Pháp luật về an toàn lao động ở Việt Nam

Việc pháp luật về ATLĐ ảnh h-ởng sâu rộng đến đời sống xã hội, ảnh h-ởng trực tiếp tới sức khoẻ, tính mạng của ng-ời lao động cho nên phỏp luật về ATLĐ rất quan trọng, cần phải được hoàn

Pháp luật về an toàn lao động ở Việt Nam

Trần Trọng Đào

Khoa Luật Luận án TS Chuyên ngành:Luật kinh tế; Mã số 62 38 50 01

Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hữu Chí, TS Nguyễn Huy Ban

Năm bảo vệ: 2013

Keywords Pháp luật; An toàn lao động; Việt Nam

Content

mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Xuất phát từ quan điểm coi con ng-ời là vốn quý nhất, Đảng và Nhà n-ớc ta rất quan tâm đến vấn đề an toàn lao động, Bảo hộ lao động Các quan

điểm cơ bản về chính sách Bảo hộ lao động đ-ợc thể hiện trong sắc lệnh 29/SL ngày 12/3/1947, Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1992, Pháp lệnh Bảo hộ lao động năm 1991, Bộ luật Lao động năm 1994, đ-ợc sửa đổi, bổ sung năm 2002, 2006, 2007 và Bộ Luật Lao động năm 2012

Thật vậy, con ng-ời là vốn quý nhất của xã hội Ng-ời lao động vừa là

động lực vừa là mục tiêu của sự phát triển xã hội Ng-ời lao động là chủ thể của quá trình sản xuất, là yếu tố quyết định của nền kinh tế xã hội Vì vậy, việc bảo vệ sức khoẻ, tính mạng của ng-ời lao động là cần thiết, nó không chỉ

là yêu cầu rất quan trọng mà bao giờ cũng mang tính thời sự

Trong chiến tranh, nhân dân ta cùng một lúc làm hai nhiệm vụ chiến l-ợc là chiến đấu để bảo vệ Tổ quốc, giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc Đảng và Nhà n-ớc ta đã rất chú trọng, quan tâm tới người lao động Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: “Một công nhân bất kỳ nam hay nữ đều rất quý báu, chẳng những quý cho gia đình các cô, các chú mà còn quý cho Đảng, cho Chính phủ và nhân dân nữa” Người còn nói: “Chúng ta phải quý trọng con ng-ời, nhất là công nhân, vì công nhân là vốn quý nhất của xã hội Chúng ta cần phải hết sức bảo vệ không để xảy ra tai nạn lao động [69]

Ngày nay, n-ớc ta đang b-ớc vào thời kỳ đổi mới, thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất n-ớc, quy mô xây dựng và sản xuất ngày càng phát triển, sử dụng nhiều công nghệ mới, với máy móc vật t- đa dạng về chủng loại, nên các yếu tố có thể gây ra tai nạn lao động ng-ời lao động ngày càng gia tăng; việc bảo vệ và giữ gìn sức khỏe cho ng-ời lao động càng đ-ợc

Đảng và Nhà n-ớc coi trọng và quan tâm

Hệ thống chế độ chính sách, pháp luật quy định về Bảo hộ lao động hình thành và hoàn thiện dần cùng với quá trình xây dựng pháp luật ở n-ớc ta

Năm 1991, Pháp lệnh Bảo hộ lao động đã đ-ợc Nhà n-ớc ban hành Bộ luật Lao động đ-ợc Quốc hội khoá IX kỳ họp thứ 5 thông qua ngày 26/3/1994 Bộ Luật dành trọn ch-ơng IX từ điều 95 đến Điều 108 quy định về an toàn lao

động, vệ sinh lao động Tuy nhiên trên cơ chế chuyển đổi, nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, các chủ thể trong quan hệ lao động rất đa dạng, máy móc thiết bị vật t- hiện đại, phong phú nên nhiều lĩnh vực ch-a đ-ợc thể hiện trong

Bộ luật Lao động hoặc đã đ-ợc đề cập đến song ch-a sát với thực tế đời sống của ng-ời lao động Nhìn từ góc độ pháp lý, nhiều đối t-ợng trong quan hệ an toàn lao động ch-a đ-ợc điều chỉnh bởi pháp luật, nhiều quy định còn chung chung, ch-a cụ thể, gây nhiều khó khăn tranh cãi trong quá trình áp dụng

Điều này đòi hỏi các nhà khoa học cũng nh- các nhà làm luật phải tiếp tục nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về an toàn lao động

2 ý nghĩa khoa học của luận án

An toàn lao động vốn dĩ gắn liền với kỹ thuật, với lao động, với sản xuất và kinh doanh nên bản thân nó đã biểu hiện yếu tố khoa học, kỹ thuật Việc nghiên cứu ATLĐ không thể tách bạch, độc lập mà phải gắn ATLĐ với các yếu tố khác nh- ng-ời lao động, ng-ời sử dụng lao động, kỹ thuật, yếu tố sản xuất, kinh doanh và cả cơ chế quản lý chúng Pháp luật điều chỉnh các quan hệ ATLĐ cũng vậy, phải điều chỉnh tới tất cả các mối quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến quan hệ ATLĐ Nghiên cứu vấn đề này, tác giả

đã đi từ các khái niệm, tính chất, đặc điểm riêng có, ý nghĩa và vai trò của ATLĐ trong đời sống kinh tế xã hội

Do đặc điểm riêng có của ATLĐ là luôn gắn liền với sản xuất, kinh doanh, hễ có sản xuất, kinh doanh ắt có tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp xảy ra, mà sản xuất kinh doanh là mấu chốt của sự tồn tại, phát triển xã hội Vấn đề sản xuất kinh doanh luụn luụn tồn tại, phỏt triển và cú mặt ở mọi nơi, thuộc nhiều Bộ, ngành quản lý và ở đó tạo ra sản phẩm xã hội Chớnh vỡ thế pháp luật điều chỉnh cỏc quan hệ ATLĐ khi lao động cũng mang tớnh đặc thù, cũng ảnh h-ởng đến nhiều cơ quan, Bộ, ngành ở mọi lĩnh vực của đời sống xã

hội Việc pháp luật về ATLĐ ảnh h-ởng sâu rộng đến đời sống xã hội, ảnh h-ởng trực tiếp tới sức khoẻ, tính mạng của ng-ời lao động cho nên phỏp luật

về ATLĐ rất quan trọng, cần phải được hoàn thiện để điều chỉnh kịp thời các quan hệ ATLĐ mà điều này trong những năm qua ở Việt Nam chưa làm được Tuy nhiờn, do điều kiện nền kinh tế của n-ớc ta còn nghèo, lạc hậu nên pháp luật về ATLĐ của n-ớc ta ch-a hoàn thiện cũng là điều dễ hiểu Trong giai đoạn

đầu của nền kinh tế thị tr-ờng nh- ở n-ớc ta hiện nay, việc hoàn thiện pháp luật

về ATLĐ đòi hỏi sự quan tâm không chỉ của một số nhà khoa học, nhà nghiên cứu, một số cơ quan hay Chính phủ mà đòi hỏi cả một hệ thống cơ chế thích hợp, của mọi ngành, mọi cấp và của mọi ng-ời lao động

Trong luận án này, tác giả nêu bật vai trò, tầm quan trọng và sự cần thiết cho hoàn thiện pháp luật về ATLĐ; ph-ơng h-ớng và các giải pháp hoàn thiện Về ph-ơng h-ớng, tác giả đề xuất h-ớng hoàn thiện pháp luật về ATLĐ

ở n-ớc ta tr-ớc hết phải lấy quan điểm của Đảng, Bác Hồ, của Nhà n-ớc về ATLĐ làm định h-ớng cho việc hoàn thiện pháp luật về ATLĐ, đồng thời việc hoàn thiện phải phù hợp với nền kinh tế của n-ớc ta là nền kinh tế thị tr-ờng theo định h-ớng xã hội chủ nghĩa, cũng đồng thời phù hợp với các quy định về ATLĐ của các n-ớc trên thế giới Mặt khác h-ớng hoàn thiện pháp luật về ATLĐ còn phải đảm bảo tính hài hoà giữa luật chung và luật chuyên ngành

