Vai trò nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc nuôi dưỡng người cao tuổi từ thực tiễn trung tâm nuôi dưỡng người già neo đơn tỉnh bà rịa – vũng tàu (tóm tắt)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THỊ KIM CHUNG VAI TRÒ NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC NUÔI DƯỠNG NGƯỜI CAO TUỔI TỪ THỰC TIỄN TRUNG TÂM NUÔ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THỊ KIM CHUNG

VAI TRÒ NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI

TRONG CHĂM SÓC NUÔI DƯỠNG NGƯỜI CAO TUỔI

TỪ THỰC TIỄN TRUNG TÂM NUÔI DƯỠNG NGƯỜI

GIÀ NEO ĐƠN TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU

Chuyên ngành: Công tác xã hội

Mã số: 60.90.01.01

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

Hà Nội, 2017

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học Xã hội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Bùi Thị Xuân Mai

Phản biện 1: TS Lê Hải Thanh

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Vân Hạnh

Luận văn sẽ được bảo vệ trước hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học Xã hội giờ ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học Xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Từ trước đến nay có rất nhiều nghiên cứu, đề tài viết về người cao tuổi nhưng chưa có đề tài nào nghiên cứu để có thể đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả việc thực hiện vai trò nhân viên công tác xã hội trong chăm

sóc – nuôi dưỡng người cao tuổi…Qua hơn 6 năm công tác (tháng 12

/2009 đến nay), bản thân thật sự đồng cảm và chia sẽ những thiệt thòi của

NCT neo đon so với những người bình thường và người có điều kiện, những trăn trở đó thúc đẩy tôi quyết tâm theo học lớp này để nghiên cứu

và vận dụng kiến thức về CTXH việc thực hiện vai trò nhân viên CTXH trong chăm sóc nuôi dưỡng NCT tại Trung tâm Vì vậy, chúng tôi chọn

chủ đề “Vai trò nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc nuôi dưỡng

người cao tuổi từ thực tiễn Trung tâm Nuôi dưỡng người già neo đơn, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu” làm đề tài nghiên cứu Trên cơ sở đó đưa ra

những khuyến nghị để thúc đẩy sự thực thi vai trò của nhân viên CTXH trong hoạt động chăm sóc nuôi dưỡng NCT trong cả nước nói chung, tại Trung tâm Nuôi dưỡng người già neo đơn tỉnh BR-VT nói riêng ngày một tốt hơn và theo hướng chuyên nghiệp hơn

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong phạm vi nghiên cứu luận văn này, tác giả chọn và phân tích một

số công trình nghiên cứu, bài viết, tạp chí tiêu biểu có nội dung liên quan: Nghiên cứu “Hoàn cảnh của người cao tuổi nghèo ở Việt Nam” năm 2001: do Help Age International phối hợp với Hội người cao tuổi Việt Nam, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam, Viện Xã hội học và Trung tâm nghiên cứu Hỗ trợ người cao tuổi thực hiện [13]

Nghiên cứu “Nghiên cứu một số đặc trưng của người cao tuổi và đánh giá mô hình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đang áp dụng” năm 2005 của Ủy ban Dân số - Gia đình - Trẻ em [28]

Nghiên cứu “Khảo sát thu thập xử lý thông tin về người cao tuổi” năm

2007 do Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội phối hợp Ủy ban Quốc gia

về người cao tuổi Việt Nam thực hiện [3]

Các nghiên cứu điều tra về thực trạng người cao tuổi Việt Nam (2004), người cao tuổi từ 80 tuổi (2009) do Viện nghiên cứu người cao tuổi Việt Nam thực hiện [31]

Đề tài “Một số giải pháp nâng cao chất lượng chăm sóc người cao tuổi Việt Nam” của tác giả Phạm Vũ Hoàng năm 2013 [16]

Đề tài “Hỗ trợ xã hội đối với người cao tuổi tại địa bàn thành phố Quy Nhơn” năm 2011 của tác giả Nguyễn Quỳnh Anh [1]

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu lý luận về NCT, vai trò nhân viên CTXH đối với người cao tuổi và đánh giá thực trạng vai trò nhân viên CTXH trong chăm sóc nuôi dưỡng người cao tuổi tại Trung tâm Nuôi dưỡng người già neo đơn tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Hệ thống hóa những lý luận về vai trò nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc – nuôi dưỡng người cao tuổi

