Một số vấn đề chủ yếu về pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam trong việc bảo vệ các quyền con người

Trong hoạt động thi hành án hình sự, vấn đề quyền con người càng được quan tâm bởi chủ thể quyền con người trong quan hệ đó là những người đã bị kết tội bằng một bản án có hiệu lực pháp

Một số vấn đề chủ yếu về pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam trong việc bảo vệ các quyền

con người Hứa Thị Thơ

Khoa Luật Luận văn Thạc sĩ ngành: Luật hình sự; Mã số: 60 38 40

Người hướng dẫn: GS.TSKH Lê Văn Cảm

Năm bảo vệ: 2013

Abstract: Trình bày những vấn đề lý luận về quyền con người và bảo vệ các quyền con

người trong pháp luật thi hành án hình sự Nghiên cứu các quy định của pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam trong việc bảo vệ các quyền con người Từ đó chỉ ra những điểm thiếu sót trong các quy định của pháp luật về bảo vệ các quyền con người Đưa ra một số đề xuất nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam trong

việc bảo vệ các quyền con người

Keywords: Luật hình sự; Thi hành án; Quyền con người; Pháp luật Việt Nam

Content

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

"Quyền con người là thành quả của cuộc đấu tranh lâu dài qua các thời đại của nhân dân lao động và các dân tộc bị áp bức trên thế giới và cũng là cuộc đấu tranh của loài người làm chủ thiên nhiên, qua đó, quyền con người trở thành giá trị chung của nhân loại" [45, tr 124] Vì

vậy, sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền gắn liền với nhiệm vụ bảo vệ quyền con người bằng pháp luật, đặc biệt là lĩnh vực tư pháp hình sự (trong đó có hoạt động thi hành án hình sự) Bởi lẽ, trong lĩnh vực tư pháp hình sự quyền con người dễ bị xâm phạm, bị tổn thương và để lại hậu quả nghiêm trọng do liên quan đến quyền sống, quyền tự do và an ninh cá nhân

Trong hoạt động thi hành án hình sự, vấn đề quyền con người càng được quan tâm bởi chủ thể quyền con người trong quan hệ đó là những người đã bị kết tội bằng một bản án có hiệu lực pháp luật, là những người phải chấp hành bản án, quyết định của Tòa án Quyền con người của những người trong địa vị pháp lý của một kẻ có tội và đang chịu sự trừng phạt thích đáng từ pháp luật càng dễ bị xâm phạm hơn bao giờ hết

Ở Việt Nam, trước khi có Luật thi hành án hình sự 2010, hoạt động thi hành án hình sự ở nước ta được thực hiện theo hàng loạt các văn bản pháp luật đơn hành Thực tiễn thi hành án hình sự trong những năm qua, đặc biệt là quyền con người trong thực tế thi hành án và pháp luật thực định chưa được đảm bảo đã đặt ra yêu cầu phải có sự ra đời của một văn bản thống nhất điều chỉnh hoạt động này Luật thi hành án hình sự được Quốc hội thông qua ngày 17 tháng 6 năm 2010, có hiệu lực thi hành ngày 01 tháng 7 năm 2011 Đây là văn bản pháp luật mang tính pháp điển hóa đầu tiên trong lịch sử pháp luật thi hành án hình sự Nó tạo cơ sở pháp lý vững chắc và đảm bảo tính thống nhất trong hoạt động thi hành án

Xuất phát từ những lý do trên đây, tôi đã lựa chọn đề tài “Một số vấn đề chủ yếu về pháp

luật thi hành án hình sự Việt Nam trong việc bảo vệ các quyền con người” làm luận văn cao

học luật của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật nói chung và pháp luật về tư pháp hình

sự nói riêng rất được quan tâm nghiên cứu Ví dụ như công trình nghiên cứu của GS.TS Lê Văn

Cảm, Hệ thống tư pháp hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2009; cuốn Bảo đảm quyền con người trong Tư pháp hình sự Việt Nam,

Nxb Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố Hồ Chí Minh, 2010…

Đề tài nghiên cứu cấp Bộ: "Mô hình quản lý thống nhất công tác thi hành án", mã số 96-98-

027/ĐT do Cục Thi hành án dân sự - Bộ Tư pháp chủ trì thực hiện; Đề tài cấp Nhà nước đang thực

hiện: "Luận cứ khoa học của việc đổi mới tổ chức và hoạt động thi hành án ở Việt Nam trong giai

đoạn mới" do Bộ Tư pháp chủ trì; Bên cạnh đó là Giáo trình môn Luật tố tụng hình sự của trường

Đại học luật Hà Nội và các trường Đại học có chuyên ngành luật; một số bài viết đăng trên các tạp chí Dân chủ và pháp luật, Tạp chí Luật học, Tạp chí Nhà nước và pháp luật…

Thi hành án phạt tù là một vấn đề đã được nhiều nhà luật học trên thế giới và trong nước

quan tâm nghiên cứu Tác giả Hoàng Ngọc Nhất có công trình "Một số vấn đề cấp bách về thi hành

