Pháp luật về quản trị ngân hàng Thương mại Cổ phần ở Việt Nam

Các hội, đoàn đang có những vận động tích cực để kiến nghị tập trung vào việc đẩy nhanh ban hành các văn bản, hướng dẫn để tạo thuận lợi cho các ngân hàng hoạt động, nhiều hội thảo đóng

đại học quốc gia hà nội

khoa luật

nguyễn thị phong thủy

pháp luật về quản trị ngân hàng

th-ơng mại cổ phần ở việt nam

luận văn thạc sĩ luật học

Hà nội - 2009

đại học quốc gia hà nội

khoa luật

nguyễn thị phong thủy

pháp luật về quản trị ngân hàng th-ơng mại cổ phần ở việt nam

Chuyên ngành : Luật kinh tế

Mã số : 60 38 50

luận văn thạc sĩ luật học

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: TS Lê Thị Thu Thủy

Hà nội - 2009

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

Danh mục các sơ đồ

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ NGÂN HÀNG

THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN

7

1.1 Khái niệm và vai trò của quản trị ngân hàng thương mại cổ phần 7 1.1.1 Khái niệm ngân hàng thương mại cổ phần 7 1.1.2 Khái niệm và vai trò của quản trị ngân hàng thương mại

cổ phần

13

1.2 Mô hình quản trị trong ngân hàng thương mại cổ phần 17

1.2.2 Mô hình quản trị ngành dọc theo hướng chuyên môn hóa 19 1.2.3 Mô hình công ty mẹ, công ty con 21 1.3 Pháp luật về quản trị ngân hàng thương mại cổ phần 22 1.3.1 Sự cần thiết phải có pháp luật về quản trị ngân hàng thương

mại cổ phần

22

1.3.2 Nội dung của pháp luật về quản trị ngân hàng thương mại

cổ phần

29

Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VỀ QUẢN

TRỊ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN Ở VIỆT NAM

34

2.1.1 Quyền và nghĩa vụ của cổ đông 35

2.1.1.1 Quyền của cổ đông 35

2.1.1.4 Một số quy định cần bổ sung so với Luật Doanh nghiệp 40 2.1.2 Cuộc họp Đại hội đồng cổ đông 42 2.1.3 Quyền và nghĩa vụ của Đại hội đồng cổ đông 42

2.2.3 Quyền và nghĩa vụ của Hội đồng quản trị 49

2.3.2 Quyền và nghĩa vụ của Ban kiểm soát 53 2.4 Tổng giám đốc (Ban Tổng giám đốc) 55 2.4.1 Vị trí của Tổng giám đốc trong ngân hàng thương mại cổ phần 55 2.4.2 Nhiệm vụ quyền hạn của Tổng giám đốc 57 2.5 Một số bộ phận điều hành đặc biệt 58 2.6 Tiêu chuẩn thành viên trong ngân hàng thương mại cổ phần 61 2.6.1 Tiêu chuẩn thành viên Hội đồng quản trị 62 2.6.2 Tiêu chuẩn thành viên Ban kiểm soát 65

2.6.4 Những trường hợp không cùng đảm nhiệm chức vụ 67 2.7 Công khai hóa thông tin và minh bạch trong hoạt động

quản trị

72

Chương 3: CÁC ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN

CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ QUẢN TRỊ

76

NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN Ở VIỆT NAM

3.1 Định hướng hoàn thiện các quy định về quản trị ngân hàng

thương mại cổ phần ở Việt Nam

76

3.1.1 Nâng cao năng lực quản trị trong từng ngân hàng thương mại

cổ phần

79

3.1.2 Đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế trong lĩnh vực

ngân hàng

79

3.1.3 Tăng tính tự chủ cho các ngân hàng thương mại cổ phần 80 3.1.4 Đặt trong giải pháp tổng thể hoàn thiện pháp luật ngân hàng 81 3.2 Một số giải pháp hoàn thiện các quy định về quản trị ngân

hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam

83

3.2.1 Về cơ cấu tổ chức của các ngân hàng thương mại cổ phần 83 3.2.2 Về mô hình quản trị ngân hàng thương mại cổ phần 84 3.2.3 Về điều kiện, tiêu chuẩn cho các chức danh quản lý, điều

hành

86

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BKS : Ban kiểm soát ĐHĐCĐ : Đại hội đồng cổ đông HĐQT : Hội đồng quản trị NHNN : Ngân hàng Nhà nước NHTM : Ngân hàng thương mại NHTMCP : Ngân hàng thương mại cổ phần

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Số hiệu

sơ đồ

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngành ngân hàng đang đứng trước áp lực cạnh tranh ngày một lớn từ các cam kết mở cửa thị trường tài chính - ngân hàng sau khi Việt Nam đã trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) Trước tình hình

