công tác xã hội trong công tác chăm sóc sức khỏe cho người tâm thần trên nhiều phương diện như:

Tác giả Bùi Xuân Mai (2010), Giáo trình Nhập môn công tác xã

hội, NXB Lao động - Xã hội

2

Tác giả Nguyễn Sinh Phúc (2013), Giáo trình đại cương chăm sóc

sức khỏe tâm thần, NXB Lao động - Xã hội

Tác giả Bùi Thị Xuân Mai (2014), Kỹ năng tham vấn của cán bộ

XH trong bối cảnh phát triển nghề CTXH ở Việt Nam, NXB Lao động -

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu những lý luận về CTXH, vai trò của nhân viên CTXH đối với người tâm thần và vai trò nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần

- Đánh giá thực trạng vai trò nhân viên công tác xã hội trong hoạt động trợ giúp và các yếu tố ảnh hưởng tới công tác xã hội đối với người tâm thần tại Trung tâm Xã hội

- Đề xuất một số giải pháp nhằm thực hiện tốt vai trò nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần theo hướng chuyên nghiệp tại Trung tâm Xã hội tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Vai trò nhân viên Công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi về nội dung: Vai trò nhân viên công tác xã hội trong trợ

giúp người tâm thần có nhiều vai trò, tuy nhiên trong phạm vi đề tài này tác giả chỉ tập trung nghiên cứu 06 vai trò cơ bản nội dung chủ yếu sau:

vai trò Người tham vấn; vai trò Người điều phối - kết nối dịch vụ; vai trò

3

Người giáo dục; vai trò Người biện hộ; vai trò Người tạo môi trường thuận lợi; vai trò Người quản lý trường hợp

- Phạm vi về khách thể: Đề tài nghiên cứu trên 30 người tâm thần (đã

thuyên giảm) đang được chăm sóc tại trung tâm Xã hội, nhóm khách thể là

CB, VCQL, NVCS của Trung tâm xã hội

- Phạm vi về thời gian: vấn đề nghiên cứu từ 2013 đến nay

- Phạm vi về không gian: Đề tài được tập trung nghiên cứu tại Trung

tâm Xã hội tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

- Được tiếp cận với phương pháp luận là duy vật biện chứng: từ những đánh giá thực trạng về đời sống của người tâm thần, thực trạng vai trò nhân viên CTXH trong hoạt động trợ giúp người tâm thần trên địa bàn rút ra những lý luận và đưa ra được những đề xuất về biện pháp nâng cao hiệu quả vai trò nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần trên địa bàn tỉnh

- Nghiên cứu vấn đề mang tính hệ thống: nghiên cứu các vấn đề trong mối quan hệ trong các hệ thống có liên quan trực tiếp đến đề tài như: lương, chính sách về cơ chế

5.2 Phương pháp nghiên cứu

5.2.1 Các phương pháp thu thập thông tin

- Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

- Phương pháp phỏng vấn sâu

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp chuyên gia

5.2.2 Các phương pháp xử lý thông tin

- Phương pháp thống kê toán học

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận của luận văn

Những thông tin thu thập được từ luận văn sẽ góp phần làm phong phú thêm hệ thống cơ sở dữ liệu cho việc phân tích lý luận về vai trò nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần nói riêng và lý luận về

4

công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần nói chung Đồng thời kết quả nghiên cứu của luận văn là nguồn tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu say này liên quan đến vai trò nhân viên CTXH trong trợ giúp người tâm thần

6.2 Ý nghĩa thực tiễn của luận văn:

Từ những kết quả nghiên cứu thực tế, tác giả nghiên cứu đề tài sẽ phát hiện ra được những điểm mạnh, điểm yếu đạt được trong nghiên cứu thực trạng vai trò nhân viên công tác xã hội trong hoạt động trợ giúp người tâm thần, những nhu cầu cần được hỗ trợ của người tâm thần tại Trung tâm Những phát hiện trong hoạt động trợ giúp người tâm thần của nhân viên CTXH sẽ là cơ sở cho việc đổi mới và kiến nghị cho Ban Lãnh đạo đơn vị, lãnh đạo các cấp đề ra các giải pháp thiết thực thúc đẩy công tác trợ giúp người tâm thần ngày càng tốt hơn