án hình sự", trong đó có đề cập đến thi hành án tù (Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 1 năm

2001); tác giả Nguyễn Văn Đông có công trình "Việc xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù

đối với người bị án tù chung thân mà hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ ngày 1 tháng 7 năm 2000" (Tạp chí Kiểm sát, số 11 năm 2001), tác giả Hoàng Mạnh Thường có công trình "Về hoãn thi hành án phạt tù" (Tạp chí Kiểm sát, số 5 năm 2000)

Tuy nhiên, hệ thống pháp luật tư pháp hình sự bao gồm trong đó lĩnh vực pháp luật hình

sự, pháp luật tố tụng hình sự và pháp luật thi hành án hình sự Vì vậy, các công trình nghiên cứu trên chỉ đề cập đến vấn đề bảo vệ các quyền con người trong pháp luật thi hành án hình sự ở một mức độ nhất định với tư cách là một bộ phận của pháp luật tư pháp hình sự nói chung

Riêng vấn đề bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật thi hành án hình sự cũng được đề

cập đến trong một số công trình, bài viết như: Bảo đảm quyền con người trong thi hành án phạt tù, Luận văn thạc sỹ luật học, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh; Phúc, "Bảo đảm quyền

con người trong thi hành án phạt tù", Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 4/2007; TS.Đỗ Đức Hồng

Hà, "Mối quan hệ giữa quyền con người và luật thi hành án hình sự" trong cuốn Quyền con người

tiếp cận đa ngành và liên ngành luật học, tập II, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2010

Những công trình, bài viết này mới chỉ đề cập tới vấn đề bảo vệ các quyền con người trong thi hành án phạt tù-một trong những hình phạt chính trong hệ thống hình phạt Hoặc là đã xem xét nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền con người trong pháp luật thi hành án hình sự (bài viết của TS.Đỗ Đức Hồng Hà) nhưng theo các văn bản đơn hành mà chưa có sự ra đời của Luật thi hành án hình

sự 2010

Như vậy, cho đến nay, chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách tổng thể, toàn diện về đảm bảo quyền con người bằng pháp luật thi hành hành án hình sự hiện hành Với tình

hình trên, đề tài "Một số vấn đề chủ yếu về pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam trong việc

bảo vệ các quyền con người", lần đầu tiên được nghiên cứu ở cấp độ luận văn thạc sỹ một cách

chuyên sâu, toàn diện, đầy đủ và đảm bảo được tính logíc, hệ thống, không có sự trùng lặp với các công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố

3 Mục tiêu, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu đề tài

* Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là làm rõ được những vấn đề lý luận cũng như nội dung các quy định của pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam hiện hành trong việc bảo vệ các quyền con người, chỉ ra những điểm còn thiếu sót hoặc chưa hợp lý trong các quy định của pháp luật về vấn

đề này Đồng thời nêu lên thực tế về đảm bảo quyền con người trong công tác thi hành án hình

sự ở nước ta Trên cơ sở kết quả nghiên cứu tổng hợp, luận văn sẽ đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật thi hành án hình sự trong việc bảo vệ các quyền con người và nâng cao hiệu quả thực thi trên thực tế

* Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục tiêu này, luận văn phải hoàn thành một số nhiệm vụ nghiên cứu cụ

- Đưa ra một số đề xuất nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam trong việc bảo vệ các quyền con người

* Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Với nhiệm vụ nghiên cứu trên, luận văn tập trung nghiên cứu việc bảo vệ các quyền con người dưới góc độ thi hành án hình sự bao gồm thi hành những bán án và quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án Nội dung cốt lõi của luận văn là xoay quanh quyền con người dưới góc nhìn lý luận, luật thực định và thực tiễn Do vậy, việc nghiên cứu đề tài sẽ được giới hạn trong phạm vi sau đây:

- Lịch sử hình thành và phát triển các quy đinh pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam trong việc bảo vệ các quyền con người;

- Các quy định của pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam hiện hành trong việc bảo vệ các quyền con người;

- Tìm hiểu thực tiễn thi hành án hình sự với việc bảo vệ các quyền con người

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện được mục tiêu nghiên cứu nói trên, việc nghiên cứu được tiến hành dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về quản lý Nhà nước, quản lý xã hội cũng như chủ trương, quan điểm về việc xây dựng Luật Thi hành án hình sự

Luận văn được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng

và chủ nghĩa duy vật lịch sử, sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu như: Phân tích, tổng hợp, lôgíc, lịch sử, qui nạp, đối chiếu, so sánh, khảo sát thăm dò lấy ý kiến trong phạm vi những người làm công tác thực tiễn, sử dụng kết quả thống kê nhằm làm sáng tỏ các vấn đề trong nội dung luận văn

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Những đóng góp của luận văn thể hiện trên một số phương diện sau đây:

Thứ nhất: Lần đầu tiên vấn đề bảo vệ các quyền con người trong pháp luật thi hành án

hình sự Việt Nam được nghiên cứu một cách có hệ thống và toàn diện cả về lý luận, luật thực định và thực tiễn thi hành