đó, môi trường pháp lý cho các ngân hàng hoạt động tại Việt Nam đang được cải thiện đáng kể Các hội, đoàn đang có những vận động tích cực để kiến nghị tập trung vào việc đẩy nhanh ban hành các văn bản, hướng dẫn để tạo thuận lợi cho các ngân hàng hoạt động, nhiều hội thảo đóng góp ý kiến để xây dựng đã và sắp diễn ra để hoàn thiện văn bản pháp luật điều chỉnh hoạt động quản trị ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) Các tiêu chí về tăng tính trách nhiệm trong quá trình ra quyết định; giảm khả năng xung đột lợi ích giữa việc ra quyết định và việc điều hành công việc hàng ngày của ngân hàng

và đặc biệt là để tạo sự kiểm tra và cân bằng quyền lực, đảm bảo ngân hàng hoạt động lành mạnh, đảm bảo các quyết định của các cấp điều hành, quản lý

là khách quan, vì lợi ích tốt nhất của ngân hàng là những mục đích cho quá trình ra đời, sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật này trong thời gian tới

Tác giả chọn đề tài "Pháp luật về quản trị ngân hàng thương mại cổ phần ở

Việt Nam" vì những lý do sau đây:

1.1 Mong muốn được nghiên cứu một cách đầy đủ và hệ thống những quy định pháp luật về quản trị NHTMCP Quản trị được nghiên cứu trong đề tài này là quản trị theo nghĩa hẹp, hay nói cách khác là quản trị nội bộ, tức là chỉ những hoạt động và mối quan hệ giữa các cơ quan quản lý, điều hành trong NHTMCP như Đại hội đồng cổ đông (ĐHĐCĐ), Hội đồng quản trị (HĐQT), Ban kiểm soát (BKS), Giám đốc và các chức danh điều hành khác

1.2 Việt Nam đã là thành viên của WTO, ngành tài chính - ngân hàng đang đứng trước thách thức trong việc cạnh tranh với các ngân hàng nước ngoài, nếu không có những định hướng tích cực, các ngân hàng Việt Nam sẽ

nhường thị phần cho những đối tác này Trước hết, các quy định pháp luật cần

có những định hướng cơ bản cho hoạt động quản trị của các ngân hàng Việc nghiên cứu đề tài này sẽ góp phần vào việc thực hiện mục tiêu trên

1.3 Hiện nay cơ sở pháp lý cho vấn đề hoạt động và quản trị ngân hàng hiện nay là Nghị định 59/2009/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động của ngân hàng thương mại vừa được ban hành, thay thế cho Nghị định 49/2000/NĐ-CP của Chính phủ ngày 12/09/2000 về tổ chức và hoạt động của ngân hàng thương mại (NHTM) Nghị định số 49/2000/NĐ-CP và các quyết định của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã và đang bộc lộ những bất cập Cụ thể như, nhiệm vụ, quyền hạn của HĐQT và Tổng giám đốc chưa được phân định rõ ràng và hợp lý Điều này dẫn tới tình trạng, có những ngân hàng HĐQT can thiệp quá sâu vào việc điều hành, hoặc ngược lại có những ngân hàng Ban điều hành lấn át HĐQT…, hay chưa có chế độ báo cáo và công bố thông tin

rõ ràng, minh bạch sẽ dẫn đến tình trạng thông tin bất đối xứng… Ngoài những bất cập đó còn có những điểm chưa phù hợp so với các văn bản mới được ban hành như Luật Doanh nghiệp năm 2005 và các văn bản trong hoạt động ngân hàng Hay các quy tắc chung về quản trị của thế giới vẫn chưa được nghiên cứu triệt để như: 8 nguyên tắc quản trị ngân hàng lành mạnh của

Ủy ban Basel, 6 nguyên tắc về quản trị ngân hàng của OECD, 25 nguyên tắc

cơ bản của Ủy ban Basel để đảm bảo ngân hàng hoạt động an toàn, lành mạnh… Nghị định 59/2009/NĐ-CP ra đời đã khắc phục được một số bất cập này, tuy nhiên một số quy định vẫn chưa được rõ ràng, đầy đủ, ngoài ra sự không thống nhất giữa Nghị định 59/2009/NĐ-CP với các quyết định của NHNN khiến các quy định về quản trị NHTMCP vẫn chưa đáp ứng được đúng sự mong đợi của các ngân hàng trên thực tế

1.4 Trước tình trạng số lượng các NHTMCP đang ngày một tăng [11], thì dường như việc quan tâm đến vấn đề quản trị của các ngân hàng đang tồn tại cũng như kế hoạch quản trị cho các ngân hàng sắp được thành lập đang

bị bỏ rơi Nhiều vụ việc xảy ra trên thực tế như HĐQT và Ban điều hành là

một, quyền lợi của cổ đông thiểu số không được coi trọng hay sự mâu thuẫn giữa HĐQT và Ban điều hành trên thực tế đã là một trong những lý do làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư vào các NHTMCP cũng như ảnh hưởng nhiều đến hoạt động kinh doanh của ngân hàng Thông qua việc nghiên cứu thực tiễn hoạt động quản trị của các ngân hàng Việt Nam và tham khảo các hoạt động quản trị ngân hàng nước ngoài, luận văn sẽ đưa ra những nhận xét

và đề xuất phương hướng hoàn thiện pháp luật Việt Nam trong việc điều chỉnh lĩnh vực này Việc nghiên cứu những quy định về hoạt động và quản trị của ngân hàng một cách thấu đáo sẽ giúp cho hoạt động của các ngân hàng hiệu quả hơn

2 Tính cấp thiết của đề tài

Quản trị đóng vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của doanh nghiệp nói chung, mà đặc biệt là các NHTM Với tính rủi ro cao trong hoạt động ngân hàng, NHTM có hệ thống quản trị càng tốt, họ càng có đủ công cụ

để phục vụ thị trường, đồng thời tự xây dựng được sự bảo vệ hạn chế rủi ro ở mức tối đa đối với các dịch vụ Đứng trước sự cạnh tranh ngày càng gay gắt, đòi hỏi về công tác quản trị trong các NHTM Việt Nam ngày càng cao hơn Một ngân hàng yếu kém trong quản trị sẽ không chỉ gây tổn thất cho chính ngân hàng đó, mà còn tạo nên những rủi ro nhất định mang tính dây chuyền

và có thể ảnh hưởng tới toàn xã hội Vì vậy, để đảm bảo cho NHTM hoạt động có hiệu quả và an toàn, những yêu cầu về quản trị, tổ chức hoạt động phải được quy định chặt chẽ bởi pháp luật Tuy nhiên ở Việt Nam các vấn đề

về quản trị NHTM lại chưa nhận được sự quan tâm thích đáng của pháp luật Pháp luật về quản trị NHTMCP của Việt Nam hiện nay đang có khoảng cách

so với các chuẩn mực về quản trị theo thông lệ quốc tế Chính vì vậy, việc đánh giá thực trạng pháp luật về quản trị NHTMCP của Việt Nam, đồng thời nghiên cứu các thông lệ quốc tế về quản trị nhằm đưa ra những kiến nghị hoàn thiện hệ thống pháp luật là vô cùng cấp thiết

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu các vấn đề pháp lý cũng như cơ sở lý luận của vấn đề hoạt động và quản trị trong NHTMCP của Việt Nam trên cơ sở so sánh, phân tích các quy định pháp luật của Việt Nam và các quy tắc của thế giới Trong nội dung trình bày, tác giả sẽ đưa ra những nhận xét, đánh giá thực tiễn cũng như đánh giá xu hướng của việc áp dụng các quy định pháp luật về hoạt động và quản trị của NHTMCP của nước Việt Nam cũng như của các nước trên thế giới Qua đó nêu lên những kiến nghị có thể áp dụng cho Việt Nam trong việc hoàn thiện pháp luật đối với lĩnh vực này đồng thời xây dựng cơ chế áp dụng một cách phù hợp với pháp luật và tập quán quốc tế

Đề tài nghiên cứu vấn đề quản trị (theo nghĩa hẹp) trong NHTMCP Không bao gồm phạm vi ngân hàng thương mại do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ, ngân hàng thương mại 100% vốn nước ngoài và ngân hàng thương mại liên doanh

4 Tình hình nghiên cứu về vấn đề này ở Việt Nam và ý nghĩa lý luận của đề tài

Về vấn đề quản trị, thì quản trị trong công ty cổ phần đã được nghiên

cứu trong tổng thể nhiều vấn đề của công ty như: "Quản trị công ty: Giám sát

người quản trị các doanh nghiệp" được in trong sách "Chuyên khảo Luật kinh tế" của tác giả Phạm Duy Nghĩa; "So sánh pháp luật về quản trị doanh nghiệp của một số nước trên thế giới - Bài học kinh nghiệm và kiến nghị giải pháp hoàn thiện pháp luật công ty ở Việt Nam" Đề tài đặc biệt cấp Quốc gia do

PGS.TS Phạm Duy Nghĩa (chủ biên); "Báo cáo nghiên cứu rà soát văn bản

pháp luật về thành lập, tổ chức và hoạt động của doanh nghiệp" của CIEM;

"Quản trị công ty: Nâng cao năng lực cạnh tranh và tiếp cận nguồn vốn trên thị trường toàn cầu" sách do CIEM dịch với sự tài trợ của GTZ; Các tài liệu

nghiên cứu của CIEM và Ban nghiên cứu của Thủ tướng Chính phủ về dự án xây dựng Luật Đầu tư và Luật Doanh nghiệp thống nhất… và các công trình

có đề cập tới quản trị công ty như: "Nghiên cứu so sánh quản lý công ty cổ

phần theo pháp luật Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Cộng hòa nhân

dân Trung Hoa", Luận án tiến sĩ Luật học của Ngô Viễn Phú; "Quản lý, điều hành trong Công ty cổ phần ở Việt Nam", Luận văn thạc sĩ Luật học của Đậu

Anh Tuấn,…

Tuy nhiên, tình hình nghiên cứu về hoạt động quản trị trong NHTMCP thì vẫn còn khoảng trống Hiện nay ở nước ta, ngoài một số bài báo đề cập hoặc nghiên cứu các khía cạnh của vấn đề quản trị và hoạt động trong NHTMCP, và các công trình nghiên cứu về quản trị trong công ty cổ phần như kể trên, thì các đề tài nghiên cứu đầy đủ về vấn đề quản trị nói riêng cho NHTMCP vẫn chưa nhiều Đề tài này mang ý nghĩa lý luận cho việc xây dựng những quy phạm pháp luật đầy đủ, làm cơ sở pháp lý cho việc áp dụng các quy định về hoạt động quản trị và điều hành trong NHTMCP Những kiến nghị của đề tài hy vọng sẽ đem lại những kết quả thiết thực cho việc hoàn thiện các quy định pháp luật của Việt Nam để quản trị và hoạt động trong NHTMCP được thực hiện một cách tốt hơn, trợ giúp cho hoạt động ngân hàng - tài chính đang phát triển với tốc độ rất nhanh hiện nay Tác giả hy vọng rằng với sự đầu tư thích đáng, kết quả nghiên cứu sẽ là một tài liệu tham khảo có giá trị

5 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả sử dụng phương pháp phân tích, so sánh các quy định pháp luật quốc tế và luật pháp của một số quốc gia điển hình, thu thập kinh nghiệm thực tiễn của một số quốc gia trong việc áp dụng các quy định về quản trị và hoạt động trong NHTMCP ở Việt Nam, từ đó rút ra những ưu điểm trong quy định của pháp luật quốc tế và luật pháp của một số nước điển hình trên thế giới về vấn đề vấn đề này; xem xét tính phù hợp với điều kiện của Việt Nam

để hướng tới việc hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề cơ bản về quản trị ngân hàng thương mại

cổ phần

Chương 2: Pháp luật về quản trị ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt

Nam hiện hành

Chương 3: Các định hướng và giải pháp hoàn thiện các quy định của

pháp luật về quản trị ngân hàng thương mại cổ phần ở Việt Nam

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Ngọc Bích (2003), Luật Doanh nghiệp, vốn và quản lý trong công

ty cổ phần, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh

2 Nguyễn Ngọc Bích (2007), Mô hình quản trị trong công ty đại chúng, Bài

tham luận tại buổi hội thảo Chuyển đổi mô hình quản trị trong công

ty đại chúng do Thời báo kinh tế Sài Gòn và Ngân hàng Thương mại

cổ phần Á Châu phối hợp tổ chức, ngày 06/3

3 Chính phủ (2000), Nghị định số 49/2000/NĐ-CP ngày 12/9 về tổ chức và

hoạt động của ngân hàng thương mại, Hà Nội

4 Chính phủ (2009), Nghị định số 59/2009/NĐ-CP ngày 16/7 về tổ chức và

hoạt động của ngân hàng thương mại, Hà Nội

5 CIEM, GTZ, UNDP (11/2004), Thời điểm cho sự thay đổi - Đánh giá

Luật Doanh nghiệp và kiến nghị, Hà Nội

6 Trần Tiến Cường (1997), Cơ sở khoa học của việc chuyển doanh nghiệp

nhà nước kinh doanh sang hoạt động theo mô hình công ty của nền kinh tế thị trường, Bộ Kế hoạch và Đầu tư - Viện Nghiên cứu quản

lý kinh tế Trung ương, Hà Nội

7 Nguyễn Đình Cung (2000), Tư tưởng chỉ đạo, cơ sở lý luận và thực tiễn

của Luật Doanh nghiệp, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung

ương, Tài liệu hội thảo tháng 9

8 Kim Dung (2001), "Quản trị công ty tốt và thực trạng quản trị công ty tại

Việt Nam", Chứng khoán, (11)

9 Trương Thanh Đức (2007), Một nghị định "thay vai" của Luật Doanh

nghiệp, Bài tham luận tại Tọa đàm lấy ý kiến dự thảo do VCCI tổ

chức ngày 2/10

10 Lê Thế Giới, Nguyễn Xuân Lãn, Nguyễn Hoa Khôi (2003), Giáo trình Quản

trị kinh doanh, Trung tâm Đào tạo từ xa, Huế