Nghiên cứu này làm cơ sở để đánh giá hiệu quả về vai trò của nhân viên CTXH trong hoạt động trợ giúp người tâm thần tại Trung tâm Xã hội nhằm bổ sung thêm tài liệu tham khảo về ngành CTXH trong hoạt động trợ giúp NTT cho các tổ chức, cá nhân hoạt động và quan tâm

Trong quá trình thực hiện đề tài góp phần tích lũy kinh nghiệm cho bản thân, giúp bản thân nâng cao một số kỹ năng của nhân viên CTXH

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo thì luận văn gồm 03 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận về vai trò của nhân viên công tác xã hội

trong trợ giúp người tâm thần

- Chương 2: Thực trạng vai trò của nhân viên công tác xã hội trong

trợ giúp người tâm thần tại Trung tâm Xã hội tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu

- Chương 3: Định hướng và giải pháp nâng cao vai trò nhân viên

công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần tại Trung tâm Xã hội tỉnh Bà

Rịa- Vũng Tàu

5

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÂN VIÊN

CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG TRỢ GIÚP NGƯỜI TÂM THẦN

1.1 Lý luận về người tâm thần

1.1.1 Khái niệm người tâm thần

Người tâm thần là những người mắc các BTT do hoạt động não bộ bị rối loạn gây nên những biến đổi bất thường về lời nói, ý tưởng, tư duy, hành vi, tác phong, tình cảm, cảm giác v.v làm cho bản thân bị giảm sút khả năng lao động, học tập, đảo lộn sinh hoạt, gây căng thẳng cho các thành viên trong gia đình, tổn thiệt về kinh tế, tình cảm của gia đình và

cộng đồng (Cục BTXH.2015 Giáo trình CTXH trong CSSKTT tập 1)

1.1.2 Đặc điểm và nhu cầu của người tâm thần [8-11]

1.1.3 Tầm quan trọng của việc trợ giúp người tâm thần [11-12] 1.2 Một số lý luận về công tác xã hội

1.2.1 Khái niệm công tác xã hội

CTXH là một nghề, một hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ giúp các

cá nhân, gia đình và cộng đồng nâng cao năng lực đáp ứng nhu cầu và tăng cường chức năng xã hội, đồng thời thúc đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực và dịch vụ nhằm giúp cá nhân, gia đình và cộng đồng giải quyết và phòng ngừa các vấn đề xã hội góp phần đảm bảo ASXH (Bùi Thị Xuân Mai, 2010)

1.2.2 Mục đích công tác xã hội [14]

1.2.3 Vai trò của nhân viên công tác xã hội

- Khái niệm về vai trò

Vai trò là tác dụng, chức năng tổng sự hoạt động, phát triển của cái

gì đó Hay vai trò còn được ám chỉ tính chất của sự vật, sự việc hiện tượng

6

để nói về vị trí, chức năng, nhiệm vụ mục đích của sự vật, sự việc, hiện tượng trong một hoàn cảnh, bối cảnh và mối quan hệ nào đó (Hoàng Phê, 1997)

- Khái niệm về nhân viên công tác xã hội

Nhân viên CTXH là người được đào tạo một cách chuyên nghiệp về CTXH có bằng cấp chuyên môn Đó là những người có khả năng phân tích vấn đề xã hội, có khả năng làm việc độc lập hoặc theo nhóm để giúp đỡ thân chủ của mình vượt qua khó khăn, tự vươn lên trong cuộc sống [11,tr.66]

1.3 Vai trò của nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp Người tâm thần

1.3.1 Nhu cầu đối với hoạt động trợ giúp Người tâm thần [17]

1.3.2 Một số vai trò cơ bản của nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp Người tâm thần [18-20]

1.4 Cơ sở pháp lý về vai trò nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần [20-22]

1.5 Một số yếu tố tác động đến sự thực hiện vai trò nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần

1.5.1 Trình độ chuyên môn của đội ngũ nhân viên công tác xã hội [22-23]

1.5.2 Cơ chế và chính sách trong trợ giúp người tâm thần [23-25] 1.5.3 Thái độ yêu nghề của nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần [25-26]

7

Kết Luận Chương 1

Trong Chương 1 tác giả đã trình bày cơ sở lý luận về vai trò nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần, các khái niệm về người tâm thần, về công tác xã hội và công tác xã hội đối với người tâm thần Những khái niệm này làm rõ về khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu của đề tài