Thứ hai: Sau khi Luật thi hành án hình sự 2010 có hiệu lực, chưa có công trình nào nghiên

cứu, khảo sát chuyên sâu về vấn đề bảo vệ các quyền con người trong thi hành án hình sự

Thứ ba: Trên cơ sở tổng hợp kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất những giải pháp cụ thể

nhằm hoàn thiện pháp luật về bảo vệ các quyền con người trong thi hành án hình sự, nâng cao hiệu quả của việc bảo vệ các quyền con người trong pháp luật thi hành án hình sự trên thực tế

Thứ tư: Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu giảng dạy ở bậc

Đại học, Trường Đào tạo nghề trong lĩnh vực tư pháp và là tư liệu tốt để các nhà khoa học tham

khảo trong nghiên cứu khoa học thi hành án hình sự Luận văn là một công trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc, trong một chừng mực nhất định cũng có thể giúp ích phần nào cho các cán

bộ làm công tác thực tiễn trong việc hiểu biết một cách sâu sắc, đầy đủ và vận dụng đúng đắn các quy định của pháp luật để từ đó bảo vệ các quyền con người trong thi hành án hình sự

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Lời mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cầu bởi 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung về bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật

thi hành án hình sự

Chương 2: Các quy phạm pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam hiện hành về bảo vệ

các quyền con người và thực tiễn áp dụng

Chương 3: Thực trạng, nguyên nhân và những giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động bảo

vệ các quyền con người trong pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam

- Kết luận

- Danh mục tài liệu tham khảo

Chuơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO VỆ CÁC QUYỀN

CON NGƯỜI BẰNG PHÁP LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ 1.1 Khái quát chung về quyền con người

1.1.1 Khái niệm quyền con người

Quyền con người là một phạm trù rộng, đa dạng Tùy từng mục đích và phạm vi nghiên cứu mà hình thành nên những đĩnh nghĩa khác nhau về quyền con người

Dựa trên cơ sở các quan niệm về quyền con người đã nêu trong Luận văn, tác giả định

nghĩa khái niệm khoa học về quyền con người như sau: Quyền con người là một phạm trù lịch

sử-cụ thể, là giá trị xã hội cao quý nhất được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại và là đặc trưng tự nhiên vốn có cần được tôn trọng và không thể bị tước đoạt của bất kỳ cá nhân con người nào sinh ra trên trái đất, đồng thời phải được bảo vệ bằng pháp luật bởi các thành viên Liên hợp quốc cũng như bởi cộng đồng quốc tế

1.1.2 Khái niệm thi hành án hình sự và pháp luật thi hành án hình sự

Thi hành án hình sự là giai đoạn của tố tụng hình sự nhằm thực hiện bản án và quyết định

đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án

Thi hành án hình sự là một hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước nhằm thực hiện bản

án, quyết định đã có hiệu lực của Tòa án trong thực tiễn Bản án, quyết định của Tòa án được thi

hành là lúc công lý được thực hiện trong cuộc sống Thi hành án hình sự có vai trò quan trọng nhằm đảm bảo mục đích của hình phạt là không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn nhằm giáo dục cải tạo họ trở thành công dân có ích cho xã hội, ngăn ngừa họ phạm tội mới, đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân thủ pháp luật, đấu tranh phòng chống tội phạm Bởi vậy, để thực hiện vai trò đó và đảm bảo pháp chế của hoạt động này thì việc pháp điển hóa toàn bộ các quy định về quá trình thi hành án hình sự là yêu cầu cấp thiết, tránh sự tùy tiện, vi phạm pháp luật, xâm phạm lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, quyền và lợi ích hợp pháp của người bị kết án

Luật thi hành án hình sự là hệ thống các quy tắc xử sự do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thi hành bản án hình

sự, quyết định của Tòa án nhằm trừng trị, giáo dục, cải tạo người phạm tội, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân

1.1.3 Khái niệm bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật thi hành án hình sự

Pháp luật nói chung và pháp luật thi hành án hình sự nói riêng có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền con người

Vậy, bảo đảm quyền con người bằng pháp luật thi hành án hình sự là gì đặc điểm của nó như thế nào? Vấn đề này tác giả luận văn hoàn toàn đồng ý với quan điểm của GS.TSKH Lê Cảm:

Bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật thi hành án hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền là sự điều chỉnh đầy đủ về mặt lập pháp, sự thực thi chính xác về mặt hành pháp và sự đảm bảo tối đa về mặt tư pháp các quy định của pháp luật thi hành án hình

sự để làm cho các quy định đó phù hợp với các nguyên tắc và các quy phạm tương ứng của pháp luật quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự, được tuân thủ, chấp hành và áp dụng một cách nghiêm chỉnh, thống nhất và triệt để bởi các cơ quan bảo vệ pháp luật, cũng như những người có chức vụ của những cơ quan này trong thực tiễn thi hành án hình sự, đồng thời góp phần tạo nên lòng tin của công dân vào sự nghiêm minh của pháp chế, tính minh bạch và sự bình đẳng của pháp luật, sức mạnh và uy tín của bộ máy công quyền, tính nhân đạo và dân chủ của xã hội dân

sự và nhà nước pháp quyền nói chung

1.2 Lịch sử phát triển của pháp luật Việt Nam về thi hành án hình sự

Quá trình hình thành và phát triển của pháp luật thi hành án hình sự gắn liền với sự phát triển của pháp luật hình sự trong lịch sử Nhà nước Việt Nam và có thể chia thành các giai đoạn như sau:

1.2.1 Pháp luật thi hành án hình sự giai đoạn trước năm 1945

Dưới chế độ phong kiến pháp luật nói chung và pháp luật thi hành án hình sự nói riêng chưa phát triển Pháp luật hình sự được coi trọng nhằm tạo tính quyền lực, tính răn đe trừng phạt

Vấn đề quyền con người trong pháp luật hình sự cũng như thi hành án chưa được đảm bảo

Dưới triều Ngô, Đinh, Tiền Lê Tuy chưa có văn bản pháp luật thành văn nhưng hình pháp vẫn rất được coi trọng với những hình phat hà khắc, hình thức thi hành án tàn khốc

Thời Lý, Bộ Hình thư là bộ luật thành văn đầu tiên trong lịch sử pháp chế Việt Nam Hình phạt và hình thức thi hành rất dã man như chặt đầu, chặt chân tay, chôn sống, phạt trượng, thích chữ…

Thời Lê được coi là dấu mốc quan trọng trong lịch sử pháp quyền Việt Nam Các vị vua triều Lê rất coi trọng việc xây dựng hệ thống luật pháp Các bộ sách về điển chế và luật pháp thời

Lê lần lượt được ban hành như Bộ Hình thư; Hoàng triều quan chế; Quốc triều hình luật; Khám tụng điều lệ…

Dưới thời Nguyễn, Bộ Hoàng triều luật lệ (tức Bộ luật Gia Long) được xây dựng trên cơ

sở Bộ luật Hồng Đức và Luật lệ Đại Thanh-Trung Quốc Trong Bộ luật Gia Long thời Nguyễn,

với 398 điều luật thì có tới 166 điều về hình luật

Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược Việt Nam Năm 1883, triều đình Huế ký với Pháp bản Hiệp ước thừa nhận Nam Kỳ là thuộc địa của Pháp, Bắc Kỳ và Trung Kỳ là xứ bảo hộ của Pháp Thời kỳ này ở nước ta sử dụng hai loại Luật hình sự và tương ứng với nó là các hình thức thi hành án khác nhau Luật hình sự của Pháp dành cho người Pháp và người nước ngoài, còn Luật hình

sự của nhà Nguyễn dành cho người bản xứ Sau khi Nam Kỳ trở thành thuộc địa của Pháp thì ở Nam

Kỳ sử dụng luật của Pháp, Bắc Kỳ và Trung Kỳ áp dụng Luật hình sự với người Việt Nam, cùng với

nó là một hệ thống các công cụ bạo lực như hệ thống Tòa án, cảnh sát, nhà tù, trại giam Chỉ tính từ năm 1902 đến năm 1912 các nhà tù thực dân Pháp đã kết án 24.380 người từ hình thức tù giam đến khổ sai, chung thân, tử hình

1.2.2 Pháp luật thi hành án hình sự giai đoạn từ năm 1945 đến trước năm 1988

Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, ngày 02 tháng 9 năm 1945 Hồ Chủ tịch đọc bản Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt nam dân chủ cộng hòa Ngay sau đó, năm 1946 Hiến pháp đầu tiên được thông qua ghi nhận các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân

Từ năm 1945 đến 1950 hệ thống các trại giam được hình thành dưới sự quản lý của Bộ Nội vụ nhưng chưa được quy định trong các văn bản pháp lý

Từ năm 1945 đến năm 1954, những văn bản pháp luật của Nhà nước được ban hành tập trung vào việc trừng trị những tội phạm phá hoại sự nghiệp kháng chiến chống thực dân Pháp của dân tộc

Từ năm 1954 đến năm 1975 nhân dân ta phải thực hiện đồng thời hai nhiêm vụ chiến lược: xây dựng thành công xã hội chủ nghĩa ở miền bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam thống nhất đất nước Phần lớn các văn bản pháp luật tính đến năm 1960 mang tính đơn hành quy định

về những hành vi nguy hiểm cho xã hội phải được xử lý bằng hình sự nhưng lại không quy định

rõ về cách thức thi hành án

1.2.3 Pháp luật thi hành án hình sự giai đoạn từ năm 1988 đến 2003

Trước những thay đổi của tình hình trong nước và quốc tế, những văn bản pháp luật hình sự đơn hành không đáp ứng được đòi hỏi của thực tiễn, ngày 27 tháng 6 năm 1985 Quốc hội thông qua

Bộ luật hình sự, có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 01 năm 1986 Bộ luật quy định tương đối đầy đủ về hệ thống hình phạt, các biện pháp tư pháp, nguyên tắc áp dụng chúng Trên cơ sở đó, công tác thi hành án hình sự cũng được triển khai đồng bộ, thống nhất

