Kinh tế thị trường là sự phát triển cao của kinh tế hàng hoá, sự ra đời của kinh tế thị trường từ sơ khai đến hiện đại, phát triển hoàn thiện và đạt tới đỉnh cao dưới chủ nghĩa tư bản. Tuy nhiên, kinh tế thị trường và chủ nghĩa tư bản không phải là một, kinh tế thị trường là sản phẩm của nhân loại được chủ nghĩa tư bản vận dụng xây dựng phát triển xã hội tư bản. Đối với nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, cần phát triển nền kinh tế thị trường, coi đây là phương tiện hữu hiệu phát triển lực lượng sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội. Nhận thức rõ mô hình kinh tế thị trường, bản chất, đặc trưng, đặc điểm của nó trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn đối với sự nghiệp xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Trang 1BẢN CHẤT, ĐẶC TRƯNG CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI
CHỦ NGHĨA TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ
LỜI NÓI ĐẦU
Kinh tế thị trường là sự phát triển cao của kinh tế hàng hoá, sự ra đời của kinh tế thị trường từ sơ khai đến hiện đại, phát triển hoàn thiện và đạt tới đỉnh cao dưới chủ nghĩa tư bản Tuy nhiên, kinh tế thị trường và chủ nghĩa tư bản không phải là một, kinh tế thị trường là sản phẩm của nhân loại được chủ nghĩa tư bản vận dụng xây dựng phát triển xã hội tư bản Đối với nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, cần phát triển nền kinh tế thị trường, coi đây là phương tiện hữu hiệu phát triển lực lượng sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội Nhận thức rõ mô hình kinh
tế thị trường, bản chất, đặc trưng, đặc điểm của nó trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn đối với sự nghiệp xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa
1 TÍNH TẤT YẾU VÀ ĐẶC TRƯNG CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
1.1 Tính tất yếu của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
1.1.1 Khái niệm và các giai đoạn của kinh tế thị trường
Trong tiến trình phát triển của nền sản xuất xã hội, kinh tế thị trường xuất hiện đánh dấu một bước phát triển mới về cách tổ chức kinh tế, phản ánh trình độ phát triển nhất định của văn minh nhân loại
Kinh tế thị trường là sự phát triển cao của kinh tế hàng hóa; trong đó, toàn
bộ các yếu tố “đầu vào” và “đầu ra” của sản xuất đều thông qua thị trường
Phát triển kinh tế thị trường gắn chặt với sản xuất và lưu thông hàng hóa trên thị trường; quá trình đó phải tuân theo những quy luật kinh tế khách quan, đặc thù của một kiểu tổ chức kinh tế - xã hội như: quy luật giá trị, quy luật cung – cầu, quy luật cạnh tranh… Do vậy, kinh tế thị trường là một kiểu
tổ chức kinh tế - xã hội đối lập với kiểu tổ chức kinh tế - xã hội tự nhiên (tự cung, tự cấp), chỉ xuất hiện trong những điều kiện lịch sử nhất định của xã hội
do sự phát triển của lực lượng sản xuất tạo ra Kinh tế thị trường xuất hiện cùng với sự ra đời và thống trị của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa,
Trang 2phản ánh sự nhảy vọt về chất của lực lượng sản xuất và các quan hệ sản xuất khác so với các giai đoạn phát triển trước đó
Sự phát triển kinh tế thị trường trong lịch sử cho đến nay là một quá trình gắn liền với các giai đoạn phát triển của lực lượng sản xuất và các quan
hệ sản xuất dưới chủ nghĩa tư bản Có thể hình dung về quá trình phát triển kinh tế thị trường trong những giai đoạn sau đây:
Giai đoạn thứ nhất, kinh tế thị trường sơ khai (hay kinh tế thị trường dã
man) Thời kỳ này, kinh tế thị trường chưa phát triển theo đúng nghĩa của nó, đây là bước chuẩn bị và tạo những tiền đề cần thiết cho kinh tế thị trường phát triển Trong giai đoạn này, quá trình phát triển kinh tế thị trường cũng đồng thời
là quá trình tích lũy nguyên thủy tư bản chủ nghĩa làm chuyển biến từ sản xuất hàng hoá nhỏ sang nền sản xuất hàng hoá tư bản chủ nghĩa Để thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của các quan hệ kinh tế thị trường và kinh tế tư bản chủ nghĩa, ngoài sự tác động tự phát của các quy luật kinh tế khách quan thì vai trò của nhà nước là hết sức quan trọng, có ý nghĩa như “bà đỡ” trong tiến trình đó