Về giải pháp cụ thể thì tác giả đề xuất 03 giải pháp: giải pháp thứ nhất là xây dựng luật chuyên ngành về an toàn, vệ sinh lao động một cách độc lập; giải pháp thứ hai là trong khi chưa cú luật an toàn lao động, vệ sinh lao động thỡ cần thiết phải tiến hành sửa đổi, bổ sung các quy định về ATLĐ cho phù hợp; giải pháp thứ ba là cách thức tổ chức thực hiện phỏp luật về an toàn lao động cho hiệu quả Từ việc nghiên cứu tổng thể pháp luật về ATLĐ tác giả cho rằng luận án có những ý nghĩa khoa học sau:

Thứ nhất, đặt ra vấn đề -u tiên cho việc hoàn thiện pháp luật về ATLĐ

trong bối cảnh hiện nay ở Việt Nam là cần thiết và rất quan trọng, bởi pháp luật

về ATLĐ tác động đến mọi lĩnh vực của nền kinh tế xã hội, kể từ việc tăng năng suất lao động, đến hội nhập kinh tế, thu hút đầu t- mà trong khi pháp luật

thực định của Việt Nam còn lạc hậu, còn nhiều bất cập Những vấn đề nghiên cứu đ-ợc rút ra trong luận án giúp cho Chính phủ, các nhà làm luật, các cơ quan quản lý, ng-ời sử dụng lao động và mọi ng-ời lao động nhận thức đ-ợc đầy đủ hơn về tầm quan trọng của ATLĐ và vai trò của pháp luật về ATLĐ quan trọng nh- thế nào nếu pháp luật ATLĐ không hoàn thiện; từ đó tác động đến những cơ quan, ng-ời có thẩm quyền quan tâm đến việc sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện pháp luật về ATLĐ; tạo ra một cơ chế đồng bộ, cơ chế quản lý hiệu quả, các giải pháp hữu hiệu, cần thiết, cấp bách, có nh- vậy mới góp phần phòng ngừa

và giảm thiểu tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá của n-ớc ta hiện nay

Thứ hai, những vấn đề còn khiếm khuyết trong pháp luật hiện hành

mà tác giả nghiên cứu, phân tích, giúp cho các nhà hoạch định chính sách sửa đổi, bổ sung vấn đề pháp luật, chính sách, chế độ cho phù hợp Giúp cho các nhà hoạch định cân nhắc tr-ớc khi quyết định những vấn đề quốc gia mà đặc biệt là pháp luật về ATLĐ vì tr-ớc hết liên quan đến con ng-ời,

đến lợi ích tăng tr-ởng kinh tế, đến chính trị, đến hội nhập quốc tế, thu hút

đầu t- khi có chính sách đúng sẽ thúc đẩy sản xuất, tăng năng suất lao

động, góp phần đảm bảo an ninh trật tự xã hội, tạo niềm tin của ng-ời lao

động đối với Đảng, Nhà n-ớc

Thứ ba, kể cả ng-ời lao động và ng-ời sử dụng lao động nhận thức rõ vị

trí, vai trò của pháp luật về ATLĐ Về phía ng-ời sử dụng lao động, họ sẽ quan tâm thực hiện và đầu t- cho cải thiện điều kiện lao động, điều kiện lao động đảm bảo ATLĐ là yêu cầu thiết yếu khách quan cho sản xuất, không chỉ bảo vệ sức khoẻ, tính mạng mà còn mang lại lợi ích thiết thực cho ng-ời lao động, cho chính ng-ời sử dụng lao động và cho lợi ích quốc gia Khi và chỉ khi ng-ời sử dụng lao động và ng-ời lao động hiểu rõ vai trò và tầm quan trọng của ATLĐ,

họ mới cùng nhau tự giác thực hiện và mới đạt hiệu quả cao nhất

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu

Nội dung chủ yếu của pháp luật về an toàn lao động là quy định các quyền và nghĩa vụ của ng-ời sử dụng lao động và ng-ời lao động và cơ chế

quản lý về an toàn lao động Để đảm bảo quyền và nghĩa vụ của ng-ời sử dụng lao động và ng-ời lao động đ-ợc thực thi có hiệu quả, cần thiết phải có cơ chế quản lý và cơ chế áp dụng thích hợp Nh-ng sau 20 năm thực hiện pháp luật về ATLĐ (qua tổng kết, đánh giá của các cơ quan chức năng mà đặc biệt của Bộ Lao động - Th-ơng binh và Xã hội), những nội dung đó đã bộc lộ một

số khiếm khuyết trong các quy định về an toàn lao động, đặc biệt trong quá trình áp dụng gây nhiều tranh cãi và nhiều cách hiểu khác nhau Vì vậy, tôi mạnh dạn đi vào nghiên cứu một cách t-ơng đối có hệ thống, toàn diện chế độ pháp lý về an toàn lao động trong cơ chế chuyển đổi, hội nhập

Mặc dù an toàn lao động và vệ sinh lao động là hai khái niệm khác nhau, nh-ng trong môi tr-ờng lao động sản xuất, kinh doanh thì khi điều kiện lao

động muốn đảm bảo an toàn cho ng-ời lao động nhiều khi chịu sự tác động cùng một lúc cả an toàn lao động và vệ sinh lao động Trong môi tr-ờng làm việc thì yếu tố an toàn lao động và yếu tố vệ sinh lao động thông th-ờng gắn kết

và quan hệ chặt chẽ với nhau; trong nhiều tr-ờng hợp an toàn lao động và vệ sinh lao động gắn kết không tách rời nhau, trong an toàn đã có vệ sinh lao động

và vệ sinh lao động đã thể hiện an toàn Chính vì vậy, trong các quy định của pháp luật cũng nh- trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, giữa khái niệm an toàn lao động và vệ sinh lao động không có sự phân biệt một cách rạch ròi Do vậy, trong luận án, tác giả nhiều khi cần phải sử dụng các khái niệm chung về an toàn lao động và vệ sinh lao động, khi sử dụng khái niệm an toàn lao động, khi

sử dụng khái niệm chung về an toàn lao động, vệ sinh lao động nh-ng đều để cập đến điều kiện lao động đ-ợc bảo đảm an toàn cho ng-ời lao động

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ đối t-ợng, phạm vi

điều chỉnh và một số nội dung của chế độ pháp lý về an toàn lao động nh- quyền và nghĩa vụ cụ thể của ng-ời sử dụng lao động, của ng-ời lao động và cơ chế quản lý về an toàn lao động Việc áp dụng các quyền và nghĩa vụ ấy trong quá trình sản xuất kinh doanh nói chung và trong quá trình sản xuất kinh doanh trong doanh nghiệp nói riêng Cơ chế quản lý đ-ợc vận hành nh- thế nào để đạt đ-ợc hiệu quả cao nhất Về lĩnh vực an toàn lao động, Đảng và Nhà

n-ớc ta rất coi trọng với mục đích nhằm ngăn chặn, phòng ngừa tai nạn lao

động ở mức thấp nhất cho ng-ời lao động nói chung [5], ng-ời lao động trong các doanh nghiệp nói riêng Trong phạm vi luận án này, tác giả đề cập đến mọi đối t-ợng trong quan hệ pháp luật về ATLĐ, không chỉ ng-ời sử dụng lao

động và ng-ời lao động theo quy định của Bộ luật Lao động mà tất cả các đối t-ợng khi tham gia quan hệ pháp luật về ATLĐ; mọi thành phần kinh tế, trong các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế, hợp tác xã, trong nông nghiệp, các loại hình sở hữu, các trang trại có sử dụng thuê m-ớn lao động, các đơn vị sự nghiệp trong các tổ chức quần chúng, tổ chức chính trị - xã hội, mọi ng-ời lao