Sau đó, ngày 28 tháng 6 năm 1988, Quốc hội tiếp tục thông qua Bộ luật tố tụng hình sự

có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 01 năm 1989 Bộ luật này đã dành hẳn một chương để quy định về thi hành án Có thể nói đây là văn bản pháp điển đầu tiên quy định cụ thể về thi hành án hình sự Trên cơ sở đó, ngày 15 tháng 8 năm 1989, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Nội vụ, Bộ Tư pháp ban hành thông tư liên ngành số 04-89/TTLN quy định về giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù

Tiếp đó, ngày 8 tháng 3 năm 1993 Ủy ban thường vụ quốc hội ban hành Pháp lệnh thi hành án phạt tù Sự ra đời của Pháp lệnh đánh dấu mốc quan trọng trong lịch sử pháp luật thi hành án phạt tù ở Việt nam Tuy còn những hạn chế nhưng Pháp lệnh đã quy định tương đối đầy

đủ về trình tự, thủ tục thi hành án phạt tù, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, người thi hành án, quyền và nghĩa vụ của người chấp hành án Pháp lệnh này sau đó được sửa đổi, bổ sung năm 2007 để phù hợp với Bộ luật hình sự 1999, Bộ luật tố tụng hình sự 2003

1.2.4 Pháp luật thi hành án hình sự giai đoạn từ năm 2003 đến nay

Nhìn lại lịch sử có thể nhận thấy hệ thống pháp luật thi hành án hình sự chưa được pháp điển hóa thành một bộ luật riêng, thống nhất mà vẫn nằm rời rạc, rải rác trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau gây khó khăn cho công tác thi hành án Chính vì thế, Quốc hội nước ta đã thông qua Luật Thi hành án hình sự tại kỳ họp thứ 7 khóa XII ngày 17 tháng 6 năm 2010 Đây là luật thi hành án hình sự đầu tiên trong lịch sử pháp luật thi hành án ở Việt nam Luật được xây dựng trên cơ sở đường lối, chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta, kế thừa các văn bản trước, tiếp thu có chọn lọc pháp luật thi hành án hình sự của các quốc gia trên thế giới Luật này quy định tương đối toàn diện và hệ thống khắc phục được những hạn chế của các văn bản đơn hành về thi hành án hình sự Trong thời gian qua, nhiều văn bản pháp luật hướng dẫn thi hành Luật thi hành án hình sự được ban hành: Nghị định 80/2011/NĐ-CP của Chính phủ về việc quy định các biện pháp đảm bảo tái hòa nhập cộng đồng đối người chấp hành xong án phạt tù, áp dụng từ ngày 16 tháng 11 năm 2011; Nghị định 81/2011/NĐ-CP của Chính phủ về việc quy định chế độ ăn, mặc, chăm sóc và quản lý của học sinh trường giáo dưỡng ngày16 tháng 9 năm

2011, áp dụng từ 01 tháng 11 năm 2011; Nghị định 82/2011/NĐ-CP của Chính phủ về việc quy định về thi hành án tử hình bằng hình thức tiêm thuốc độc, áp dụng từ ngày 01 tháng 11 năm 2011; Thông tư 114/2011/TT-BTC ngày 12-8-2011 Quy định mức thu, chế độ thu, nộp, quản lý

và sử dụng phí giám định tư pháp trong lĩnh vực pháp y; Thông tư 58/2011/TT-BCA ngày 9-

8-2011 Quy định về đồ vật cấm đưa vào trại giam và việc thu giữ, xử lý đồ vật cấm; Thông tư 46/2011/TT-BCA ngày 30-6-2011 Quy định việc phạm nhân gặp thân nhân; nhận, gửi thư; nhận tiền, quà và liên lạc điện thoại với thân nhân; Thông tư 40/2011/TT-BCA ngày 27-6-2011 Quy định tiêu chuẩn thi đua chấp hành án phạt tù và xếp loại chấp hành án phạt tù cho phạm nhân; Nghị định 64/2011/NĐ- CP ngày 28-7-2011 Quy định việc thi hành biện pháp bắt buộc chữa bệnh; Thông tư 40/2011/TT- BCA ngày 27-6-2011 Quy định tiêu chuẩn thi đua chấp hành án phạt tù và xếp loại chấp hành án phạt tù cho phạm nhân; Nghị quyết 01/2010/NQ-HĐTP ngày 22-10-2010 Hướng dẫn áp dụng một số quy định tại Điều 248 và Điều 249 của Bộ luật hình sự…

1.3 Vai trò của pháp luật thi hành án hình sự trong việc bảo vệ các quyền con người

Vai trò đặc biệt quan trọng không thể thay thế của pháp luật trong việc bảo vệ các quyền con người được thể hiện ở những điểm sau:

Thứ nhất, pháp luật là phương tiện thể chế hóa, pháp lý hóa, chính thức thức hóa các

quyền con người

Thứ hai, pháp luật là công cụ bảo đảm giá trị hiện thực của quyền con người

Chương 2 CÁC QUY PHẠM PHÁP LUẬT PHÁP LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ BẢO VỆ CÁC QUYỀN

CON NGƯỜI VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG

2.1 Bảo vệ các quyền con người bằng chế định về các chủ thể thi hành án hình sự

Thi hành án là hoạt động phức tạp vừa có sự tham gia của các cơ quan thi hành án chuyên trách, vừa có sự tham gia của chính quyền địa phương, của các cơ quan nhà nước khác, sự chỉ đạo của chính quyền địa phương đối với việc tổ chức thi hành án hàng ngày diễn ra trên địa bàn địa phương, các tổ chức xã hội và công dân mới thi hành án có hiệu quả

Theo Luật Thi hành án hình sự thì cơ quan quản lý thi hành án hình sự được quy định thuộc Bộ công an và Bộ Quốc phòng

Cơ quan thi hành án hình sự được chia thành 4 cấp từ cấp Bộ đến cấp quận huyện, quân khu và tương đương:

Cấp Bộ có: Trại giam thuộc Bộ công an, trại giam thuộc Bộ quốc phòng, trại giam thuộc quân khu

Cấp tỉnh có: Cơ quan thi hành án hình sự Công an tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương

Cấp huyện có: Cơ quan thi hành án hình sự Công an huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh

Trong quân đội có cơ quan thi hành án hình sự quân khu và tương đương

Ngoài các cơ quan nêu trên Luật Thi hành án hình sự còn quy định cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự, gồm: Trại tạm giam thuộc công an cấp tỉnh, trại tạm giam cấp quân khu; Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn; Đơn vị quân đội cấp trung đoàn và tương đương

2.2 Bảo vệ các quyền con người trong chế định thi hành án tử hình

Thi hành án tử hình là việc cơ quan, người có thẩm quyền tước bỏ quyền sống của người chấp hành án theo quy định của Luật thi hành án hình sự

Một trong những hình thức đảm bảo quyền sống của con người trong thi hành án tử hình

là quy định về những nguyên tắc khi áp dụng hình phạt này đảm bảo "không ai bị tước đoạt

mạng sống một cách tùy tiện"

Hình thức thi hành án tử hình cũng là một khía cạnh thể hiện sự đảm bảo quyền con người

Cách thức thi hành án tử hình tạo nên cuộc tranh luận giữa những người duy trì và những

người muốn xóa bỏ hình phạt này bởi nó liên quan đến "quyền được bảo vệ không bị tra tấn, đối

xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục" được ghi nhận tại Điều 5 Tuyên ngôn

toàn thế giới về nhân quyền 1984 và cụ thể hóa tại Điều 7 Công ước quốc tế về các quyền dân sự

và chính trị 1966

Bảo vệ các quyền con người trong thi hành án tử hình còn được thể hiện trong những quy định về quyền của người bị kết án tử hình Đó là quyền được hưởng các tiêu chuẩn về ăn, uống, khám chữa bệnh, gửi nhận thư, quà thăm nuôi, quyền khiếu nại, tố cáo trong thời gian chờ thi hành án tử hình Sau khi đã bị thi hành án, tiền và tài sản khác gửi lưu ký tại trại giam được trả lại đầy đủ cho người thân hoặc người được ủy thác của họ Về tử tù, luật cũng có những quy định mới: Ngoài việc được tự mình đọc quyết định thi hành án, quyết định không kháng nghị của viện trưởng VKSND tối cao và chánh án TAND tối cao hoặc quyết định bác đơn xin ân giảm của Chủ tịch nước , tử tù còn được ăn uống, viết thư cho người thân Thậm chí còn cho phép tử tù ghi

âm lại lời nói của mình để gửi cho thân nhân

Luật thi hành án hình sự có quy định về việc giải quyết trường hợp thân nhân xin nhận tử thi, hài cốt của người bị chấp hành án tử hình Quy định này là chính sách nhân đạo thể hiện tư tưởng bảo vệ quyền con người của Đảng và Nhà nước ta; giải quyết yêu tố tâm linh cho gia đình người bị chấp hành án tử hình; phù hợp với truyền thống, đạo đức của dân tộc đối với người đã mất

2.3 Bảo vệ các quyền con người trong chế định thi hành hình phạt tù

Thi hành án phạt tù là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật thi hành án hình sự buộc phạm nhân phải chịu sự quản lý giam giữ, giáo dục, cải tạo để họ trở thành người có ích cho xã hội

Án phạt tù bao gồm tù có thời hạn và tù chung thân

Tù có thời hạn là việc buộc người bị kết án phải chấp hành hình phạt tại trại giam trong một thời hạn nhất định Tù có thời hạn áp dụng đối với người phạm một tội có mức tối thiểu là

ba năm, tối đa là hai mươi năm; áp dụng tổng hợp đối với một người phạm nhiều tội tối đa là ba mươi năm

Tù chung thân là hình phạt tù không thời hạn được áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, nhưng chưa đến mức bị xử phạt tử hình Hình phạt này không áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội

Những giới hạn áp dụng hình phạt tù (có thời hạn và tù chung thân) là một hình thức để đảm bảo quyền con người

Tư tưởng bảo vệ các quyền con người còn được thể hiện trong việc ghi nhận các quyền cùa phạm nhân trong và sau khi chấp hành xong hình phạt

Trong thời gian chấp hành hình phạt tù, phạm nhân được học văn hóa, học nghề,

hưởng chế độ khám chữa, điều trị bệnh, được gửi, nhận thư, bưu kiện, bưu phẩm, gặp gỡ thân nhân, nhận quà thăm nuôi theo đúng quy định chung; nếu chết hoặc bị thương tật do tai nạn lao động thì được hưởng chế độ bảo hiểm; được quyền khiếu nại tố cáo về những quyết định, những hành vi trái pháp luật của các cán bộ cơ quan thi hành án hoặc cán bộ cơ quan khác; được xét giảm thời hạn chấp hành, hoãn việc chấp hành án hoặc tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù theo quy định của pháp luật

Về chế độ học tập, học nghề và quyền được thông tin của phạm nhân:

Phạm nhân phải học pháp luật, giáo dục công dân và được học văn hoá, học nghề

Về chế độ lao động của phạm nhân:

Phạm nhân được tổ chức lao động phù hợp với độ tuổi, sức khỏe và đáp ứng yêu cầu quản lý, giáo dục, hòa nhập cộng đồng; được nghỉ lao động các ngày thứ bảy, ngày chủ nhật, lễ, tết theo quy định của pháp luật

Về chế độ ăn, ở của phạm nhân:

Phạm nhân được bảo đảm tiêu chuẩn định lượng về gạo, rau xanh, thịt, cá, đường, muối, nước mắm, bột ngọt, chất đốt Đối với phạm nhân lao động nặng nhọc, độc hại theo quy định của pháp luật, thì định lượng ăn được tăng thêm

Về chế độ mặc và tư trang của phạm nhân: Phạm nhân được cấp quần áo theo mẫu thống

nhất, khăn mặt, chăn, chiếu, màn, dép, mũ hoặc nón, xà phòng; phạm nhân nữ được cấp thêm đồ dùng cần thiết cho vệ sinh của phụ nữ

Về chế độ hoạt động thể dục, thể thao, sinh hoạt văn hoá, văn nghệ đối với phạm nhân:

Phạm nhân được hoạt động thể dục, thể thao, sinh hoạt văn hoá, văn nghệ, đọc sách, báo, nghe đài, xem truyền hình phù hợp với điều kiện của nơi chấp hành án Thời gian hoạt động được thực hiện theo quy chế trại giam

Chế độ đối với phạm nhân nữ có thai, nuôi con dưới 36 tháng tuổi

Phạm nhân nữ có thai nếu không được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù thì được bố trí nơi ở hợp lý, được khám thai định kỳ hoặc đột xuất, được chăm sóc y tế trong trường hợp cần thiết; được giảm thời gian lao động, được hưởng chế độ ăn, uống bảo đảm sức khoẻ

Phạm nhân nữ có thai được nghỉ lao động trước và sau khi sinh con theo quy định của Bộ luật lao động Trong thời gian nghỉ sinh con, phạm nhân được bảo đảm tiêu chuẩn, định lượng ăn theo chỉ dẫn của y sĩ hoặc bác sĩ, được cấp phát thực phẩm, đồ dùng cần thiết cho việc chăm sóc trẻ sơ sinh Phạm nhân nữ nuôi con dưới 36 tháng tuổi được bố trí thời gian phù hợp để chăm sóc, nuôi dưỡng con

Về chế độ gặp thân nhân, nhận quà của phạm nhân

Phạm nhân được gặp thân nhân một lần trong 01 tháng, mỗi lần gặp không quá 01 giờ, trường hợp đặc biệt thì được kéo dài thời gian nhưng không quá 03 giờ Phạm nhân được khen thưởng thì được gặp thân nhân thêm một lần trong 01 tháng Phạm nhân chấp hành nghiêm chỉnh nội quy, quy chế trại giam hoặc lập công thì được gặp vợ hoặc chồng ở phòng riêng không quá

24 giờ

Về chế độ liên lạc của phạm nhân

Phạm nhân được gửi mỗi tháng hai lá thư; trường hợp cấp bách thì được gửi điện tín Phạm nhân được liên lạc điện thoại trong nước với thân nhân mỗi tháng một lần, mỗi lần không quá 05 phút

Về chế độ chăm sóc y tế đối với phạm nhân

Phạm nhân được hưởng chế độ phòng, chống dịch bệnh Phạm nhân bị ốm, bị thương thì được khám và điều trị tại cơ sở y tế của trại giam, trại tạm giam hoặc tại cơ sở chữa bệnh cấp huyện Trường hợp phạm nhân bị bệnh nặng hoặc thương tích vượt quá khả năng điều trị của các

cơ sở chữa bệnh đó thì được chuyển đến cơ sở chữa bệnh cấp tỉnh, bệnh viện quân đội hoặc bệnh viện trung ương để điều trị

