VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN ĐĂNG KHOA CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƯỜI NHIỄM CHẤT ĐỘC DA CAM/DIOXIN TỪ THỰC TIỄN TRUNG TÂM CHĂM SÓC, NUÔI DƯỠNG VÀ
Trang 1VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
TRẦN ĐĂNG KHOA
CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƯỜI NHIỄM CHẤT ĐỘC DA CAM/DIOXIN TỪ THỰC TIỄN TRUNG TÂM CHĂM SÓC, NUÔI DƯỠNG VÀ ĐIỀU TRỊ NẠN NHÂN BỊ NHIỄM CHẤT ĐỘC
Trang 2Công trình được hoàn thành tại Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam
Người hướng dẫn khoa học:
TS NGUYỄN TRUNG HẢI
Phản biện 1:TS Trần Thị Minh Thi
Phản biện 2:TS Phạm Trường Giang
Luận văn đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội, hồi ,ngày tháng năm 2017
Có thể tìm hiểu luận văn tại:
Thư viện Học viện Khoa học xã hội
Trang 31
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Cuộc chiến tranh hóa học do Mỹ tiến hành ở Việt Nam là cuộc chiến tranh hóa học có quy mô lớn nhất, dài ngày nhất, gây hậu quả nặng nề nhất Từ năm 1961 đến 1971, quân đội Mỹ đã phun rải gần 80 triệu lít chất độc hóa học, 61% trong đó là chất da cam, chứa
366 kg dioxin xuống miền Nam Việt Nam làm cho môi trường, sinh thái bị hủy hoại nặng nề Hậu quả của cuộc chiến tranh hoá học đó là khoảng 4,8 triệu người bị phơi nhiễm, gần 3 triệu người là nạn nhân chất độc da cam/dioxin, hàng trăm nghìn người đã chết, những nạn nhân còn sống đang phải vật lộn với các căn bệnh hiểm nghèo, di chứng chất độc da cam đã truyền qua thế hệ con, cháu, chắt
Việc chăm sóc, nuôi dưỡng và trợ giúp cho người nhiễm chất độc da cam/dioxin (sau đây gọi tắt là nạn nhân) là một thách thức và là một trách nhiệm lớn đối với cộng đồng, xã hội Hiện nay, việc chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị cho nạn nhân mới chỉ dừng lại
ở tại cộng đồng, gia đình Các hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị tập trung chủ yếu ở các cơ sở thuộc tổ chức Hội, quá trình hoạt động gặp nhiều khó khăn, không ổn định
Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của các nạn nhân chât độc da cam/dioxin, thành phố Hà Nội đã thành lập Trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin thành phố Hà Nội (sau đây gọi tắt là Trung tâm) Điều kiện xét duyệt nạn nhân để đưa vào nuôi dưỡng theo hướng mở hơn, cụ thể: việc
Trang 42
nuôi dưỡng nạn nhân tại đây không giới hạn về thời gian, độ tuổi, tình trạng sức khỏe; gia đình gặp hoàn cảnh khó khăn trong việc chăm sóc, nuôi dưỡng Mặc dù vậy, các hoạt động hiện nay ở Trung tâm mới chỉ hướng tới chăm sóc, nuôi dưỡng, trong khi đó nhu cầu của nạn nhân rất khá đa dạng, vì vậy việc vận dụng các hoạt động công tác xã hội trong hỗ trợ nạn nhân là rất cần thiết
Với những lý do trên tôi chọn đề tài: “Công tác xã hội đối với
người nhiễm chất độc da cam/dioxin từ thực tiễn Trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin thành phố Hà Nội” làm luận văn tốt nghiệp
2 Tình hình nghiên cứu của đề tài
Những năm gần đây, đã có rất nhiều đề tài được triển khai thực hiện trên các lĩnh vực về y tế, về môi trường và về chính sách xã hội để góp phần khắc phục cơ bản hậu quả chất độc hóa học do Mỹ
luận văn này, tác giả lựa chọn và phân tích một số công trình nghiên cứu, bài viết tạp chí tiêu biểu
Các công trình nghiên cứu về khung pháp lý nhằm đảm bảo quyền của nạn nhân
Việc kêu gọi và thúc đẩy sự quan tâm của công luận và Nhà nước các bên liên quan tìm cách giải quyết hậu quả chất độc da cam/dioxin một cách thỏa đáng và hòa bình; cải thiện cuộc sống những người Việt Nam bị dị tật thông qua các phương pháp chẩn đoán, điều trị và hòa nhập xã hội; đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách khắc phục hậu quả chất độc này
Trang 5Các báo cáo khoa học, Hội thảo khoa học về nạn nhân và các hoạt động trợ giúp đối với nạn nhân
