Lý luận về giai cấp và đấu tranh giai cấp là một trong những nội dung căn bản nhất của chủ nghĩa Mác Lênin. Đó là lý luận khoa học chỉ ra nguồn gốc động lực trực tiếp quan trọng của sự phát triển lịch sử xã hội từ khi xã hội phân chia thành giai cấp đến nay. Lý luận đấu tranh giai cấp đã trở thành kim chỉ nam cho các Đảng của giai cấp công nhân trên thế giới trong việc định ra đường lối, chiến lược, sách lược giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, giải phóng con người khỏi áp bức bóc lột.
Trang 11.3 Đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản và đấu tranh giai cấp ở
Trang 220
Trang 3LỜI NÓI ĐẦU
Lý luận về giai cấp và đấu tranh giai cấp là một trong những nội dung căn bản nhất của chủ nghĩa Mác - Lênin Đó là lý luận khoa học chỉ ra nguồn gốc động lực trực tiếp quan trọng của sự phát triển lịch sử xã hội từ khi xã hội phân chia thành giai cấp đến nay Lý luận đấu tranh giai cấp đã trở thành kim chỉ nam cho các Đảng của giai cấp công nhân trên thế giới trong việc định ra đường lối, chiến lược, sách lược giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, giải phóng con người khỏi áp bức bóc lột
1 GIAI CẤP VÀ ĐẤU TRANH GIAI CẤP
1 1 Định nghĩa, nguồn gốc, kết cấu giai cấp
1.1.1 Định nghĩa về giai cấp
Tình trạng xã hội có sự phân chia thành những giai cấp xuất hiện từ thời
cổ đại C.Mác không phải là người đầu tiên phát hiện ra vấn đề giai cấp và đấu tranh giai cấp mà do nhiều nhà sử học, kinh tế học tư sản đã phát hiện Trước C.Mác và cùng thời với C.Mác có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề giai cấp và đấu tranh giai cấp Chẳng hạn, họ cho rằng, giai cấp là tập hợp những người có cùng chức năng xã hội, cùng một lối sống hoặc mức sống, cùng một địa vị hoặc uy tín xã hội Quan điểm tôn giáo cho rằng, số phận kẻ giàu, người nghèo, kẻ thống trị, người bị trị là do Chúa trời sắp đặt; hoặc phân chia giai cấp
là do sự khác nhau về màu da, nghề nghiệp Các quan điểm trên một mặt do hạn chế về nhận thức, mặt khác do sự chi phối bởi lập trường giai cấp nên họ biện hộ cho sự tồn tại của giai cấp thống trị; nó phản ánh thiếu khách quan và khoa học về hiện tượng giai cấp và đấu tranh giai cấp
Quan điểm duy vật về lịch sử và học thuyết về giá trị thặng dư của C.Mác là cơ sở lý luận khoa học, làm sáng tỏ bản chất của quan hệ giai cấp
Kế thừa và phát triển tư tưởng của C.Mác, năm 1919, trong tác phẩm “Sáng
kiến vĩ đại” V.I.Lênin đã đưa ra định nghĩa về giai cấp: “Người ta gọi là giai
cấp, những tập đoàn to lớn gồm những người khác nhau về địa vị của họ trong một hệ thống sản xuất xã hội nhất định trong lịch sử, khác nhau về quan hệ của họ (thường thường thì những quan hệ này được pháp luật qui định và thừa nhận) đối với những tư liệu sản xuất, về vai trò của họ trong tổ chức lao động
xã hội, và như vậy là khác nhau về cách thức hưởng thụ và về phần của cải xã
Trang 4hội ít hoặc nhiều mà họ được hưởng Giai cấp là những tập đoàn người, mà tập đoàn này có thể chiếm đoạt lao động của tập đoàn khác, do chỗ các tập đoàn đó có địa vị khác nhau trong một chế độ kinh tế - xã hội nhất định”1.