Sau khi chấp hành xong hình phạt tù, họ được trả lại đầy đủ tiền bạc và tài sản khác đã ký gửi

ở trại giam; được cấp tiền tàu xe, tiền ăn trên đường về nơi cư trú…

Đảm bảo quyền con người trong thi hành án phạt tù còn được thể hiện trong chế độ giam giữ, quản lý có tính chất phân loại phù hợp với từng lứa tuổi, giới tính, mức độ nguy hiểm của tội phạm

2.4 Bảo đảm quyền con người trong thi hành các hình phạt chính khác

Căn cứ khoản 1 Điều 28 Bộ luật hình sự năm 1999 thì ngoài các hình phạt chính: tử hình,

tù chung thân, tù có thời hạn còn có các hình phạt chính khác: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ và trục xuất

2.5 Bảo đảm quyền con người trong thi hành các hình phạt bổ sung

Theo khoản 2 Điều 28 Bộ luật hình sự năm 1999, các hình phạt bổ sung bao gồm: cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định; cấm cư trú; quản chế; tước một số quyền công dân; tịch thu tài sản; phạt tiền (khi không áp dụng là hình phạt chính); trục xuất (khi không áp dụng là hình phạt chính) Trong mục này, người viết không đề cập đến thi hành hình phạt tiền và trục xuất (đã được xem xét ở mục 2.3)

2.6 Bảo đảm quyền con người trong thi hành các biện pháp tư pháp

Các biện pháp tư pháp theo chương VI Bộ luật hình sự năm 1999 bao gồm: Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại; Buộc công khai xin lỗi; Bắt buộc chữa bệnh Riêng đối với người chưa thành niên phạm tội còn có biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn; Đưa vào trường giáo dưỡng Hai biện pháp tư pháp

áp dụng riêng cho người chưa thành niên phạm tội sẽ được phân tích ở mục 2.7

2.7 Bảo đảm quyền con người trong thi hành án hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội

Người chưa thành niên theo quy định của pháp luật hình sự là người từ đủ 14 tuổi đến dưới

Các biện pháp tư pháp được áp dụng riêng cho người chưa thành niên phạm tội bao gồm: giáo dục tại xã, phường, thị trấn và đưa vào trường giáo dưỡng Những biện pháp tư pháp này có đặc điểm đặc biệt là: Có tác dụng thay thế hình phạt và người chưa thành niên phạm tội được áp dụng các biện pháp này thì không bị coi là có án tích

2.8 Bảo vệ quyền con người thông qua chế định tha miễn

Chế định tha miễn là chế định mang tính chất nhân đạo, phản ánh sự khoan hồng của Nhà nước đối với người phạm tội Trong lĩnh vực thi hành án hình sự, biện pháp tha miễn được thể hiện trong những quy định về: miễn chấp hành hình phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt, hoãn chấp hành hình phạt tù, tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù, xóa án tích

2.9 Bảo vệ các quyền con người thông qua nguyên tắc thi hành án hình sự

Thứ nhất, nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa

Thứ hai, nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa

Thứ ba, nguyên tắc dân chủ xã hội chủ nghĩa

Thứ tư, nguyên tắc bình đẳng trong thi hành án hình sự

Thứ năm, nguyên tắc phân hóa trong thi hành án hình sự

Thứ sáu, nguyên tắc nghiêm trị kết hợp với khoan hồng

Thứ bảy, nguyên tắc bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo những hành vi, quyết định trái pháp luật trong hoạt động thi hành án hình sự

Thứ tám, nguyên tắc đảm bảo sự tham gia, phối hợp của cơ quan, tổ chức, cá nhân và gia đình trong việc giáo dục, cải tạo người chấp hành án

2.10 Bảo vệ các quyền con người thông qua chế định về tái hòa nhập cộng đồng

Vấn đề tái hòa nhập cộng đồng đối với những người vi phạm pháp luật hình sự bị cách ly khỏi xã hội ở Việt nam là một chính sách lớn của Đảng và Nhà nước ta Mục đích của chính sách này là nhằm giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho những người đã chấp hành xong hình phạt tạo lập một cuộc sống bình thường Để thực hiện mục đích này, các biện pháp tái hòa nhập cộng đồng ở Việt nam được thực hiện trong 2 giai đoạn: trong quá trình những người phạm pháp đang chấp hành hình phạt và sau khi họ đã kết thúc thời hạn bị cách ly khỏi xã hội

Nhiệm vụ của thi hành án phạt tù không chỉ dừng lại ở việc thực hiện đầy đủ các nội dung được ghi nhận trong bản án, quyết định của Tòa án, mà còn tạo điều kiện cần thiết để những người đã chấp hành xong hình phạt tù có thể trở lại cuộc sống bình thường trong xã hội

Chương 3 THỰC TRẠNG, NGUYÊN NHÂN VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP NÂNG CAO

HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƯỜI

TRONG PHÁP LUẬT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ VIỆT NAM