Tập trung nghiên cứu đánh giá hiệu quả của chính sách đối với người khuyết tật, nạn nhân chất độc da cam/dioxin; đề xuất phương hướng và giải pháp chỉnh sửa, bổ sung, hoàn thiện chính sách đối với người khuyết tật, nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin
Qua quá trình tổng quan một số công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, có thể thấy rằng nạn nhân là mối quan tâm của cộng đồng quốc tế, của Đảng và Nhà nước Việt Nam Đây là một trong những lý do chính để tôi thực hiện nghiên cứu về vấn đề này
3 Mục đích và nhiệm vụ của nghiên cứu
3.1 Mục đích
Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về chăm sóc, nuôi dưỡng
và điều trị nạn nhân và thực tế công tác này tại Trung tâm trong thời gian qua, từ đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả, từng bước chuyên nghiệp hóa công tác chăm sóc, nuôi dưỡng và can thiệp hỗ
Trang 64
trợ nạn nhân thông qua các hoạt động Công tác xã hội tại Trung tâm nói riêng và ở Việt Nam nói chung trong thời gian tới
3.2 Nhiệm vụ
Nghiên cứu những vấn đề lý luận về chăm sóc, nuôi dưỡng
và điều trị đối với người nhiễm chất độc da cam/dioxin, nhu cầu nạn nhân
Nghiên cứu, đánh giá thực trạng về nạn nhân chất độc da cam/dioxin và thực trạng các hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng nạn nhân, chỉ ra những nguyên nhân, những ưu điểm và hạn chế trong hoạt động này
Phân tích các hoạt động công tác xã hội trong việc hỗ trợ nạn nhân, đề xuất giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả các hoạt động Công tác xã hội trong việc chăm sóc, nuôi dưỡng và hỗ trợ nạn nhân
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Công tác xã hội đối với nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin tại Trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị nạn nhân
bị nhiễm chất độc da cam/dioxin thành phố Hà Nội
4.2 Khách thể nghiên cứu
Cán bộ và nạn nhân tại Trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin thành phố Hà Nội
4.3 Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi về đối tượng: đề tài hướng tới phân tích, đánh giá
các hoạt động công tác xã hội trong việc chăm sóc, nuôi dưỡng và hỗ
Trang 75
trợ nạn nhân nhiễm chất độc da cam/dioxin, nghiên cứu lý luận và hướng tới phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động công tác xã hội đối với nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin
Cụ thể là các hoạt động: hoạt động lao động trị liệu; hoạt động tâm lý trị liệu; hoạt động giáo dục và hoạt động phát triển kỹ năng giao tiếp
Phạm vi về khách thể: cán bộ và nạn nhân tại Trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin thành phố Hà Nội
sự so sánh đối chiếu theo lịch sử, đảm bảo tính sát thực và toàn vẹn trong trình bày kết quả nghiên cứu
5.2 Phương pháp nghiên cứu
* Phương pháp nghiên cứu, phân tích tài liệu
Trang 8Luận văn sẽ xác định khung lý thuyết nghiên cứu công tác
xã hội đối với nạn nhân tại các Trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin như: các khái niệm, đặc điểm cơ bản của công tác xã hội với nạn nhân trong các Trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin, các yếu tố ảnh hưởng đến vấn đề này Luận văn
bổ sung một số vấn đề lý luận cơ bản về công tác xã hội đối với nạn nhân tại các Trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin Luận văn góp phần làm rõ vai trò của các bộ phận trong hệ thống chính trị
6.2 Ý nghĩa thực tiễn
Nghiên cứu cung cấp tương đối đầy đủ về hoạt động công tác xã hội đối với nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin ở Trung tâm nói riêng và nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin trên cả nước nói chung Trên cơ sở đó, gợi mở một số biện pháp hỗ trợ nhằm tạo điều kiện tốt hơn cho nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin
và gia đình của họ tiếp cận các chính sách, dịch vụ dành cho nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin khắc phục những khó khăn vươn lên hòa nhập với cộng đồng Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho người làm công tác xã hội, sinh viên công tác xã hội,
Trang 97
đồng thời đưa ra các giải pháp và hoàn thiện các dịch vụ công tác xã hội tại các Trung tâm có chức năng và nhiệm vụ chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin
7 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu, các phụ lục luận văn còn có 03 chương sau đây
Chương 1: Những vấn đề lý luận về công tác xã hội đối với
người nhiễm chất độc da cam/dioxin
Chương 2: Thực trạng công tác xã hội đối với nạn nhân tại
Trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin thành phố Hà Nội
Chương 3 Các biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động công
tác xã hội đối với nạn nhân từ thực tiễn tại Trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng và điều trị nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin thành phố Hà Nội
Trang 108
Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƯỜI NHIỄM CHẤT ĐỘC DA CAM/DIOXIN
1.1 Các lý thuyết vận dụng
1.1.1 Thuyết về nhu cầu con người
Để tồn tại, con người cần phải được đáp ứng các nhu cầu thiết yếu cơ bản cần cho sự sống, như: ăn, mặc, nhà ở và chăm sóc
y tế ; để phát triển, con người cần được đáp ứng các nhu cầu cao hơn, như: nhu cầu được an toàn, được học hành, được yêu thương, được tôn trọng và khẳng định Theo thuyết động cơ của Maslow, con người là một thực thể sinh - tâm lý xã hội Do đó, con người có nhu cầu cá nhân cần cho sự sống (nhu cầu về sinh học) và nhu cầu
xã hội Theo đó, ông chia nhu cầu con người thành 5 thang bậc từ thấp đến cao:
- Nhu cầu sống còn, bao gồm: nhu cầu về không khí, nước, thức ăn, quần áo, nhà ở, nghỉ ngơi ;
- Nhu cầu an toàn: nhà ở, chăm sóc sức khỏe, đảm bảo an ninh;
- Nhu cầu thuộc vào một nhóm nào đó: như có gia đình, thuộc về nhóm xã hội nào đó;
- Nhu cầu được tôn trọng;
- Nhu cầu hoàn thiện: được học hành, được phát triển những tiềm năng cá nhân
Trang 111.1.2 Thuyết thân chủ trọng tâm
Lý thuyết thân chủ trọng tâm do Carl Rogers phát triển được
ra đời và phát triển vào những năm cuối của thập kỷ 40 Thuyết thân chủ trọng tâm dựa trên quan điểm tích cực về con người, cho rằng mỗi cá nhân luôn có sự vận động để hoàn thiện bản thân, vì thế bản thân họ cần được trao quyền để chủ động trong giải quyết vấn đề Theo Rogers, mọi cá nhân đều có những tiềm năng riêng để họ có thể phát triển một cách tích cực Nếu như một cá nhân gặp phải khó khăn
về tâm lý, có những hành vi không phù hợp là do họ sống trong môi trường không lành mạnh, không có điều kiện để họ phát huy tiềm năng của họ Vì vậy, con người cần được giúp đỡ để phát triển tiềm năng tâm lý một cách phù hợp Từ đó, cho thấy nhiệm vụ của nhân viên xã hội là giúp cá nhân tháo bỏ những rào cản trong môi trường
xã hội, giúp họ hiểu được chính mình, chấp nhận hoàn cảnh và tự điều chỉnh bản thân để đạt được trạng thái cân bằng Như vậy, mục đích của người nhân viên xã hội khi thực hành theo thuyết thân chủ trọng tâm không phải là chữa trị cho thân chủ hoặc tìm kiếm những nguyên nhân từ quá khứ Thay vào đó họ cần khuyến khích thân chủ
tự hiện thực hóa những tiềm năng của bản thân mình Thân chủ được xem như là một chủ thể có hiểu biết, họ phải được hiểu, được chấp nhận để nhân viên xã hội có thể cung cấp những loại hình giúp đỡ
Trang 1210
được tốt hơn Nhân viên xã hội cần phải khuyến khích thân chủ khẳng định năng lực cá nhân của họ trong tiến trình giải quyết vấn đề của chính mình
1.2 Các khái niệm công cụ
* Khái niệm chất độc da cam/dioxin - Chất độc da cam
(Agent Orange): Chất độc màu da cam là một trong những loại chất diệt cỏ có màu mà không lực Hoa Kỳ đã rải trên vùng đất nông thôn Việt Nam từ năm 1961 đến 1971 nhằm diệt các loài cây gỗ, cây bụi
và mùa màng lương thực là nguồn cung cấp sự che trở và thực phẩm cho bên đối địch Chất độc màu da cam là một hợp chất gồm 2 loại thuốc diệt cỏ 2,4 - D và 2,4,5 – T được pha với tỷ lệ 50/50 Chất này duy trì chỉ trong một vài ngày hoặc vài tuần và sau đó tự tiêu hủy Nhưng nó có chứa độc chất, dioxin, không phân hủy dễ dàng và hiện vẫn đang gây ra các vấn đề về sức khỏe cho người dân ở Việt Nam