Giai cấp là những tập đoàn người to lớn khác nhau về địa vị trong một phương thức sản xuất xã hội nhất định Sự khác nhau về địa vị giai cấp trong phương thức sản xuất biểu hiện:
- Khác nhau về quyền sở hữu tư liệu sản xuất Đây là nhân tố cơ bản quy định sự khác nhau về địa vị giữa các tập đoàn người trong hệ thống sản xuất xã hội Tập đoàn người nào nắm quyền sở hữu đối với tư liệu sản xuất sẽ nắm quyền quản lý về kinh tế, do đó sẽ nắm quyền thống trị về chính trị trong
xã hội Những tập đoàn không có hoặc có ít tư liệu sản xuất sẽ bị lệ thuộc vào tập đoàn nắm giữ tư liệu sản xuất và trở thành kẻ bị trị
- Khác nhau về vai trò trong tổ chức lao động xã hội, trong tổ chức
quản lý sản xuất Tập đoàn nào chiếm hữu tư liệu sản xuất đương nhiên giữ
vai trò tổ chức, quản lý sản xuất
- Khác nhau về phương thức phân phối, hưởng thụ sản phẩm lao động,
của cải vật chất xã hội Tập đoàn thống trị xã hội là người nắm toàn bộ sản
phẩm xã hội và hưởng lợi phần lớn sản phẩm xã hội Các tầng lớp bị trị, người lao động chỉ được hưởng một phần nhỏ sản phẩm xã hội mà họ làm ra
Thông qua những đặc trưng về giai cấp nêu trên, V.I.Lênin đã chỉ ra sự phân chia xã hội thành giai cấp chi phối toàn bộ đời sống xã hội, từ kinh tế đến chính trị tinh thần Do đó, trong xã hội có giai cấp không thể có chính trị,
hệ tư tưởng, đạo đức… chung cho cả xã hội
Giai cấp là phạm trù có tính lịch sử, vì nó có nguồn gốc sinh ra, tồn tại, phát triển và mất đi, gắn liền với hệ thống sản xuất xã hội nhất định trong lịch
sử
1.1.2 Nguồn gốc giai cấp
Xã hội loài người không phải bao giờ cũng tồn tại giai cấp C.Mác là người đầu tiên chứng minh rằng, “sự tồn tại của các giai cấp chỉ gắn liền với những giai đoạn phát triển lịch sử nhất định của sản xuất”2
1 V.I Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Matxcơva, 1977, tập 39, tr 17 - 18.
2 C Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tâp 28, tr 662.
Trang 5Trong xã hội nguyên thuỷ khi lực lượng sản xuất còn thấp kém, với công cụ bằng đá, gậy gộc, cung tên con người làm ra sản phẩm chỉ đủ để tồn tại, duy trì nòi giống, chưa có sản phẩm dư thừa tương đối thì chưa có khả năng xuất hiện chế độ người bóc lột người, chưa thể có giai cấp.
