CÔNG tác xã hội TRONG xóa đói GIẢM NGHÈO từ THỰC TIỄN HUYỆN MƯỜNG NHÉ, TỈNH điện BIÊN (tt)

Để đạt được thành quả trên Đảng và Nhà nước cần phải quan tâm hơn nữa trong việc ban hành, thực hiện các chính sách nhằm nâng cao hiệu quả của công tác xóa đói giảm nghèo.. Triển khai th

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VÌ VĂN TÌNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO TỪ THỰC TIỄN HUYỆN MƯỜNG NHÉ, TỈNH ĐIỆN BIÊN

Chuyên ngành : Công tác xã hội

Mã số: 60.90.01.01

Công trình được hoàn thành tại Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN THANH BÌNH

Phản biện 1: PGS.TS Lê Thị Quý

Phản biện 2: TS Nguyễn Trung Hải

Luận văn đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội, hồi ,ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, vấn đề nghèo đói không chỉ là vấn đề cần phải quan tâm của riêng bất cứ quốc gia nào mà nó mang tính toàn cầu Trong thời gian qua dù trên thế giới đã có nhiều thành tựu khoa học,

kỹ thuật phát triển, tiến bộ vượt bậc mang lại cho con người cuộc sống ấm no, đầy đủ thì bên cạnh đó trên thế giới vẫn còn khoảng 1,8

tỷ người đang sống trong cảnh nghèo đói có tác động tiêu cực đến chất lượng đời sống của nhiều bộ phận dân cư các khu vực, các quốc gia và nhiều vùng miền trong từng nước

Với một đất nước đang phát triển như Việt Nam thì vấn đề nghèo đói luôn được quan tâm hàng đầu Đảng và Nhà nước ta luôn chú trọng quan tâm đến công tác xóa đói giảm nghèo trên cả nước và

đã đạt được những thành quả quan trọng Mặc dù vậy nhưng tình trạng đói nghèo vẫn còn tồn tại ở nhiều nơi trên cả nước, vậy đòi hỏi chúng ta cần phải nỗ lực hơn nữa trong công tác xóa đói giảm nghèo

để tỷ lệ đói nghèo ngày càng giảm mạnh đưa nước Việt Nam tiến tới

là một đất nước dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc Để đạt được thành quả trên Đảng và Nhà nước cần phải quan tâm hơn nữa trong việc ban hành, thực hiện các chính sách nhằm nâng cao hiệu quả của công tác xóa đói giảm nghèo

Triển khai thực hiện các chính sách về giảm nghèo của Đảng

và Nhà nước, công tác xóa đói giảm nghèo trên địa bàn tỉnh Điện Biên đã đạt được nhiều kết quả quan trọng Tuy nhiên tình trạng nghèo đói vẫn còn tồn tại, điển hình là huyện Mường Nhé mặc dù trên địa bàn huyện trong giai đoạn từ năm 2011 đến hết năm 2015 đã đạt được một số kết quả bước đầu Công tác xoá đói giảm nghèo đã góp phần tích cực làm chuyển biến nền kinh tế, văn hoá xã hội trong

huyện, đời sống nhân dân các dân tộc từng bước ổn định và nâng lên; chính trị, quốc phòng, an ninh và trật tự, an toàn xã hội được giữ vững đời sống của đại bộ phận nhân dân đã có bước chuyển biến tích cực, nhiều cơ sở hạ tầng thiết yếu đã được đầu tư xây dựng tại các xã của huyện Các vấn đề cơ bản, bức xúc nhất đối với hộ nghèo và người dân như nhà ở, đất ở, đất sản xuất, y tế, giáo dục, đã được giải quyết kịp thời, cơ bản đáp ứng được yêu cầu của nhân dân và chính quyền địa phương Nhưng trên địa bàn 11/11 xã của huyện tỷ