động, v.v toàn bộ các chủ thể tham gia quan hệ an toàn lao động

4 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu luận án, tác giả đã sử dụng nhiều ph-ơng pháp nghiên cứu, trong đó có các ph-ơng pháp cụ thể sau đây:

Ph-ơng pháp phân tích: Trên cơ sở các quy định hiện hành của pháp luật

về ATLĐ, tác giả phân tích các quy định về an toàn lao động lao động về những mặt đ-ợc, những vấn đề còn bất cập, mâu thuẫn, thậm chí cả xung đột pháp luật,

từ đó rút ra những -u điểm và khuyết điểm của pháp luật hiện hành để tiếp thu vào hoàn chỉnh pháp luật về ATLĐ ở Việt Nam Mặt khác trong quá trình áp dụng, từ những nhận thức thờ ơ và sự vi phạm thường xuyờn pháp luật về ATLĐ dẫn đến các hậu quả tai nạn lao động, tác giả phân tích nguyên nhân xẩy ra và từ

đó đ-a ra những nhận xét, đề xuất khắc phục và đề ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật về ATLĐ

Ph-ơng pháp thống kê: Thống kê các số liệu về tai nạn lao động từ năm

1992 đến nay và quá trình áp dụng các quy định về an toàn lao động trong các doanh nghiệp Nhà n-ớc, Công ty trách nhiệm hữu hạn, Công ty có vốn đầu t- n-ớc ngoài, Công ty liên doanh, Công ty cổ phần, các tập đoàn kinh tế v.v…

Ph-ơng pháp so sánh: để làm rõ vấn đề về công tác an toàn lao động,

tác giả đã so sánh các quy định về quyền và nghĩa vụ của ng-ời sử dụng lao

động và ng-ời lao động, cơ chế quản lý và cơ chế áp dụng trong doanh nghiệp Nhà n-ớc với các doanh nghiệp khác Bên cạnh đó còn so sánh pháp luật n-ớc

ta với một số n-ớc trên thế giới nh- Mỹ, Anh, một số n-ớc phát triển ở Châu

á nh- Hàn Quốc, Trung Quốc và một số n-ớc trong khối ASEAN về những nội dung này

Ph-ơng pháp chuyờn gia: đ-ợc sử dụng khi gặp gỡ các nhà doanh

nghiệp, những ng-ời làm công tác Công đoàn, những ng-ời làm công tác quản

lý nh- Thanh tra lao động, những ng-ời đại diện cho giới chủ nh- Phòng Th-ơng mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI); những chuyờn gia về an toàn lao động trong nước và quốc tế

Ngoài các ph-ơng pháp nói trên, trong quá trình nghiên cứu tác giả còn

sử dụng ph-ơng pháp lịch sử, tổng hợp v.v

5 Kết cấu luận án

Ngoài lời nói đầu, phần kết luận, luận án đ-ợc kết cấu bởi 4 ch-ơng:

Chương 1: Tổng quan tỡnh hỡnh nghiờn cứu phỏp luật về an toàn lao động Ch-ơng 2: Cơ sở lý luận về an toàn lao động và pháp luật về an

toàn lao động

Ch-ơng 3: Thực trạng pháp luật về an toàn lao động ở Việt Nam

Ch-ơng 4: Ph-ơng h-ớng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về an toàn