Cuối xã hội nguyên thuỷ, việc sử dụng phổ biến công cụ bằng kim loại làm cho năng suất lao động tăng lên, con người có thể sản xuất ra khối lượng sản phẩm nhiều hơn nhu cầu tối thiểu để tồn tại Tức là “lao động đã có một giá trị”, và điều đó tạo khả năng cho người này chiếm đoạt lao động của những người khác Với công cụ sản xuất mới, sản xuất cá thể từng gia đình có hiệu quả hơn sản xuất tập thể nguyên thuỷ Lực lượng sản xuất phát triển dẫn đến phân công lao động lớn: thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp Trao đổi sản phẩm trở thành hoạt động thường xuyên, phổ biến Quan hệ sản xuất cộng đồng nguyên thuỷ không phù hợp với lực lượng sản xuất mới Các gia đình có tài sản riêng ngày càng nhiều và trong xã hội xuất hiện sự chênh lệch về tài sản Chế độ tư hữu dần dần thay thế chế độ công hữu nguyên thuỷ về tư liệu sản xuất Trong điều kiện ấy những người có quyền trong thị tộc, bộ lạc có thể lợi dụng địa vị của mình để chiếm đoạt tài sản của công xã làm của riêng
Sự phát triển lực lượng sản xuất sang trình độ mới tạo khả năng và tiền đề
phân hoá xã hội thành giai cấp Chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất là cơ sở
trực tiếp của sự hình thành giai cấp C.Mác và Ph.Ăngghen chỉ rõ rằng,
nguyên nhân phân chia xã hội thành giai cấp, cũng như nguyên nhân của sự ra đời và mất đi của hệ thống giai cấp này hay hệ thống giai cấp khác, là nguyên nhân kinh tế chứ không phải là nguyên nhân chính trị hay tư tưởng
Ph.Ăngghen nhấn mạnh rằng: các cuộc chiến tranh, những thủ đoạn cướp bóc,
những hành vi bạo lực góp phần đẩy nhanh quá trình phân hoá giai cấp, song bạo lực vốn đã có từ đầu xã hội nguyên thuỷ, không tạo ra chế độ tư hữu và giai cấp Sự ra đời cũng như sự mất đi của xã hội có giai cấp, sự xuất hiện và mất đi của những giai cấp cụ thể đều dựa trên tính tất yếu kinh tế
Xã hội chiếm hữu nô lệ là xã hội đầu tiên có giai cấp trong lịch sử loài người Chủ nô và nô lệ là hai giai cấp cơ bản đối kháng trong xã hội này Hình thức đầu tiên của chế độ chiếm hữu nô lệ là chế độ nô lệ kiểu gia trưởng, ra đời trong lòng công xã thị tộc Do lực lượng sản xuất và trao đổi phát triển, những
Trang 6công việc sản xuất chủ yếu do nô lệ làm, việc sử dụng nô lệ như “những công
cụ biết nói” trở thành phổ biến, việc buôn bán nô lệ phát triển Đồng thời với sự xuất hiện của đối kháng giai cấp là sự tách rời giữa thành thị và nông thôn, lao động trí óc và lao động chân tay, một bộ phận từ bỏ lao động chân tay chuyên làm công việc quản lý, chính trị, khoa học nghệ thuật
Còn Ph.Ăngghen khẳng định: “Quy luật phân công lao động là cái làm
cơ sở cho sự phân chia thành giai cấp nhưng điều đó không hoàn toàn loại trừ việc sử dụng bạo lực, cướp bóc, mánh khoé và lừa bịp trong sự hình thành các giai cấp, không cản trở giai cấp thống trị, một khi đã nắm được chính quyền
sẽ củng cố địa vị của nó trên lưng các giai cấp lao động và biến việc quản lý
xã hội thành việc bóc lột quần chúng”1 Như vậy, C.Mác và Ph.Ăngghen đã chứng minh một cách khoa học về điều kiện lịch sử dẫn tới xã hội có giai cấp
và những điều kiện tồn tại các giai cấp Từ đây, các ông khẳng định: muốn xoá bỏ sự đối kháng giai cấp trong xã hội không có cách nào khác là xoá bỏ triệt để chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất
1.1.3 Kết cấu xã hội – giai cấp
Kết cấu xã hội - giai cấp là tổng thể các giai cấp tầng lớp và mối quan
hệ giữa các giai cấp tầng lớp tồn tại trong một xã hội cụ thể ở một giai đoạn lịch sử nhất định Do trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, phương thức
sản xuất quy định kết cấu giai cấp Vì vậy, mỗi một kiểu xã hội có một kết cấu
xã hội - giai cấp của nó Mỗi kết cấu xã hội - giai cấp nhất định gồm hai giai cấp cơ bản đối lập nhau Đó là chủ nô và nô lệ trong xã hội chiếm hữu nô lệ, là địa chủ phong kiến và nông nô trong xã hội phong kiến, là tư sản và vô sản trong xã hội tư bản chủ nghĩa Hai giai cấp cơ bản là sản phẩm đích thực của chế độ kinh tế xã hội đó, đồng thời là những giai cấp quyết định sự tồn tại và phát triển của hệ thống sản xuất trong xã hội đó Giai cấp thống trị là giai cấp tiêu biểu cho bản chất chế độ kinh tế - xã hội đang tồn tại
Ngoài hai giai cấp cơ bản mỗi kết cấu xã hội - giai cấp còn một số giai cấp không cơ bản và tầng lớp trung gian Trong những tập đoàn người này, có tập đoàn là tàn dư của phương thức sản xuất cũ (như nô lệ trong buổi đầu của
xã hội phong kiến; địa chủ, nông nô trong buổi đầu của xã hội tư bản); có
1 C Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994, tâp 20, tr 390 - 391.
Trang 7những tập đoàn là mầm mống của phương thức sản xuất tương lai (như tư sản,
vô sản trong giai đoạn cuối của xã hội phong kiến) Và bất cứ xã hội có giai cấp nào cũng có tầng lớp trung gian là sản phẩm của chính phương thức sản xuất đang thống trị, là kết quả của quá trình phân hoá xã hội không ngừng diễn ra trong xã hội Đó là tầng lớp bình dân trong xã hội nô lệ, tầng lớp tiểu
tư sản thành thị và nông thôn trong xã hội tư bản Xã hội có giai cấp nào cũng tồn tại một tầng lớp xã hội có vai trò quan trọng về kinh tế, xã hội, chính trị, văn hoá, đó là tầng lớp trí thức
1.2 Đấu tranh giai cấp và vai trò của nó trong xã hội có giai cấp
1.2.1 Tính tất yếu đấu tranh giai cấp trong xã hội có giai cấp
Xuất phát từ những luận điểm khoa học của C.Mác và Ph.Ăngghen về đấu tranh giai cấp, V.I.Lênin nhấn mạnh rằng: đấu tranh giai cấp trong lịch sử và thời
đại thực chất là “cuộc đấu tranh của quần chúng bị tước hết quyền, bị áp bức và
lao động, chống bọn có đặc quyền, đặc lợi, bọn áp bức và bọn ăn bám, cuộc đấu tranh của những người công nhân làm thuê hay những người vô sản chống những
Như vậy, từ định nghĩa giai cấp cho thấy đấu tranh giai cấp sẽ là đấu tranh giữa tập đoàn người này với tập đoàn người khác mà cụ thể là đấu tranh giữa hai giai cấp đối lập với nhau về lợi ích cơ bản như: đấu tranh của giai cấp nô lệ chống lại chủ nô trong xã hội chiếm hữu nô lệ, của giai cấp nông nô chống lại địa chủ phong kiến trong xã hội phong kiến, giai cấp vô sản chống lại giai cấp tư sản trong xã hội tư bản
Trong xã hội có giai cấp, giai cấp thống trị chiếm đoạt lao động của các giai cấp và tầng lớp bị trị, chiếm đoạt của cải xã hội vào tay mình Các giai cấp, tầng lớp bị trị không những bị chiếm đoạt kết quả lao động mà còn bị áp bức về chính trị, xã hội và tinh thần Sự không bình đẳng, sự đối kháng về lợi ích cơ bản giữa giai cấp bị trị và giai cấp thống trị là nguyên nhân của đấu tranh giai cấp Có áp bức thì có đấu tranh chống áp bức Vì vậy, chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định đấu tranh giai cấp là một hiện tượng tất yếu không thể tránh được trong xã hội có đối kháng giai cấp Thực chất đấu tranh giai cấp là đấu tranh
1 V.I Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Matxcơva, 1979, tập 7, tr 237 - 238.
Trang 8giữa hai giai cấp cơ bản có lợi ích đối lập nhau trong một phương thức sản xuất nhất định.