lệ hộ nghèo đói còn cao Số hộ nghèo do thiếu kinh nghiệm làm ăn chiếm trên 60%; Hộ nghèo do thiếu vốn, sử dụng vốn không hiệu quả chiếm trên 45%; Hộ nghèo đông con, thiếu lao động, không có việc làm chiếm trên 25%; Hộ nghèo do mắc các tệ nạn xã hội như nghiện hút, tiêm chích chiếm 8,78% một bộ phận không nhỏ hộ nghèo do còn tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào các chính sách hỗ trợ của Nhà nước, nên lười lao động, không muốn thoát nghèo Dân số của huyện có đến 2/3 số người là đối tượng di cư đến, là số hộ chiếm tỷ lệ hộ nghèo cao nhất, di dân tự do ngoại tỉnh vào đã tạo nguy cơ bất ổn định chính trị, phần nào phá vỡ quy hoạch phát triển KT-XH trên địa bàn huyện

Để công cuộc xóa đói giảm nghèo đạt hiệu quả và mang tính bền vững đòi hỏi phải có sự kết hợp của nhiều yếu tố như đổi mới hệ thống chính sách, xây dựng các chương trình giảm nghèo phù hợp với từng vùng, từng địa phương Điều quan trọng hơn là công tác xã hội phải được coi trọng, được vận dụng hiệu quả vào xóa đói giảm nghèo, vì dù có chủ trương, chính sách đúng đắn nhưng hoạt động công tác xã hội không hiệu quả cũng chưa tạo được sự thay đổi tích cực trong nhận thức của người dân, cộng đồng về xóa đói giảm nghèo

Vì vậy, nghiên cứu công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo

để làm rõ được vai trò của công tác này trong xóa đói giảm nghèo và quan trọng nhất là góp phần đưa ra được những giải pháp cho công cuộc xóa đói giảm nghèo có được những bước đi phù hợp

Với tình hình trên, cần thiết phải có những nghiên cứu chuyên biệt về công tác xã hội ở các điểm dân cư, các bản, các xã khác nhau trên địa bàn huyện để từ những góc nhìn riêng biệt, hướng tới cái nhìn chung làm luận cứ khoa học cho những giải pháp mang tính vĩ mô và vi mô để công tác xã hội đối với hoạt động xóa đói giảm nghèo có những nội dung thiết thực, sát với thực tế để công cuộc xóa đói giảm nghèo đạt hiệu quả hơn

Là công chức Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội thuộc Ủy ban nhân dân huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên Tôi chọn

đề tài “Công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo từ thực tiễn huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên” làm luận văn tốt nghiệp bậc cao học,

chuyên ngành Công tác xã hội

2 Tình hình nghiên cứu

2.1 Nghiên cứu trên thế giới

Nghiên cứu về xóa đói giảm nghèo đã được đề cập đến dưới nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên nghiên cứu về xóa đói giảm nghèo dưới góc độ công tác xã hội mới được đề cập đến trong một số công trình:

Xóa đói giảm nghèo và vai trò của nhân viên công tác xã hội

(Poverty eradication and the role for social workers) của Nairobi (tháng 01 năm 2010) chỉ ra tác động của nghèo đói tới đời sống của người dân, đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương; đồng thời đưa ra 3 phương pháp tiếp cận để xóa đói giảm nghèo là:

- Tham vấn và sự tham gia của các cá nhân, gia đình và các nhóm dân cư trong các tình huống nghèo Đây được coi là những yếu

tố quan trọng trong xóa đói giảm nghèo

- Lập kế hoạch và thực hiện các biện pháp, các dự án nhằm giảm bớt nghèo đói, hỗ trợ họ tăng tăng sự tự tin vào bản thân là phương pháp phổ biến mà nhân viên công tác xã hội đã từng sử dụng trong quá khứ

- Nhấn mạnh đến vai trò của các phương pháp và hợp tác quốc tế, nhấn mạnh đến vai trò của nhân viên công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo Ở cấp độ vi mô, nhân viên xã hội làm việc để đối phó với đói nghèo đánh giá được rủi ro, lầm việc một cách sáng tạo để giúp cá nhân, cộng đồng hiểu được tình hình của họ dẫn đến thay đổi hành vi và môi trường sống Phát triển cộng đồng đòi hỏi kỹ năng phân tích cộng đồng, lập kế hoạch xã hội, tổ chức cộng đồng và hoạt động xã hội giữ vai trò rất quan trọng

Nhân viên xã hội làm việc với người nghèo và chứng kiến hành vi thay đổi của họ Trong phương pháp này, cộng đồng thực hành kết hợp làm việc với các cá nhân, gia đình và có công việc cộng đồng, tập trung vào nguồn lực và cơ hội tăng cường cùng với năng lực cá nhân để cá nhân phát hiện ra nguyên nhân nghèo đói của họ

Đó là điều cần thiết để công tác xóa đói giảm nghèo đạt hiệu quả [29]

Bài viết Vai trò của công tác xã hội trong các chương trình xóa đói giảm nghèo ở Philippines: tư tưởng, chính sách và các ngành nghề (The role of socail work in Philippines poverty – reduction

program: ideology, policy and the profession) xem xét vai trò của công tác xã hội trong 03 chương trình xóa đói giảm nghèo ở Philippines, nhấn mạnh đến việc kiểm tra tập trung vào các giá trị và

nguyên tắc làm cơ sở cho việc thực hiện và môi quan hệ với quan niệm cụ thể của công tác xã hội Có ý kiến cho rằng, vai trò của công tác xã hội trong các chương trình này phản ánh từ tư tưởng thống trị trong chính sách xã hội của Philippines Tính hợp pháp nhận thức của phương pháp tiếp cận có liên quan đến mức độ mà họ thể hiện quan niệm chủ đạo của các vấn đề xã hội và công tác xã hội, đặc trưng bởi

sự tham gia của nhân viên và khách hành tập trung với mục đích bằng sự thay đổi trong các cá nhân và môi trường sống trực tiếp của mình [30]

Đói nghèo và bất bình đẳng tại Việt Nam: Trên bài viết này dựa trên nhứng đánh giá về khí hậu, nông nghiệp và không gian để đánh giá tình hình nghèo đói và sự bất bình đẳng ở Việt Nam (WB, 2004)

Vấn đề nghèo ở Việt Nam: Trong tác phảm này đã đưa ra những vấn đề chung nhất về nghèo đói ở Việt Nam những tác động của nghèo đói lên đời sống nhân dân và an sinh xã hội Nhứng khía cạnh, những vấn đề của nghèo đói (Bùi Thế Giang (dịch), 1996)

Nhìn chung trên đã đạt được kết quả góp phần đáng kể cho lĩnh vực nghiên cứu về xóa đói giảm nghèo và vai trò của công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo

2.2 Nghiên cứu ở Việt Nam

Có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề xóa đói giảm nghèo đã được thực hiện ở nước ta, đáng chú ý là một số công trình sau:

Nghèo đói và xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam của Lê Xuân

Bá và các đồng nghiệp đã đưa ra được cái nhìn chung, tổng quát nhất

về tình hình nghèo đói và xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam; chỉ rõ, vấn đề xóa đói giảm nghèo luôn gắn bó và chịu ảnh hưởng của quan

hệ giai cấp và các mối quan hệ xã hội khác nhau Công tác xóa đói giảm nghèo được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau Bên cạnh việc đánh giá tình hình chung, tác phẩm còn đưa ra một số giải pháp

để nang cao hiệu quả giảm nghèo bền vững [2]

Vấn đề giảm nghèo trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay Dựa trên kết quả nghiên cứu thực tế và những số liệu thông

kê, tác giả đã đánh giá tình hình thực hiện công tác xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam Đồng thời tác giả còn chỉ ra được tầm quan trọng của công tác xóa đói giảm nghèo trong nền kinh tế thị trường [13]

Vấn đề xóa đói giảm nghèo ở nông thôn nước ta hiện nay:

tác phẩm đã đánh giá được thực trạng nghèo đói ở nông thôn Việt Nam sau 3 năm dỡ bỏ cấm vận, nền kinh tế đã có bước phát triển Tuy nhiên, tỷ lệ hộ nghèo ở nông thôn Việt Nam vẫn con cao Tác giải đã chỉ rõ những khó khăn và đưa ra những giải pháp thực hiện xóa đói giảm nghèo ở thời điểm hiện tại [12]

Lương Hồng Quang trong Văn hóa của nhóm nghèo ở Việt Nam cho rằng nghèo khổ và văn hóa của nhóm nghèo có liên quan

đến các vấn đề thuộc phạm trù văn hóa nhóm đóng khung trong một khu vực, phụ thuộc vào bối cảnh lịch sử; những người nghèo thường

có trình độ văn hóa thấp hoặc mù chữ, thường cảm thấy bị cô lập, tự

ti, bị “tước đoạt” những thứ mà người khác có được, khi được hưởng trợ cấp xã hội thì họ thường có tư tưởng trong chờ, ỷ lại vào các nguồn hỗ trợ Trong cuốn sách tác giả đưa ra những giải pháp để xóa đói giảm nghèo, trong đó các giải pháp chủ yếu dựa vào nguồn ngân sách Nhà nước, không tập trung vào phát huy tổng nguồn lực của toàn xã hội, sự nỗ lực vươn lên của người nghèo Tác giả cũng cho

rằng muốn xóa bỏ tận gốc của cái nghèo và có tính bền vững thì phải nâng cao văn hóa cho người nghèo vì chỉ có tri thức thì họ mới tiếp cận được với thế giới bên ngoài và tiếp thu được khoa học, kỹ thuật, đặc biệt là trong sản xuất kinh doanh [20]

Xóa đói giảm nghèo vùng dân tộc thiểu số; phương pháp tiếp cận: Tác phẩm đánh giá hiệu quả công tác xóa đói giảm nghèo tại một số vùng dân tộc thiểu số cũng như một số cách tiếp cận trước đó Dựa trên thực tế và hiệu quả của những mô hình đã áp dụng trong thời gian trước đó tác giả đã đưa ra một số phương pháp tiếp cận mới

để công tác xóa đói giảm nghèo đạt hiệu quả (Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam, 2001)

Tóm lại, đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về xóa đói giảm nghèo, nhưng có rất ít công trình nghiên cứu về xóa đói giảm nghèo dưới góc nhìn của công tác xã hội và các công trình này chỉ đề cập đến những vấn đề chung, mang tính vĩ mô, ít công trình tiếp cận ở tầm vi mô, tức là ở những vùng miền, thậm chí ở từng nhóm dân cư cụ thể để thấy được tính đa dạng của đói nghèo, của hoạt động xóa đói giảm nghèo; để từ đó có các giải pháp phù hợp góp phần vào công tác xóa đói giảm nghèo có hiệu quả

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Chỉ ra thực trạng của công tác xã hội đối với hoạt động xóa đói giảm nghèo và những yếu tố ảnh hưởng đến công tác xã hội ở huyện Mường Nhé trong những năm qua

- Vận dụng các giải pháp và phương pháp ứng dụng công tác

xã hội vào xóa đói giảm nghèo ở huyện Mường Nhé

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu thực trạng và nguyên nhân đói nghèo ở huyện Mường Nhé

- Tìm hiểu vai trò của công tác xã hội đối với xóa đói giảm nghèo và thực trạng của công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo ở huyện Mường Nhé trong thời gian qua

- Chỉ ra những nhân tố tác động đến công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo ở huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên

- Đề xuất các giải pháp đưa công tác xã hội vào trong công tác xóa đói giảm nghèo ở huyện Mường Nhé trong những năm tiếp theo

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo tại huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên

Luận văn được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận về quan điểm, đường lối, chủ trương, chính sách về xóa đói giảm nghèo của Đảng và Nhà nước hiện nay

5.2 Phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp phân tích tài liệu

* Phương pháp điền dã dân tộc học

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, nội dung của luận văn còn được chia làm 3 chương như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo

Chương 2: Thực trạng công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo tại huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên

Chương 3: Giải pháp thực hiện công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo tại huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI

TRONG XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO 1.1 Những khái niệm liên quan đến đề tài

1.1.1 Khái niệm nghèo, chuẩn nghèo

1.1.1.1 Khái niệm nghèo

Ở Việt Nam, nghèo được hiểu thống nhất là tình trạng một

bộ phận người dân chưa đảm bảo các điều kiện thảo mãn những nhu cầu sống tối thiểu Cụ thể là có mức sống tối thiểu thấp hơn mức sống của cộng đồng như: không đủ ăn, nhà cửa dột nát, thường xuyên đau ốm nhưng không có tiền chữa bệnh, con cái không được đến trường…

1.1.1.2 Khái niệm chuẩn nghèo

Chuẩn nghèo theo Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg ngày 19/11/2015 về việc ban hành chuẩn nghèo giai đoạn 2016 - 2020 là:

- Hộ nghèo khu vực nông thôn là hộ đáp ứng một trong hai tiêu chí sau: (1) Có thu nhập bình quân đầu người từ 700.000 đồng/người/tháng trở xuống; (2) Có thu nhập bình quân đầu người trên 700.000 đồng/người/tháng đến 1.000.000 đồng và thiếu hụt từ 03 chỉ số đo lường mức độ thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản trở lên

- Hộ nghèo khu vực thành thị là hộ đáp ứng một trong hai tiêu chí sau: (1) Có thu nhập bình quân đầu người từ 900.000 đồng/người/tháng trở xuống; (2) Có thu nhập bình quân đầu người trên 900.000 đồng/người/tháng đến 1.300.000 đồng và thiếu hụt từ 03 chỉ số đo lường mức độ thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản trở lên

1.1.2 Khái niệm hộ nghèo, người nghèo

- Người nghèo là những người thuộc hộ nghèo

- Hộ nghèo là những hộ gia đình có mức thu nhập bình quân đầu người thấp hơn chuẩn nghèo Các nghiên cứu cho thấy, hộ nghèo thường thiếu đất canh tác, thiếu vốn, rơi vào hoàn cảnh nợ nần, nhà cửa và đồ dùng tạm bợ, thiếu kinh nghiệm sản xuất, thiếu kiến thức, con cái bỏ học sớm, mù chữ, đau ốm thường xuyên…

1.1.3 Khái niệm xóa đói giảm nghèo

Xóa đói giảm nghèo là tổng thể các biện pháp, chủ trương, chính sách của Nhà nước và xã hội hay của chính những đối tượng thuộc diện nghèo đói, nhằm tạo điều kiện để họ tăng thu nhập, thoát khỏi tình trạng thu nhập không đáp ứng được nhu cầu tối thiểu trên

cơ sở chuẩn nghèo được quy định theo từng khu vực, địa phương, quốc gia

1.1.4 Khái niệm công tác xã hội

Theo Quyết định số 32/QĐ-TTg ngày 25/3/2010 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án phát triển nghề công tác xã hội giai đoạn 2010 - 2020, công tác xã hội góp phần giải quyết hài hòa các mối quan hệ giữa con người với con người, hạn chế làm phát sinh các vấn đề xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của thân chủ xã hội hướng tới một xã hội công bằng, hạnh phúc cho người dân và xây dựng một hệ thống an sinh xã hội tiến bộ, vững mạnh

1.1.5 Khái niệm công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo

Trên cơ sở kế thừa các khái niệm về công tác xã hội, nghèo đói, xóa đói giảm nghèo luận văn đưa ra khái niệm “ Công tác xã hội trong xóa đói giảm nghèo” là các hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ giúp cho cộng đồng nghèo, hộ nghèo, người nghèo nâng cao năng lực, giúp họ có nhận thức đúng, có cái nhìn đầy đủ về các chính sách