- Đánh giá thực trạng vai trò nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc – nuôi dưỡng và các yếu tố ảnh hưởng tới công tác xã hội đối với NCT cũng như đề xuất một số giải pháp nhằm thực hiện tốt vai trò nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc nuôi dưỡng người cao tuổi tại Trung tâm Nuôi dưỡng người già neo đơn tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Vai trò nhân viên Công tác xã hội trong chăm sóc người cao tuổi từ thực tiễn Trung tâm Nuôi dưỡng người già neo đơn tỉnh Bà Rịa – Vũng

Tàu

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Phạm vi về nội dung: Thực hiện nghiên cứu một số vai trò cơ bản sau

vai trò người tham vấn; vai trò người điều phối – vai trò kết nối dịch vụ;

vai trò người giáo dục; vai trò người biện hộ; vai trò người quản lý trường hợp

- Phạm vi về khách thể: nghiên cứu trên 45 người cao tuổi đang được

chăm sóc tại trung tâm còn khả năng giao tiếp và 32 cán bộ lãnh đạo, nhân viên đang làm việc tại Trung tâm

- Phạm vi về thời gian: nghiên cứu thực trạng vấn đề từ 2012 đến

tháng 02/2017

- Phạm vi về không gian: nghiên cứu tại Trung tâm Nuôi dưỡng người

già neo đơn tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Nghiên cứu trên cơ sở duy vật biện chứng và nghiên cứu vấn đề mang tính hệ thống

5.2 Phương pháp nghiên cứu

5.2.1 Các phương pháp thu thập thông tin

* Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu

* Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

* Phương pháp phỏng vấn sâu

* Phương pháp quan sát

* Phương pháp chuyên gia:

5.2.2 các phương pháp xử lý thông tin:

* Phương pháp thống kê toán học

* Các phương pháp xử lý thông tin:

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiển của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận của luận văn

Những thông tin thu thập được từ luận văn sẽ góp phần làm phong phú thêm hệ thống cơ sở dữ liệu cho việc phân tích lý luận về vai trò nhân viên công tác xã hội đối trong chăm sóc nuôi dưỡng với NCT nói riêng và lý luận về công tác xã hội trong chăm sóc nuôi dưỡng NCT nói chung Đồng thời kết quả nghiên cứu của luận văn là nguồn tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu đào tạo và hoạch định chính sách liên quan đến vai trò nhân viên CTXH trong chăm sóc nuôi dưỡng NCT sau này

6.2 Ý nghĩa thực tiễn của luận văn

Từ những kết quả nghiên cứu thực tế, tác giả nghiên cứu đề tài sẽ phát hiện ra được những đểm mạnh, điểm yếu đạt được trong nghiên cứu thực

trạng công tác chăm sóc nuôi dưỡng và những nhu cầu cần được hỡ trợ của NCT tại Trung tâm Giúp cho các nhân viên làm công tác với NCT có những biện pháp thiết thực thúc đẩy công tác chăm sóc nuôi dưỡng NCT ngày càng tốt hơn; bổ sung thêm tài liệu tham khảo về ngành CTXH trong chăm sóc nuôi dưỡng NCT cho các tổ chức, cá nhân hoạt động và quan tâm; góp phần tích lũy kinh nghiệm cho bản thân, giúp bản thân nâng cao một số kỹ năng phương pháp của nhân viên CTXH

7 Kết cấu nội dung luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được kết cấu gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về vai trò nhân viên công tca1 xã hội trong

chăm sóc nuôi dưỡng người cao tuổi

Chương 2: Thực trạng vai trò nhân viên công tác xã hội trong chăm

sóc nuôi dưỡng người cao tuổi tại trung tâm Nuôi dưỡng người già neo đơn tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu

Chương 3: Định hướng và giải pháp nâng cao vai trò nhân viên

CTXH trong chăm sóc nuôi dưỡng người cao tuổi tại Trung tâm Nuôi dưỡng người già neo đơn tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC NUÔI DƯỠNG NGƯỜI CAO TUỔI

1.1 Một số lý luận về người cao tuổi

1.1.1 Khái niệm người cao tuổi

Luật số 39/2009/QH12 được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII, kỳ họp thứ 6 thông qua ngày 23/11/2009 có hiệu lực ngày 01/7/2010 quy định “Người cao tuổi là công dân nước Cộng

hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam từ 60 tuổi trở lên” [04, tr.01]

Theo quan điểm y học: Người cao tuổi là người ở giai đoạn già hóa gắn liền với việc suy giảm các chức năng của cơ thể [08, tr.08]

Một số nước phát triển quy định người cao tuổi là những người từ 65 tuổi trở lên [08, tr08]

Tại Việt Nam, Luật NCT được Quốc Hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ 6, quốc hội khóa XII quy định:

“Người cao tuổi là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên

Theo quan điểm của Công tác xã hội như sau: “Người cao tuổi là

người từ 60 tuổi trở lên là một trong nhóm đối tượng yếu thế, đối tượng cần sự trợ giúp do sự thay đổi về tuổi tác làm NCT thay đổi về tâm sinh lý, lao động – thu nhập, quan hệ xã hội khiến NCT sẽ gặp nhiều khó khăn, vấn đề trong cuộc sống”

1.1.2 Đặc điểm và nhu cầu của người cao tuổi

* Đặc điểm về sức khỏe thể chất

Sức khỏe là rất quan trọng với mọi người nhất là đối với NCT Cùng với tuổi đời tăng cao, các chứng bệnh như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, thoái hóa xương khớp, giảm tưới máu não mạn tính thường diễn ra khá phổ biến Về mặt lão hóa của hệ thần kinh, thường thấy giảm khứu giác, thị giác, thính giác và vị giác Một số trường hợp bị rối loạn tiểu tiện và có khi nhất thời kết hợp với rối loạn đại tiện Thói quen dùng bia rượu, thuốc lào thuốc lá… hoặc giữ chế độ ăn chay, kiêng khem… cũng đều có ảnh hưởng nhất định đến toàn trạng ở một số cá thể đối tượng Ngoài ra các hoạt động trong đời sống hàng ngày như tập luyện,

lao động chân tay hay trí óc, giải trí, nghỉ ngơi, giấc ngủ đều là những yếu

tố liên quan đến sức khỏe cá nhân

* Đặc điểm về tâm lý xã hội

Đặc điểm tâm lý nổi bật của NCT là nuối tiếc tuổi trẻ, hay hoài cổ, hướng về quá khứ nhiều hơn hiện tại, rất tự hào về kinh nghiệm sống đã qua của mình, stress….Cùng với sự suy giảm về sức khoẻ, NCT suy nghĩ mình trở thành người thừa đối với gia đình và xã hội, mình không còn vai trò hữu ích nữa, không ai cần mình nữa Vì vậy họ cảm thấy bị bỏ rơi, cô đơn, nên sinh tủi phận, buồn bã Ngoài ra NCT còn có những tâm lý khác:

Cảm giác cô đơn và mong được quan tâm chăm sóc nhiều hơn; cảm nhận

sự bất lực và tủi thân; nói nhiều hoặc trầm cảm; sợ phải đối mặt với cái chết:

* Nhu cầu của người cao tuổi

Được thể hiện theo 5 nhu cầu của Maslow: Nhu cầu cơ bản thuộc về

thể chất và tâm lý; Nhu cầu được an toàn; Nhu cầu được giao lưu tình cảm

và được trực thuộc; Nhu cầu được người khác tôn trọng, kính mến; Nhu cầu về tự thể hiện bản thân Thông qua thuyết nhu cầu của Maslow, các hoạt động cung cấp dịch vụ CTXH cho NCT được khái quát và tổng hợp tương tự như các bậc thang trên, đó là dịch vụ về sức khỏe, vật chất, tinh thần và phát huy vai trò của NCT Chất lượng dịch vụ cho NCT cũng phát triển để đáp ứng các nhu cầu từ thấp đến cao và ngày càng phát triển của NCT để đáp ứng nhu cầu lớn hơn về giao tiếp, giải trí, tham quan du lịch, giúp đỡ mọi người trong cộng đồng thông qua công tác xã hội [26,tr.19]