Giai đoạn thứ hai, kinh tế thị trường tự do Đây là thời kỳ đánh dấu
bước phát triển mạnh mẽ về chất trong nền kinh tế thế giới Nền kinh tế tư bản chủ nghĩa với cuộc cách mạng công nghiệp vào khoảng cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII đã tạo ra chỗ dựa vững chắc để kinh tế thị trường phát triển Trong giai đoạn này, nền kinh tế thị trường tự điều tiết bởi “bàn tay vô hình”, nhà nước không can thiệp vào các hoạt động kinh tế
Giai đoạn thứ ba, kinh tế thị trường hiện đại Từ cuối thế kỷ XIX chủ
nghĩa tư bản chuyển từ tự do cạnh tranh sang chủ nghĩa tư bản độc quyền Đặc biệt, từ nửa sau thế kỷ XX trở lại đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng khoa học công nghệ và xu thế toàn cầu hóa kinh tế đã đưa nền kinh tế thế giới bước sang giai đoạn mới – kinh tế thị trường hiện đại Đặc trưng cơ bản của kinh tế thị trường hiện đại, là sự điều tiết nền kinh tế có sự phối hợp giữa “bàn tay hữu hình” của nhà nước với “bàn tay vô hình” của cơ chế thị trường Sự điều tiết của nhà nước đối với nền kinh tế không chỉ bằng các công cụ pháp luật mà còn bằng cả lực lượng vật chất, tài chính, tiền tệ…
Như vậy, từ khi ra đời đến nay, kinh tế thị trường tồn tại chủ yếu dưới chủ
nghĩa tư bản, nó trở thành nhân tố thúc đẩy chủ nghĩa tư bản phát triển Tuy nhiên
Trang 3kinh tế thị trường và chủ nghĩa tư bản không phải là một, mà là chủ nghĩa tư bản đã
sử dụng thành công kinh tế thị trường vào xây dựng phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa Vì vậy, nhận thức đúng đắn về kinh tế thị trường có ý nghĩa to lớn trong việc xác định, lựa chọn mô hình kinh tế ở nước ta hiện nay
1.1.2 Tính tất yếu sự lựa chọn mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
- Các mô hình hình thành và phát triển kinh tế thị trường trên thế giới Căn cứ vào cách thức, bước đi trong quá trình phát triển kinh tế thị trường ở các nước, cho thấy có hai mô hình khác nhau về sự phát triển của kinh tế thị trường
Mô hình kinh tế thị trường tuần tự: đi theo mô hình này điển hình là
các nước tư bản chủ nghĩa Tây Âu Ở các nước này, kinh tế thị trường đã phát triển với đầy đủ các giai đoạn từ thấp đến cao (sơ khai, tự do và hiện đại)
Mô hình kinh tế thị trường rút ngắn: sự phát triển kinh tế thị trường
theo mô hình này là nhà nước can thiệp vào hoạt động của nền kinh tế ngay từ khi bắt đầu phát triển Trong thực tế đã có hai dạng khác nhau của sự phát triển rút ngắn:
Một là, dạng rút ngắn cổ điển: Nhật Bản là nước điển hình đi theo mô
hình này với việc chủ yếu sử dụng và phát huy các yếu tố nội lực trên cơ sở học tập những tinh hoa từ các nước đi trước Để thực hiện được điều đó, nhà nước có vai trò hết sức quan trọng không thể thiếu trong quá trình phát triển kinh tế nhằm tạo dựng, phối hợp, điều tiết, định hướng cho nền kinh tế thị trường phát triển có hiệu quả
Hai là, dạng rút ngắn hiện đại: Diễn ra ở một số nước Châu Á, vào thập
kỷ 60 (thế kỷ XX) Điểm nổi bật trong sự phát triển kinh tế ở các nước này là thực hiện kết hợp hai yếu tố nội lực với sử dụng các yếu tố ngoại lực (vốn, công nghệ, quản lý và một phần nguyên liệu của các công ty độc quyền xuyên quốc gia) thông qua mở cửa nền kinh tế
Những mô hình phát triển kinh tế thị trường trên đây xuất phát từ đặc điểm lịch sử cụ thể của từng quốc gia Song, có thể đó là những gợi mở có ý nghĩa nhất định trong sự lựa chọn cách thức, bước đi trong quá trình phát triển kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay
Trang 4Đại hội lần thứ VI Đảng Cộng sản Việt Nam (1986) đánh dấu bước đổi mới quan trọng về sự nhận thức của Đảng đối với chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta Đảng ta chủ trương phát triển kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước mà thực chất là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Nhờ đó, kinh tế nước ta bước ra khỏi tình trạng khủng hoảng, hoạt động ngày càng năng động và có hiệu quả; của cải xã hội ngày càng nhiều, hàng hoá thêm phong phú, đời sống nhân dân từng bước được cải thiện Từ thực tiễn của công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, Đại hội lần thứ IX của Đảng (Năm 2001) đã khẳng định: phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là đường lối chiến lược nhất quán, là mô hình kinh tế tổng quát trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
- Cơ sở khách quan của sự lựa chọn và phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam
Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, việc phát triển kinh tế thị trường là khách quan, bởi vì:
+ Phân công lao động xã hội với tư cách là cơ sở chung của sản xuất hàng hoá chẳng những không mất đi, mà trái lại còn được phát triển cả về chiều rộng và chiều sâu Phân công lao động trong từng khu vực, từng địa phương cũng ngày càng phát triển Sự phát triển của phân công lao động được thể hiện ở tính phong phú, đa dạng và chất lượng ngày càng cao của sản phẩm đưa ra trao đổi trên thị trường
+ Do nền kinh tế nước ta còn tồn tại nhiều chế độ sở hữu, hình thức sở hữu: sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể và sở hữu tư nhân, trong sở hữu tư nhân, gồm (sở hữu cá thể, sở hữu tiểu chủ, sở hữu tư bản tư nhân) Theo đó, tồn tại nhiều chủ thể kinh tế độc lập, lợi ích riêng nên quan hệ kinh tế giữa họ chỉ có thể thực hiện bằng quan hệ hàng hoá – tiền tệ
+ Quan hệ hàng hoá – tiền tệ còn tồn tại tất yếu trong quan hệ kinh tế đối ngoại, đặc biệt trong điều kiện phân công lao động quốc tế đang phát triển ngày càng sâu sắc, vì mỗi nước là một quốc gia riêng biệt, là người chủ sở hữu đối với hàng hoá đưa ra trao đổi trên thị trường thế giới
Trang 5- Sự lựa chọn mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
+ Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là tất yếu khách quan, là cần thiết cho công cuộc phát triển kinh tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội
Sự ra đời, tồn tại và phát triển của kinh tế thị trường là do những điều kiện kinh tế, xã hội khách quan quy định Người ta không thể áp đặt ý muốn chủ quan một cách tùy tiện có hay không có tồn tại kinh tế thị trường Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, những điều kiện ra đời, tồn tại của kinh tế hàng hoá như phân công lao động xã hội, các hình thức khác nhau của quan
hệ sở hữu về tư liệu sản xuất chưa hề mất đi, việc sản xuất và phân phối sản phẩm vẫn thực hiện thông qua thị trường với những quan hệ hàng hoá – tiền
tệ Mặc dù, C.Mác đã từng dự báo về sự mất đi của kinh tế hàng hoá trong xã hội tương lai, nhưng khi các điều kiện kinh tế, xã hội chưa chín muồi Ông vẫn
khẳng định: “… Sau khi đã xóa bỏ phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa,
nhưng vẫn còn đang duy trì nền sản xuất xã hội, thì sự quy định giá trị vẫn có tác dụng chi phối, theo ý nghĩa là việc điều tiết thời gian lao động xã hội giữa những nhóm sản xuất khác nhau, và cuối cùng việc ghi chép tất cả những khoản đó vào sổ kế toán sẽ trở thành quan trọng hơn bao giờ hết”1
Mặt khác, nước ta thực hiện bước quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa về thực chất là quá trình phát triển “rút ngắn” của lịch sử Đây không phải là sự “đốt cháy” giai đoạn mà là quá trình phát triển vừa tuần tự vừa nhảy vọt, là sự đi tắt đón đầu, nhưng vẫn tuân thủ các quy luật kinh tế khách quan Phát triển kinh tế thị trường có tác dụng phá vỡ tính chất tự cấp, tự túc của nền kinh tế; đẩy mạnh phân công lao động xã hội, phát triển ngành nghề, tạo việc làm cho người lao động; thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển mạnh mẽ, khuyến khích ứng dụng kỹ thuật – công nghệ mới, tăng năng suất lao động; góp phần từng bước cải thiện và nâng cao đời sống
xã hội; mở rộng giao lưu kinh tế giữa các vùng trong cả nước và với nước ngoài… Như vậy, có thể xem xã hội hóa nền sản xuất, là nấc thang tất yếu