lao động ở Việt Nam

Reference

Tài liệu tham khảo

Tiếng Việt

1 Bộ Lao động - Th-ơng binh và Xã hội (1979), Tài liệu huấn luyện cán bộ

quản lý sản xuất và cán bộ chuyên trách thanh tra kỹ thuật an toàn, tập I

2 Bộ Lao động - Th-ơng binh và Xã hội (1979), Công tác thanh tra kỹ thuật

an toàn và bảo hộ lao động, tập I

3 Bộ Lao động - Th-ơng binh và Xã hội (1979), Công tác thanh tra kỹ thuật

an toàn và bảo hộ lao động, tập II

4 Bộ Luật lao động (1995), Nxb Lao động xó hội

5 Bộ Luật lao động đ-ợc sửa đổi (2007), Nxb Lao động xó hội

6 Bộ Luật lao động, sửa đổi (2012), Nxb Lao động xã hội

7 Bộ Luật dân sự (2005), Nxb Hồng Đức

8 Bộ Luật hình sự (1999), Nxb Hồng Đức

9 Bộ Lao động - Th-ơng binh và Xã hội (2000), Những vụ tai nạn lao động

điển hình từ năm 1992 đến 1999, Nxb Lao động - Văn hoá

10 Bộ Y tế (1999), Bệnh bụi phổi silíc nghề nghiệp, Tài liệu tập huấn

11 Bộ Lao động (1962), “Đảm bảo an toàn lao động để phục vụ công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa”, Nxb Sự thật Hà Nội

12 Công -ớc 155 (1981) về an toàn lao động, vệ sinh lao động và môi tr-ờng lao động, Nxb Lao động xó hội

13 Công -ớc 148 (1977) về bảo vệ ng-ời lao động phòng chống các rủi ro nghề nghiệp do ô nhiễm không khí, ồn và rung ở nơi làm việc, Nxb Lao

động xã hội

14 Công -ớc 174 (1993) về phòng ngừa những tai nạn lao động nghiệm trọng, Nxb Lao động xã hội

15 Công tác thanh tra kỹ thuật an toàn và Bảo hộ lao động (1979), Nxb

Lao động xã hội

16 Mai Đức Chính (2008) - Bài phát biểu của Phó Chủ tịch Tổng Liên đoàn

lao động Việt Nam tại lễ mít tinh phát động tuần lễ Quốc gia về

ATVSLĐ-PCCN lần thứ 10 năm 2008

17 Cục An toàn lao động (2012), “Hồ sơ quốc gia về an toàn lao động, vệ sinh lao động”

18 Đại học Luật Hà Nội (2001), Giáo trình Luật lao động, Nxb Chính trị -

quốc gia sự thật, Hà Nội

19 Giáo trình Luật lao động Việt Nam (2000), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

20 Lê Bạch Hồng (2007), Thứ tr-ởng Bộ Lao động - Th-ơng binh và Xã hội

"Tăng c-ờng công tác AT-VSLĐ trong các cơ sở ngoài quốc doanh", Tạp

chí Lao động xã hội (305), tr.23

21 Hội nghị Quốc tế về an toàn tính mạng con ng-ời trên biển năm 1974,

Nxb Giao thông vận tải (1992)

22 Hiến pháp năm 1992

23 Nguyễn An L-ơng (2006),“Bảo hộ lao động”, Nxb Lao động, tr.13

24 Nguyễn An L-ơng (2006), “Bảo hộ lao động”, Nxb Lao động, tr.15

25 Nguyễn An L-ơng (2006), “Bảo hộ lao động”, Nxb Lao động, tr.23

26 Nguyễn An L-ơng (2006), “Bảo hộ lao động”, Nxb Lao động, tr.68

27 Luật Bảo hiểm xã hội (2007), Nxb T- pháp

28 Luật Thanh tra (2012), Nxb T- pháp

29 Luật Bảo vệ môi tr-ờng (2012), Nxb T- pháp

30 Luật Đầu t- (2006), Nxb Lao động xã hội

31 Luật Khoa học và Công nghệ (2001), Nxb Lao động xã hội

32 Luật Doanh nghiệp (2006), Nxb T- pháp

33 Luật Công đoàn (2012), Nxb T- pháp

34 Một số tài liệu Pháp luật lao động n-ớc ngoài (1993), Văn phòng Ban dự

thảo Bộ Luật lao động

35 Một số vấn đề cơ bản về công tác kỹ thuật an toàn và Bảo hộ lao động

(1985), Nxb Công nhân kỹ thuật

36 Hồ Chí Minh toàn tập (1990), Nxb Chính trị quốc gia - sự thật, tr.783