1.1.3 Tầm quan trọng của việc chăm sóc nuôi dưỡng người cao tuổi

Người cao tuổi ngày càng khẳng định là lớp người có uy tín và vai trò quan trọng trong gia đình và xã hội, là người có công sinh thành, nuôi dạy con cháu, hình thành nhân cách, phát triển giống nòi, giáo dục lý tưởng và truyền thống văn hóa, đạo đức tốt đẹp của dân tộc cho thế hệ trẻ, tiếp tục cống hiến công sức, trí tuệ cho sự nghiệp phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội

và giữ vững an ninh trật tự của quê hương, đất nước Vì thế, NCT ngày càng được xã hội tôn vinh, kính trọng

Việc chăm sóc nuôi dưỡng NCT là nghĩa vụ và trách nhiệm của các cấp, các ngành, địa phương, gia đình và xã hội, làm chuyển biến về nhận

thức, nâng cao trách nhiệm của cán bộ, đảng viên, đoàn viên, hội viên và nhân dân trong chăm sóc, phụng dưỡng NCT

1.1.4 Một số lý luận về công tác xã hội

1.1.4.1 Khái niệm CTXH

Theo tác giả Bùi Thị Xuân Mai (2010) đưa khái niệm về CTXH như

sau: CTXH là một nghề, một hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ giúp các

cá nhân, gia đình và cộng đồng nâng cao năng lực đáp ứng nhu cầu và tăng cường chức năng xã hội, đồng thời thúc đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực và dịch vụ nhằm giúp cá nhân, gia đình và cộng đồng giải quyết và phòng ngừa các vấn đề xã hội góp phần đảm bảo ASXH [20,tr.19]

1.1.4.2 Mục đích Công tác xã hội

Nâng cao nâng lực các nhóm đối tượng như cá nhân, gia đình, cộng đồng có hoàn cảnh khó khăn; Cải thiện môi trường xã hội để hỗ trợ cá nhân, gia đình và cộng đồng thực hiện các chức năng, vai trò có hiệu quả [21,tr.4]

1.1.4.3 Vai trò nhân viên Công tác xã hội

- Khái niệm về vai trò

Vai trò NVCTXH được gắn với chức năng, nhiệm vụ mà NVCTXH đảm nhiệm ở vị trí nào đó khi thực thi công việc chuyên môn CTXH Khi NVCTXH ở những vị trí khác nhau thì vai trò và các hoạt động của họ cũng rất khác nhau Song họ cũng có thể có nhiều vai trò trong cùng một

ví trí công việc

Theo quan điểm của Feyerico (1973) người NVCTXH có những vai trò sau: Vai trò là người vận động nguồn lực; Vai trò là người điều phối - kết nối dịch vụ; Vai trò là người biện hộ; Vai trò là người vận động/hoạt động xã hội; Vai trò là người giáo dục; Vai trò người tạo sự thay đổi; Vai trò quản lý trường hợp; Vai trò là người tư vấn; Vai trò là người tham vấn; Vai trò là người trợ giúp xây dựng và thực hiện kế hoạch cộng đồng; Vai trò là người chăm sóc, người trợ giúp; Vai trò là người xử lý dữ liệu; Vai trò là người quản lý hành chính; Vai trò là người tìm hiểu, khám phá cộng đồng

1.2 Một số lý luận về vai trò nhân viên Công tác xã hội trong chăm sóc – nuôi dưỡng người cao tuổi

1.2.1 Khái niệm về vai trò NVCTXH trong chăm sóc nuôi dưỡng người cao tuổi

Vai trò NVCTXH trong chăm sóc nuôi dưỡng NCT được gắn với chức năng, nhiệm vụ mà NVCTXH đảm nhiệm khi thực thi công việc chuyên môn CTXH trong chăm sóc nuôi dưỡng NCT

1.2.2 Một số vai trò cơ bản của nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc nuôi dưỡng NCT

2 1.2.1 Vai trò là người tham vấn trong chăm sóc nuôi dưỡng NCT

Nhân viên CTXH sử dụng các quy trình và kỹ năng trong tham vấn như, giai đoạn tiếp xúc ban đầu, nhà tham vấn cần giới thiệu mình với thân chủ (tên, vai trò vị trí chuyên môn) để tạo sự tin tưởng nhằm thiết lập một bầu không khí thân thiện, tạo cho thân chủ (NCT) cảm thấy an toàn và

NVCTXH trợ giúp NCT vượt qua nổi cô đơn bất hạnh khi bị người thân

bỏ rơi hoặc không có người thân chăm sóc nuôi dưỡng, vượt qua mọi rào cản của gia đình và xã hội, giúp họ bớ tự ti, mặc cảm với hoàn cảnh hiện tại để họ tự vượt qua nỗi cô đơn, khủng hoảng

2.1.2.2 Vai trò là người điều phối - kết nối dịch vụ trong chăm sóc nuôi dưỡng NCT

Trên cơ sở kết quả đánh giá, chẩn đoán các vấn đề và nguồn lực đối với mỗi ca/trường hợp NCT, nhân viên CTXH điều phối, cung cấp các dịch vụ phù hợp trong chăm sóc NCT Với những NCT bị hạn chế khả năng phục vụ bản thân trong sinh hoạt hàng ngày, nhân viên xã hội có thể giới thiệu và cung cấp cho người cao tuổi những dịch vụ hỗ trợ tại nhà như người giúp việc, người chăm sóc y tế Với những NCT neo đơn, không nơi nương tựa, nhân viên công tác xã hội có thể giới thiệu, làm thủ tục để người cao tuổi vào sinh sống trong các trung tâm bảo trợ phù hợp Nhân viên công tác xã hội cần giới thiệu cho người cao tuổi các câu lạc bộ phù hợp để người cao tuổi sinh hoạt

1.2.2.3 Vai trò là người giáo dục

Hình thức giáo dục có thể qua việc cung cấp tài liệu ; các buổi sinh hoạt theo nhóm, tọa đàm, các hình thức như phim ảnh hay chia sẽ trực tiếp giữa nhân viên CTXH và NCT nhằm giúp NCT có thêm những kiến thức,

kỹ năng để phòng ngừa, chữa trị, phục hồi hay cũng như phát triển các chức năng xã hội phù hợp, những kiến thức, kỹ năng chăm sóc bản thân như chế độ dinh dưỡng, các hoạt động thể chất, các cách thức phòng bệnh, chữa bệnh… để có cuộc sống mạnh khỏe và an toàn hơn

1.2.2.4 Vai trò là người biện hộ

NCT, nhất là NCT có hoàn cảnh neo đơn thường gặp nhiều khó khăn trong đi lại, giao tiếp, tiếp cận các dịch vụ cũng như đề bạc những nguyện vọng tới những cơ quan chính sách Do vậy, hơn ai hết nhân viên CTXH

sẽ là người thay mặt cho họ đề bạc những nguyện vọng, đưa “tiếng nói” của họ đến những cơ quan thực thi chính sách, cơ quan cung cấp dịch vụ

đề từ đó giúp họ có những lợi ích hay quyền lợi kịp thời, đầy đủ đúng pháp luật Nhân viên CTXH thực thi vai trò là người bảo vệ những nhu cầu chính đáng cho NCT

1.2.2.5 Vai trò quản lý trường hợp

Hoạt động này cần được thực thi theo một quy trình cũng như việc ghi chép, lưu trữ hồ sơ cần thực hiện đúng theo trình tự nhằm đảm bảo cho việc theo dõi, nắm bắt tình hình đối tượng, có những biện pháp can thiệp kịp thời giúp NCT vượt qua khó khăn mà họ đang gặp phải

1.3 Một số yếu tố tác động đến sự thực hiện vai trò nhân viên Công tác xã hội trong chăm sóc – nuôi dưỡng người cao tuổi

1.3.1 Trình độ chuyên môn của đội ngũ nhân viên công tác xã hội:

Để thực hiện tốt công chăm sóc nuôi dưỡng NCT tại Trung tâm thì đòi hỏi nhân viên CTXH phải có trình độ chuyên môn, biết vận dụng những kỷ năng cơ bản trong CTXH vào thực tiễn công việc hàng ngày, để giúp NCT vượt qua những, gia đình và cộng đồng của họ được nâng cao năng lực để tham gia vào quá trình chăm sóc nuôi dưỡng

1.3.2 Cơ chế chính sách ảnh hưởng tới sự thực hiện vai trò của nhân viên CTXH trong chăm sóc nuôi dưỡng người cao tuổi