1 C.Mác và Ph.Ăngghen:Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994, tập 25, tr.593.
Trang 6của sự phát triển từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn, là bước quá độ để đi lên chủ nghĩa xã hội, đó thực sự là một nhiệm vụ kinh tế cấp bách ở nước ta
+ Phát triển kinh tế thị trường ở nước ta là sự lựa chọn con đường đi tới mục tiêu của chủ nghĩa xã hội một cách có hiệu quả và thuận lợi
Đã có quan điểm đồng nhất kinh tế thị trường với chủ nghĩa tư bản và cho rằng: phát triển kinh tế thị trường là đi theo chủ nghĩa tư bản, là xa rời mục tiêu của chủ nghĩa xã hội Trong lịch sử, kinh tế hàng hoá đã từng xuất hiện rất sớm, từ trước chủ nghĩa tư bản Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản chỉ đánh dấu một giai đoạn mà kinh tế hàng hoá đã trở thành phổ biến, bao trùm toàn xã hội và phát triển tới đỉnh cao đó là kinh tế thị trường Trong chủ nghĩa
tư bản, kinh tế thị trường và sản xuất tư bản gắn bó rất chặt chẽ với nhau đến mức làm cho người ta tưởng như là một Về thực chất, kinh tế tư bản chủ nghĩa là một thực thể kinh tế khác với kinh tế thị trường, chúng sản xuất vì giá trị thặng dư, vì lợi nhuận Do vậy, kinh tế thị trường và chủ nghĩa tư bản
là hai thực thể, hai động lực kinh tế hoàn toàn khác nhau, không đồng nhất với nhau và càng không thể coi kinh tế thị trường là sản phẩm riêng có của chủ nghĩa tư bản
Với sự phát triển của kinh tế thị trường qua các thời kỳ lịch sử cho thấy, nó luôn là động lực thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển nhanh và có hiệu quả Dưới tác động của các quy luật thị trường làm cho nền kinh tế luôn phát triển theo hướng năng động, kích thích sự tiến bộ kỹ thuật, nâng cao năng suất lao động, chất lượng sản phẩm và giá thành hạ Xét trên góc độ đó thì sự phát triển kinh tế thị trường không hề mâu thuẫn với mục tiêu chủ nghĩa
xã hội Do vậy, trong thời kỳ quá độ cần phải phát triển kinh tế thị trường nhằm thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển nhanh và có hiệu quả Tuy nhiên, phát triển kinh tế thị trường cần chú ý tới những tác động tiêu cực của nó như phân hóa giàu nghèo, sùng bái đồng tiền quá mức, sự xuống cấp của môi trường, … Để khắc phục và hạn chế những tác động đó cần phải có sự can thiệp của nhà nước một cách phù hợp và khoa học
Phát triển kinh tế thị trường là bước đi, cách làm đúng quy luật khách quan bảo đảm cho mục tiêu của chủ nghĩa xã hội được thực hiện một cách có hiệu quả hơn
Trang 7+ Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là
sự lựa chọn về định hướng phát triển hoàn toàn phù hợp với quy luật khách quan và xu thế tất yếu của thời đại
Kinh tế thị trường là một mô hình kinh tế riêng, có tính độc lập tương đối, tuân theo những quy luật riêng vốn có, dù nó tồn tại ở đâu và bất kể thời điểm nào của lịch sử Song, trong tính hiện thực của nó sẽ không thể có một nền kinh tế thị trường trừu tượng, chung chung cho mọi giai đoạn phát triển,
mà là những nền kinh tế thị trường cụ thể gắn với mỗi giai đoạn phát triển nhất định của xã hội Trong lịch sử đã có kinh tế hàng hoá giản đơn tồn tại trong các xã hội chiếm hữu nô lệ và phong kiến hay kinh tế thị trường trong
xã hội tư bản chủ nghĩa Kinh tế hàng hoá, kinh tế thị trường tồn tại trong mỗi hình thái kinh tế - xã hội cụ thể, đương nhiên nó phải chịu sự chi phối của các quan hệ sản xuất thống trị trong xã hội đó Ngay trong cùng một chế độ kinh
tế - xã hội, sự phát triển của kinh tế thị trường ở mỗi dân tộc khác nhau cũng
sẽ mang màu sắc, đặc tính không giống nhau
Ví dụ: Cũng là kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa nhưng lại có sự khác
nhau giữa kinh tế thị trường tiêu dùng của Mỹ với kinh tế thị trường xã hội của Công hòa liên bang Đức, với kinh tế thị trường có hướng dẫn Nhật Bản…