Chất Dioxin: Tên hóa học của nó là dioxin tetrachloro-dibenzo-para hay còn gọi là TCDD Nó là tên gọi chung của một nhóm hàng trăm các hợp chất hóa học tồn tại bền vững trong môi trường cũng như trong cơ thể con người và các sinh vật khác, nó
2,3,7,8-là một chất hữu cơ bền vững có chứa chất độc Da cam và một số các chất diệt cỏ có màu khác khi việc sản xuất ra một trong những thành phần của nó (2,4,5-T) được tăng cường trong thời kỳ chiến tranh TCDD là độc tố độc nhất trong số khoảng 419 loại hợp chất độc tương tự, bao gồm PCBs (polychlorinated biphenyls)
* Khái niệm nạn nhân nhiễm chất độc da cam/dioxin: Nạn
nhân nhiễm chất độc da cam/dioxin là người bị phơi nhiễm với chất
Trang 1311
da cam/dioxin có biểu hiện bệnh lý liên quan hoặc để lại hậu quả cho các thế hệ sau (nạn nhân có thể coi là bệnh nhân, người khuyết tật) Theo tài liệu giải đáp triệu chứng bị phơi nhiễm với dioxin, hiện tại
chưa tìm thấy có triệu chứng đặc hiệu khi bị phơi nhiễm dioxin Ảnh
hưởng của dioxin lên sức khỏe là hậu quả của quá trình tích tụ dioxin lâu dài trong cơ thể gây rối loạn nhiều chức năng sống dẫn đến làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tật Về phơi nhiễm, có phơi nhiễm trực tiếp và phơi nhiễm gián tiếp Phơi nhiễm trực tiếp là những người có tiếp xúc trực tiếp với chất da cam, bao gồm những người bị phun rải, những người sống, hoạt động trong những điểm nóng, tức vùng có tồn lưu chất độc dioxin cao Phơi nhiễm gián tiếp là những con, cháu của những nạn nhân da cam Họ là nạn nhân da cam do di truyền gien khiếm khuyết của ông, bà, bố, mẹ hoặc qua bú sữa mẹ là những NNDC Không phải mọi người bị phơi nhiễm chất da cam đều mắc bệnh và không phải tất cả con, cháu của NNDC đều mắc bệnh, đó là điều mà khoa học chưa giải thích được
Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam/dioxin là con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học hiện nay bị dị dạng, dị tật do hậu quả của chất độc hóa học không tự lực được trong sinh hoạt hoặc suy giảm khả năng tự lực trong sinh hoạt được hưởng trợ cấp hàng tháng theo Nghị định 31/2013/NĐ-CP, ngày 09/4/2013 của Chính phủ
* Khái niệm lao động trị liệu: Hoạt động lao động trị liệu là
hình thức phát triển, phục hồi chức năng mức độ cao, giúp người bệnh, tật phát triển, hồi phục những thói quen cũng như năng lực lao
Trang 1412
động và nghề nghiệp để họ có thể làm công việc như hoặc gần như trước khi mắc bệnh hay với một mức độ nào đấy, để họ có thể có được đời sống tự lập, có được tâm lý tự tin và tự khẳng định
* Khái niệm tâm lý trị liệu: Hoạt động tâm lý trị liệu là quá
trình, là cơ hội tạo cho nạn nhân phát triển, phồi phục được mức tối
ưu có thể về các chức năng sinh hoạt, giao tiếp, quan hệ, tâm lý xã hội, lao động nghề nghiệp
* Khái niệm giáo dục nhóm : Giáo dục nhóm là hình thức
học tập theo đó kiến thức, kỹ năng, và thói quen của một nhóm người được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua giảng dạy, đào tạo, hay nghiên cứu Giáo dục nhóm thường diễn ra dưới sự hướng dẫn của người khác, nhưng cũng có thể thông qua tự học Trong phạm vi luận văn này, giáo dục nhóm được hiểu là các hình thức cung cấp kiến thức, kỹ năng của nhân viên công tác xã hội với nhóm nạn nhân nhiễm chất độc da cam thông qua những hình thức giáo dục đơn giản và phù hợp với năng lực nhận thức của nhóm nạn nhân
* Khái niệm kỹ năng giao tiếp : Kỹ năng giao tiếp là một tập
hợp những quy tắc, nghệ thuật , cách ứng xử , đối đáp được đúc rút qua kinh nghiệm thực tế hằng ngày giúp mọi người giao tiếp hiệu quả thuyết phục hơn khi áp dụng thuần thục kỹ năng giao tiếp Trong phạm vi của luận văn, kỹ năng giao tiếp được hiểu là những cách ứng
xử chuyên nghiệp của nhân viên công tác xã hội trong các hoạt động can thiệp với đối tượng là nạn nhân chất độc da cam