1.2.2 Vai trò của đấu tranh giai cấp trong xã hội có đối kháng giai cấp
Đấu tranh giai cấp là nguồn gốc, động lực phát triển quan trọng của xã hội có giai cấp C.Mác và Ph.Ăngghen chứng minh rằng, sản xuất vật chất để đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển của con người và xã hội loài người là hành động lịch sử đầu tiên của lịch sử loài người Sự phù hợp giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là điều kiện cơ bản để sản xuất phát triển thuận lợi, tạo cơ sở cho phát triển mọi mặt của đời sống xã hội Khi quan hệ sản xuất không còn phù hợp với lực lượng sản xuất, thì nó trở thành xiềng xích của lực lượng sản xuất, dẫn đến khủng hoảng, phá hoại lực lượng sản xuất Trong xã hội có đối kháng giai cấp, những quan hệ sản xuất lỗi thời không tự nhường chỗ cho quan hệ sản xuất mới Chúng được giai cấp thống trị bảo vệ bằng tất cả sức mạnh chính trị, kinh tế và tư tưởng, đặc biệt là bằng bạo lực có
tổ chức Muốn thay đổi quan hệ sản xuất để giải phóng sản xuất phải gạt bỏ lực cản lớn lao ấy Điều đó, chỉ có thể thực hiện được bằng đấu tranh giai cấp
và cách mạng xã hội Xuất phát từ quan điểm xem sự vận động nội tại của phương thức sản xuất quyết định sự phát triển của toàn bộ lịch sử xã hội, C.Mác và Ph.Ăngghen xem đấu tranh giai cấp mà đỉnh cao là cách mạng xã hội như đòn bẩy để thay đổi hình thái kinh tế - xã hội Do đó, đấu tranh giai cấp là động lực trực tiếp của lịch sử các xã hội có giai cấp
Trong xã hội có áp bức giai cấp, đấu tranh giai cấp chẳng những cải tạo
xã hội mà còn có tác dụng cải tạo bản thân các giai cấp cách mạng và quần chúng lao động Chỉ qua đấu tranh cho tự do không cam chịu số phận nô lệ, các giai cấp bị áp bức mới gột rửa được tinh thần nô lệ và những tập quán xấu
do chế độ người áp bức người sản sinh ra
Đấu tranh giai cấp không chỉ là đòn bẩy của lịch sử trong thời kỳ cách mạng mà còn là động lực phát triển các mặt của đời sống xã hội trong thời kỳ phát triển bình thường của xã hội có giai cấp Ngay khi quan hệ sản xuất còn phù hợp với lực lượng sản xuất, đấu tranh giai cấp vẫn có tác dụng thúc đẩy
xã hội phát triển về mọi mặt Dưới xã hội tư bản, sức ép của phong trào công nhân là một trong những động lực mạnh mẽ thường xuyên và trực tiếp thúc
Trang 9đẩy giai cấp tư sản tự đổi mới phương thức quản lý, sử dụng kỹ thuật mới để đảm bảo lợi nhuận của họ Những thành tựu dân chủ mà giai cấp công nhân
và nhân dân lao động ở các nước tư bản giành được là kết quả của đấu tranh giai cấp dưới nhiều hình thức Từ thực tiễn đấu tranh cách mạng bảo vệ quyền lợi của mình, giai cấp công nhân ngày càng trưởng thành về chính trị, tư tưởng, tổ chức, do đó có khả năng tổ chức thực hiện thắng lợi sứ mệnh lịch sử của mình
Vai trò của đấu tranh giai cấp trong lịch sử được phát huy như thế nào phụ thuộc vào tính chất, trình độ phát triển của các cuộc đấu tranh Những cuộc đấu tranh mang tính chất quần chúng rộng lớn, do lực lượng tiên tiến của
xã hội lãnh đạo được tổ chức một cách chặt chẽ nhằm thực hiện sứ mệnh lịch
sử đánh đổ giai cấp thống trị, phản động - giai cấp đang là lực cản lớn đối với
sự phát triển của xã hội
1.3 Đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản và đấu tranh giai cấp ở Việt Nam hiện nay
1.3.1 Đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản
- Đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản khi chưa giành được chính quyền Khi giai cấp công nhân chưa giành được chính quyền, cuộc đấu tranh của họ thường diễn ra dưới ba hình thức cơ bản:
Đấu tranh kinh tế: là hình thức cơ bản đầu tiên, mục đích bảo vệ quyền lợi kinh tế trước mắt, đòi tăng lương, giảm giờ làm, cải thiện đời sống, cải thiện việc làm chống sa thải, thất nghiệp Hình thức đấu tranh này thường mang tính chất lẻ tẻ, cục bộ, tự phát trong xã hội
Đấu tranh chính trị: là hình thức đấu tranh cao nhất nhằm giành chính quyền và sử dụng chính quyền, cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới như mít tinh, biểu tình, bãi công, tố cáo chính sách phản động của nhà nước tư sản, giác ngộ quần chúng Đỉnh cao của đấu tranh chính trị là sử dụng bạo lực cách mạng lật đổ nhà nước tư sản, thiết lập nhà nước XHCN
Đấu tranh tư tưởng: vạch ra bản chất bóc lột của giai cấp tư sản, tính chất phản động của tư tưởng tư sản, đưa hệ tư tưởng Mác - Lênin vào phong trào công nhân và đời sống xã hội
Trang 10Ba hình thức đấu tranh có vị trí, vai trò khác nhau song chúng có mối quan
hệ biện chứng, trong đó đấu tranh chính trị là hình thức đấu tranh cao nhất Bởi lẽ, muốn giải phóng về mặt kinh tế, giai cấp công nhân không thể dừng lại ở đấu tranh kinh tế, đấu tranh tư tưởng mà phải tiến lên đấu tranh chính trị để giành các quyền tự do dân chủ và cuối cùng giành chính quyền Để đảm bảo cuộc đấu tranh
tự giải phóng đi đến thắng lợi cuối cùng giai cấp công nhân phải có học thuyết khoa học cách mạng soi đường, phải tổ chức được chính đảng của mình, phải trở thành một giai cấp tự giác và có tổ chức
- Đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản trong thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội
Sau khi giai cấp công nhân và nhân dân lao động giành được chính quyền, đấu tranh giai cấp chưa kết thúc mà nó diễn ra gay go phức tạp trong điều kiện mới Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội mục tiêu đấu tranh trực tiếp của giai cấp công nhân đã thay đổi: từ mục tiêu giành chính quyền chuyển sang mục tiêu cơ bản và chủ yếu là củng cố, bảo vệ chính quyền của nhân dân lao động, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội, trọng tâm là xây dựng kinh tế Giai cấp
tư sản bị lật đổ tiến hành cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa xã hội nhằm phục hồi chủ nghĩa tư bản Thực chất đấu tranh giai cấp trong thời kỳ quá độ là cuộc đấu tranh nhằm giải quyết vấn đề ai thắng ai giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản (đối với các nước đã phát triển chế độ tư bản chủ nghĩa) và cuộc đấu tranh ai thắng ai giữa hai con đường xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa (với các nước chưa qua phát triển chế độ tư bản chủ nghĩa)
Điều kiện đấu tranh thay đổi, mục tiêu trực tiếp của các giai cấp thay đổi thì hình thức đấu tranh cũng thay đổi V.I.Lênin đã nói: “trong điều kiện chuyên chính vô sản, những hình thức đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản không thể giống như trước được”1 Trong điều kiện đã nắm được chính quyền, giai cấp công nhân phải sử dụng tổng hợp, linh hoạt các hình thức đấu tranh mới, trong
đó có đấu tranh bằng bạo lực và bằng hoà bình; bằng giáo dục thuyết phục và bằng hành chính, pháp chế; bằng chính trị, quân sự và bằng kinh tế; bằng cải tạo các quan hệ cũ lỗi thời và bằng các quan hệ mới hợp qui luật; bằng liên minh
1 V.I Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Matxcơva, 1977, tập 39, tr 298.