Nền kinh tế thị trường ở mỗi nước trên, ngoài những tính quy luật chung về kinh tế thị trường, về quan hệ sản xuất tư bản thống trị thì chúng còn in đậm dấu ấn riêng về trình độ phát triển kinh tế, kết cấu kinh tế - xã hội, phong tục tập quán… mà chúng tồn tại trong đó Thực tiễn lịch sử chưa có một nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, song theo tiến trình phát triển khách quan của xã hội tất yếu sẽ có một nền kinh tế thị trường tồn tại và bị chi phối bởi hệ thống quan hệ sản xuất mới – quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa
Hiện nay, nước ta đang trên con đường phát triển nền kinh tế thị trường, chúng ta sẽ phải lựa chọn một định hướng nhất định sao cho phù hợp hoặc là tư bản chủ nghĩa hoặc là xã hội chủ nghĩa Thực tiễn cho thấy, mặc dù kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa đã đạt tới giai đoạn phát triển khá cao và phồn thịnh trong các nước tư bản phát triển, tuy nhiên với mâu thuẫn vốn có không thể nào khắc phục được, là sự chuẩn bị những tiền đề về vật chất và xã hội để tự phủ định và chuẩn bị chuyển sang giai đoạn phát triển cao hơn với
Trang 8xu hướng xã hội hóa ngày càng cao Với ý nghĩa đó, sự lựa chọn mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay là hoàn toàn phù hợp với xu thế của thời đại và đặc điểm phát triển của dân tộc ta, sự lựa chọn đó không hề mâu thuẫn với tiến trình phát triển của đất nước Theo định hướng này, kinh tế thị trường được sử dụng như một công cụ, phương tiện hay con đường để đi tới mục tiêu xã hội chủ nghĩa Đây thực sự là bước
đi, cách làm mới mẻ hiện nay nhưng rất cần thiết của các dân tộc, quốc gia đang trên con đường hướng tới xã hội xã hội chủ nghĩa
1.2 Bản chất và đặc trưng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
1.2.1 Bản chất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa – mô hình kinh tế tổng quát trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta, là một kiểu tổ chức kinh tế - xã hội mới trong lịch sử Đây là sự phản ánh bước quá độ trong quá trình phát triển kinh tế để đạt tới một nền kinh tế hiện đại, tiên tiến ở Việt Nam Xét về bản chất, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không phải là nền kinh tế quản lý theo kiểu tập trung bao cấp như trước đây; cũng không phải là nền kinh tế thị trường tự do kiểu tư bản chủ nghĩa như nhiều nước hiện nay; nhưng đây cũng chưa phải là nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, vì nước ta đang ở thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, chưa có đầy đủ các yếu tố của chủ nghĩa xã hội
Trên thực tế, ở nước ta đang tiếp thu có chọn lọc những thành tựu của văn minh nhân loại, phát huy mặt tích cực của kinh tế thị trường thúc đẩy sức sản xuất, xã hội hóa lao động, cải tiến kỹ thuật – công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, tạo ra nhiều của cải nhằm làm giàu cho xã hội và cải thiện đời sống nhân dân Đồng thời, để đáp ứng yêu cầu phát triển nền kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa phải tìm những biện pháp hữu hiệu nhằm hạn chế, khắc phục mặt tiêu cực của kinh tế thị trường như: chạy theo lợi nhuận đơn thuần, cạnh tranh không lành mạnh, bóc lột và phân hóa giàu nghèo quá đáng, ít quan tâm giải quyết các vấn đề xã hội… Có thể nói rằng, nền kinh tế nước ta hiện nay vẫn còn
sự đan xen và đấu tranh giữa cái cũ và cái mới, giữa các nhân tố tích cực, tiến bộ
Trang 9theo con đường xã hội chủ nghĩa mà Đảng, Bác Hồ và nhân dân ta đã lựa chọn với những yếu tố bảo thủ, trì trệ, tiêu cực đi ngược lại xu thế phát triển của thời đại và nguyện vọng chính đáng của nhân dân ta Trước tình hình đó, để làm rõ
và thống nhất nhận thức, tạo sự đồng thuận trong toàn xã hội, Đảng ta đã chỉ rõ:
“Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nền kinh tế trong đó các
thiết chế, công cụ và nguyên tắc vận hành kinh tế thị trường được tự giác tạo lập
và sử dụng để giải phóng triệt để sức sản xuất, từng bước cải thiện đời sống của nhân dân vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”1 Hay nói cách khác “Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