Qua nghiên cứu cơ sở lý luận về vai trò nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp người tâm thần, nội dung Chương 1 trình bày 13 vai trò nhân viên công tác xã hội và 6 vai trò của nhân viên CTXH đối với người

tâm thần, cụ thể là vai trò Người tham vấn; vai trò Người điều phối – kết

nối dịch vụ; vai trò Người giáo dục; vai trò Người biện hộ; vai trò Người tạo môi trường thuận lợi; vai trò quản lý trường hợp

Trong Chương 1 cũng đề cập đến nhu cầu đối với hoạt động trợ giúp NTT; Một số vai trò cơ bản của nhân viên CTXH trong trợ giúp NTT; Một

số yếu tố tác động đến sự thực hiện vai trò nhân viên CTXH trong trợ giúp NTT cũng như trình độ chuyên môn của đội ngũ nhân viên công tác xã hội; Cơ chế và chính sách trong trợ giúp NTT; Thái độ yêu nghề của nhân viên CTXH trong trợ giúp NTT và cơ sở pháp lý về vai trò nhân viên CTXH trong trợ giúp NTT

Như vậy, qua hệ thống cơ sở lý luận ở Chương 1 sẽ định hướng cho

việc nghiên cứu đề tài “Vai trò nhân viên công tác xã hội trong trợ giúp

Người tâm thần từ thực tiễn Trung tâm xã hội tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu”

8

Chương 2 THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA NHÂN VIÊN CÔNG

TÁC XÃ HỘI TRONG TRỢ GIÚP NGƯỜI TÂM THẦN

TẠI TRUNG TÂM XÃ HỘI TỈNH BÀ RỊA - VŨNG TÀU

2.1 Khái quát về Trung tâm Xã hội tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu

2.1.1 Khái quát về tình hình người tâm thần trên địa bàn tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu [28-29]

2.1.2 Khái quát về Trung tâm xã hội tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu và thực trạng người tâm thần đang nuôi dưỡng

*Đặc điểm tâm lý:

Nguyên nhân do căn bệnh mà họ đang mắc phải làm cho họ hay lo

âu, suy nghĩ, mặc cảm với bản thân từ đó họ trở nên thiếu tự tin, không muốn giao tiếp (63% NTT tự ti, thiếu tự tin ngại giao tiếp, 29% bình

9

thường và người tâm thần năng động, tự tin giao tiếp chiếm tỷ lệ rất thấp 8%) (Biểu đồ 2.2)

*Nhu cầu về chăm sóc sức khỏe:

Tất cả NTT đều quan tâm đến vấn đề sức khỏe của bản thân, họ chọn mong muốn được chăm sóc sức khỏe ở mức độ cao (80%) Tuy nhiên NTT lại chưa ý thức việc tự rèn luyện sức khỏe, việc trị liệu bằng phương pháp lao động NTT cũng chưa thật sự quan tâm Vì vậy tỷ lệ NTT muốn được tập thể dục, lao động trị liệu chưa cao, chỉ đạt ở mức trung bình (50%) (Biểu đồ 2.3)

*Nhu cầu về tinh thần:

Tất cả NTT đều có nhu cầu được tôn trọng, 70% NTT muốn được tôn trọng ở mức độ cao, 30% NTT có nhu cầu được tôn trọng ở mức độ trung bình Nhu cầu tìm người thân hay đoàn tụ gia đình của NTT đạt ở mức trung bình vì hầu hết họ là người sống lang thang, không nơi nương tựa Chỉ những NTT có người thân họ mới có nhu cầu được đoàn tụ Nhu cầu tham gia hoạt động vui chơi, giải trí chiếm tỷ lệ rất cao, đa số NTT luôn có mong muốn về nhu cầu này, họ xem đây là cách để quên đi nỗi buồn, những khó khăn mà họ gặp phải Nhu cầu về vấn đề tư vấn tuy NTT chỉ quan tâm ở mức trung bình nhưng nhu cầu này cũng chiếm tỷ lệ cao,

họ quan tâm đến vấn đề mà mình gặp phải, sau khi được tư vấn họ sẽ hiểu

rõ vấn đề và biết cách để vượt qua khó khăn (Biểu đồ 2.4)

* Nhu cầu của người tâm thần tại trung tâm

12 nội dung hoạt động được đánh giá đáp ứng cao nhu cầu của NTT đang sinh sống chăm sóc, nuôi dưỡng tại đơn vị như: Chế độ dinh dưỡng được thay đổi thường xuyên trong các bữa ăn (100%), tập thể dục (100%), lao động trị liệu (100%)…; Tuy nhiên, vẫn còn 2 nội dung đạt nhu cầu

10

không cao có tỷ lệ từ 35 đến 60% đó là: Hỗ trợ tư vấn, tham vấn tâm lý cho NTT 66,7%, hỗ trợ biện hộ 63,3% Khả năng đáp ứng tốt nhu cầu của Trung tâm xã hội tỉnh BR–VT đối với NTT là do có được nguồn lực rất lớn từ Nhà nước, cùng với đội ngũ chuyên môn tham gia vào chăm sóc trợ giúp Tuy nhiên vẫn còn một số nội dung đánh giá đạt nhu cầu không cao, nguyên nhân do trình độ cán bộ Trung tâm không đồng đều, một số nội dung tư vấn cần có kiến thức chuyên môn sâu chỉ một số ít nhân viên đáp ứng được (Bảng 2.1)

Khi được hỏi về nhu cầu đào tạo CTXH, 100% số người được hỏi nhận định kiến thức chuyên môn đối với công việc của họ là rất cần thiết (67%) và cần là 33%, không có ai trong số họ cho là họ không cần kiến thức kỹ năng chuyên môn (Biểu đồ 2.6)

* Một số vai trò cơ bản của nhân viên CTXH trong trợ giúp người tâm thần

- Vai trò người tham vấn

Khả năng đáp ứng nhu cầu trợ giúp NTT của nhân viên CTXH của Trung tâm xã hội tỉnh BR-VT trong vai trò người tham vấn đạt được một

11

số kết quả thiết thực như: Nhân viên CTXH có thái độ chuyên nghiệp khi tham vấn, có sự đồng cảm và chấp nhận thân chủ, đảm bảo nguyên tắc nghề nghiệp khi thực hiện nhiệm vụ Tuy nhiên trung tâm cũng cần phải thúc đẩy hơn nữa hoạt động này bởi đa số đánh giá thể hiện kiến thức về tâm lý của NVCTXH còn hạn chế (68,0%) và sự hiểu biết sâu sắc về NTT khi tham gia tư vấn chỉ đạt (72,0%) (Bảng 2.2)

- Vai trò người điều phối – kết nối dịch vụ

Vai trò người điều phối - kết nối dịch vụ của nhân viên CTXH tại Trung tâm được đánh giá đạt tỷ lệ cao như: Chế độ ăn, đạt tỷ lệ (100,0%); Hoạt động vui chơi, giải trí, đạt tỷ lệ (88,0%); Y tế, đạt tỷ lệ (92,0%); Môi trường sống, đạt tỷ lệ (100,0%); Thông tin về các dịch vụ, đạt tỷ lệ (80,0%); Lao động trị liệu, đạt tỷ lệ (100,0%) Kết quả đã thể hiện sự quan tâm của lãnh đạo, thái độ làm việc tích cực của nhân viên và dịch vụ chăm sóc sức khỏe Trung tâm Trong số các hoạt động như bảng khảo sát đã thể hiện, hoạt động vận động nguồn lực theo đánh giá còn thấp (60%) (Bảng 2.3)

- Vai trò người giáo dục

Nhân viên Trung tâm đã nhận thức được tầm quan trọng trong việc giáo dục cho NTT như: Cung cấp thông tin, những kiến thức kỷ năng liên quan đến vấn đề mà NTT cần giải quyết, giúp họ nhận nhận biết và tự tin giải quyết vấn đề của mình Tuy nhiên việc trợ giúp khi hỗ trợ kiến thức pháp luật còn hạn chế, vì vấn đề cung cấp kiến thức pháp luật tùy thuộc vào từng đối tượng khác nhau, nhiều NTT gặp những vấn đề khác nhau liên quan đến pháp luật, mặt khác chỉ một số ít cán bộ có chuyên ngành về pháp luật, trình độ chuyên môn của cán bộ trung tâm đa số liên quan đến lĩnh vực mình phụ trách, nên phần nào cũng ảnh hưởng đến công tác hỗ trợ pháp luật (Bảng 2.4)