ở Việt Nam là một nền kinh tế vừa tuân theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa chịu sự chi phối bởi các quy luật kinh tế của chủ nghĩa xã hội và các yếu tố bảo đảm tính định hướng xã hội chủ nghĩa”2 Đó cũng chính là bản chất khái quát của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
1.2.2 Đặc trưng cơ bản của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Về mục tiêu phát triển: kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
là: dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Là nội dung cốt lõi khẳng định bản chất của kinh tế thị trường ở nước ta Đồng thời là đặc trưng căn bản phân biệt kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa Để đạt được mục tiêu trên cần đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, phát triển lực lượng sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống nhân dân; đẩy mạnh xoá đói giảm nghèo, khuyến khích mọi người vươn lên làm giàu chính đáng, giúp đỡ người khác thoát nghèo và từng bước khá giả hơn Mặt khác, đi đôi với việc phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, quá trình phát triển kinh tế thị trường ở nước
ta còn gắn với việc xây dựng quan hệ sản xuất mới, tiên tiến nhằm ngày càng hoàn thiện cơ sở kinh tế - xã hội của chủ nghĩa xã hội
Về chế độ sở hữu và thành phần kinh tế: Nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa phát triển nhiều hình thức sở hữu về tư liệu sản xuất, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh
1,2 Đảng CSVN: Văn kiện Hội nghị Trung ương VI khóa X, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006, tr.139,140
2
Trang 10tế nhà nước và kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân Đây không chỉ là điểm khác biệt căn bản với nền kinh
tế thị trường tư bản chủ nghĩa mà còn phản ánh sự nhận thức mới về cơ sở kinh tế - xã hội của nền kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta Mỗi hình thức sở hữu, mỗi thành phần kinh tế đều là một bộ phận hợp thành quan trọng của nền kinh tế quốc dân, bình đẳng trước pháp luật, cùng tồn tại và phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh sẽ tạo động lực cho kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển: một mặt, là
sự đòi hỏi khách quan của quá trình phát triển kinh tế - xã hội từ một nền sản xuất nhỏ quá độ lên chủ nghĩa xã hội; mặt khác, nhằm khai thác mọi nguồn lực, tiềm năng lợi thế của các hình thức sở hữu, các thành phần kinh tế vào phát triển kinh tế - xã hội và thỏa mãn nhu cầu ngày càng tăng về vật chất và tinh thần của nhân dân
Trong nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta, kinh tế nhà nước đóng vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân Đó là vấn đề có tính nguyên tắc bảo đảm đúng định hướng phát triển của toàn bộ nền kinh tế và là sự khác biệt có tính bản chất giữa kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu kinh tế nhiều thành phần, chính
là công cụ, lực lượng vật chất đảm bảo quản lý vĩ mô nền kinh tế và tính định hướng xã hội chủ nghĩa của kinh tế thị trường Bởi lẽ, mỗi một chế độ xã hội đều
có một cơ sở kinh tế tương ứng với nó, kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể tạo nền tảng cho chế độ xã hội mới – xã hội chủ nghĩa ở nước ta
Về phân phối thu nhập: thực hiện chế độ phân phối chủ yếu theo kết
quả lao động, hiệu quả kinh tế đồng thời theo mức đóng góp vốn cùng các nguồn lực khác và thông qua phúc lợi xã hội
Đặc trưng này thể hiện tính đa dạng của nhiều hình thức phân phối Mỗi hình thức phân phối đều có tác dụng thúc đẩy sản xuất kinh doanh phát triển và góp phần cải thiện, nâng cao đời sống nhân dân Trong đó, phân phối theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế là chủ yếu, được thực hiện trong thành phần kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể