Mặt khác, nghề CTXH tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu đang trong giai đoạn hình thành, kinh nghiệm CTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS chưa nhiều, và nhận thức của các cơ quan, ban ngành, của xã hộ
Trang 1VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
NGUYỄN THỊ THÙY HƯƠNG
VAI TRÒ NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI TRẺ EM CÓ HIV/AIDS TỪ THỰC TIỄN CÁC TRUNG TÂM BẢO TRỢ XÃ HỘI,
Trang 2Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Hữu Minh
Phản biện 1: TS Nguyễn Hải Hữu Phản biện 2: PGS.TS Bùi Thị Xuân Mai
Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội…giờ…., ngày tháng năm …
Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội
Trang 31
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
HIV/AIDS hiện nay được xem là “căn bệnh thế kỷ”, là mối
đe dọa cho con người bởi khả năng gây tử vong cao, sự lây lan nhanh chóng, và hiện nay vẫn chưa có loại thuốc đặc trị nào có thể chữa được bệnh này cũng như chưa có vắc xin phòng bệnh
Ở Việt Nam, tình hình lây nhiễm HIV/AIDS tiếp tục diễn biến phức tạp Một trong những đối tượng bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS, phải gánh chịu nhiều hậu quả nặng nề chính là trẻ em Ảnh hưởng của HIV/AIDS đối với trẻ em là rất lớn, thậm chí có tính chất quyết định đối với cuộc sống của các em, nhất là những trẻ bị ảnh hưởng trực tiếp (trẻ có/nhiễm HIV/AIDS)
Công tác xã hội (sau đây viết tắt là CTXH) là một ngành nghề tương đối mới mẻ ở Việt Nam Tuy vậy, từ khi mới ra đời, nó
đã ứng dụng vào rất nhiều hoạt động, đặc biệt là hoạt động trợ giúp người yếu thế Một trong những nhóm người yếu thế mà CTXH hướng đến hỗ trợ là đối tượng trẻ em có HIV/AIDS Trong đó, vai trò của các nhân viên công tác xã hội (sau đây viết tắt là NVCTXH) có ý nghĩa rất quan trọng trong việc giúp đỡ đối tượng đương đầu và vượt qua hoàn cảnh
Đối với tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, theo số liệu thống kê của
Uỷ ban Phòng, chống HIV/AIDS tỉnh, tính đến ngày 30/6/2016, lũy tích số người nhiễm HIV của tỉnh là 3.899 trường hợp, trong đó số người nhiễm HIV còn sống tiếp cận được 2.143, chuyển AIDS là 3.146 Riêng trong 6 tháng đầu năm 2016, toàn tỉnh phát hiện mới 52 trường hợp nhiễm HIV, 43 bệnh nhân AIDS và 14 người tử vong do AIDS Trong số đó, trẻ em có HIV/AIDS là 91 em (điều trị thuốc
Trang 42
ARV 82 em), đã đưa vào Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu chăm sóc 18 em Trước đây, Trung tâm chỉ có chức năng tiếp nhận và chăm sóc trẻ mồ côi, trẻ bị bỏ rơi, trẻ lang thang Nhưng trước nhu cầu thực tế nên về sau, Ủy ban nhân dân tỉnh đã bổ sung thêm chức năng chăm sóc trẻ có HIV/AIDS cho Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu Tuy nhiên, từ khi Trung tâm được bổ sung thêm chức năng này, chưa có một NVCTXH nào có đào tạo bài bản để làm việc với trẻ có HIV/AIDS, hoặc nếu có nhân viên nào được tạo điều kiện để bồi dưỡng thêm về nghiệp vụ CTXH thì cũng được phân công vào các công việc chưa phù hợp hoặc luân chuyển, biệt phái trong ngành Đội ngũ nhân viên vẫn là những bảo mẫu chăm sóc trẻ mồ côi, không có kiến thức chuyên môn về CTXH để làm việc với trẻ em có HIV/AIDS
Theo chủ trương chung về tinh giản biên chế nên không có định suất dành cho NVCTXH Mặt khác, nghề CTXH tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu đang trong giai đoạn hình thành, kinh nghiệm CTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS chưa nhiều, và nhận thức của các cơ quan, ban ngành, của xã hội về vai trò của NVCTXH đối với các đối tượng yếu thế nói chung chưa thật sự được đánh giá đúng mức Chính vì lý
do trên mà tôi thực hiện nghiên cứu đề tài: “Vai trò của NVCTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS tại các Trung tâm Bảo trợ xã hội tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu” Luận văn sẽ nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng vai trò của NVCTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS tại các Trung tâm bảo trợ xã hội của tỉnh hiện nay và đưa ra một số khuyến nghị nhằm giúp các cơ quan chức năng, những nhà quản lý và các cán bộ, nhân viên thực thi chính sách về bảo trợ xã hội có những đánh giá và quan tâm đúng mức về vai trò của NVCTXH đối với các đối tượng yếu thế, đặc biệt là trẻ em HIV/AIDS tại các Trung tâm
Trang 53
bảo trợ xã hội trên địa bàn tỉnh, để hướng tới việc tranh thủ sự ủng
hộ, vận động, đề xuất việc tạo điều kiện, cơ chế cho NVCTXH hoạt động, phát huy vai trò của mình
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Trong thời gian qua, vai trò của NVCTXH đối với đối tượng yếu thế đã ngày càng được xã hội đánh giá cao trong hoạt động nghề nghiệp Có một số tác giả đã tiến hành nghiên cứu về vai trò của NVCTXH trong hỗ trợ tâm lý cho đối tượng nhiễm HIV/AIDS; vai trò của NVCTXH trong trợ giúp gia đình có trẻ tự kỷ; và một số đề tài liên quan đến vai trò của NVCTXH khác, cụ thể như: Đề tài nghiên cứu “Vai trò của NVCTXH trong việc hỗ trợ trẻ em bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS hòa nhập học đường” năm
2012 của tác giả Phạm Văn Tư, Trưởng bộ môn cơ sở Công tác xã hội, Khoa Công tác xã hội, Đại học Sư phạm Hà Nội; Luận văn thạc
sĩ “Vai trò của NVCTXH trong hỗ trợ tâm lý cho đối tượng nhiễm HIV/AIDS tại Trung tâm khám chữa bệnh Sở Lao động – Thương binh và Xã hội tỉnh Thái Bình” năm 2013 của tác giả Trần Thị Hoa;
Đề tài nghiên cứu “Vai trò của NVCTXH chuyên nghiệp trong bệnh viện hiện nay” năm 2013 của tác giả Dương Thị Phương (Nghiên cứu tại bệnh viện Nhi Trung ương); Nghiên cứu “Vai trò của NVCTXH trong trợ giúp gia đình có trẻ tự kỷ tiếp cận với các nguồn lực hỗ trợ” năm 2014 của tác giả Đào Thị Lương, được tiến hành tại huyện Văn Giang – Hưng Yên
Tóm lại, theo những tài liệu và thông tin mà tác giả thu thập được thì những nghiên cứu chỉ dừng lại ở những vấn đề hỗ trợ, can thiệp cho đối tượng tiếp cận dịch vụ, tham vấn cho đối tượng hay chỉ tập trung theo hướng nghiên cứu về một/một số vai trò của NVCTXH
Trang 64
trong quá trình trợ giúp thân chủ Các đề tài đó chỉ mới nghiên cứu trong phạm vi các vấn đề tương ứng với từng trường hợp hoặc nhóm đối tượng cụ thể theo tình hình thực tiễn ở một số địa bàn đặc thù của từng địa phương đó Còn một số vấn đề mà luận văn này hướng tới như vai trò của NVCTXH đối với trẻ có HIV/AIDS như thế nào, những yếu tố nào cản trở hoặc thúc đẩy việc thực hiện vai trò của NVCTXH đối với trẻ có HIV/AIDS, thì các nghiên cứu trước đây chưa thực hiện
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu
Làm rõ vai trò của NVCTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS tại Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu – cơ sở duy nhất có chức năng nhiệm vụ chăm sóc nuôi dưỡng trẻ em có HIV/AIDS của tỉnh Qua đó cho thấy sự cần thiết phải có NVCTXH được đào tạo, huấn luyện bài bản về chuyên môn CTXH để làm việc tại các Trung tâm chăm sóc trẻ HIV/AIDS
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu và xây dựng cơ sở lý luận, thực tiễn về vai trò của NVCTXH, một số vai trò chính của NVCTXH đối với trẻ em HIV/AIDS từ thực tiễn Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu trong hệ thống các Trung tâm bảo trợ xã hội tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu
- Xác định nhu cầu trợ giúp về CTXH của trẻ em có HIV/AIDS và các yếu tố ảnh hưởng đến trẻ
- Đánh giá thực trạng vai trò của NVCTXH tại Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu đối với việc giúp đỡ trẻ em có HIV/AIDS cũng như các yếu tố ảnh hưởng (cản trở và thúc đẩy) để nâng cao vai trò của NVCTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS
Trang 75
- Đề xuất một số khuyến nghị nhằm nâng cao vai trò của NVCTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS tại Trung tâm bảo trợ trẻ em Vũng Tàu, trên cơ sở đó phát triển cho các Trung tâm bảo trợ xã hội của tỉnh có chức năng chăm sóc trẻ em HIV/AIDS sau này
4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Vai trò của NVCTXH đối với trẻ có HIV/AIDS tại Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu
4.2 Khách thể nghiên cứu
- Nhà quản lý, chuyên gia
- Cán bộ, nhân viên Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu
- Trẻ có HIV/AIDS tại Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu
4.3 Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi về không gian: Trong phạm vi đề tài này chỉ tập
trung nghiên cứu tại Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu (vì trong hệ thống các cơ sở bảo trợ xã hội của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, đây là cơ
sở duy nhất có chức năng tiếp nhận và chăm sóc trẻ em HIV/AIDS)
- Phạm vi về thời gian nghiên cứu: giai đoạn 2008 – 2014
đến nay
- Giới hạn nội dung nghiên cứu: Trong phạm vi đề tài này
chỉ tập trung nghiên cứu và làm rõ 04 vai trò chính, quan trọng của NVCTXH đối với thực tiễn cụ thể của Trung tâm Bảo trợ trẻ em
Vũng Tàu, mà những vai trò này hiện nay còn đang bỏ ngỏ, chưa được Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu thực hiện tốt, các vai
trò đó là: người kết nối nguồn lực; người giáo dục; người chăm sóc, trợ giúp; và là người tạo sự thay đổi
- Phạm vi về khách thể: Trong phạm vi đề tài này chỉ nghiên
cứu trên 10 trẻ có HIV/AIDS trong độ tuổi từ 6 đến dưới 16 tuổi đang
Trang 86
được chăm sóc tại Trung tâm còn/có khả năng giao tiếp, 03 cán bộ quản lý cấp Sở và phòng chuyên môn thuộc Sở, 03 chuyên gia của tổ chức phi Chính phủ hoạt động trong lĩnh vực CTXH với trẻ có HIV/AIDS (Tổ chức Cô nhi thế giới – Wordwide Orphans Foundation-WWO), 30 cán bộ và nhân viên đang làm việc tại Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu – những người thường xuyên tiếp xúc với trẻ em có HIV/AIDS và có thời gian công tác tại Trung tâm giai đoạn 2008 – 2014 đến nay
5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Phương pháp luận
Luận văn thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, các quan điểm của Đảng và Nhà nước về chính sách xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt nói chung và trẻ em có HIV/AIDS nói riêng
5.2 Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu như sau: Phương pháp nghiên cứu, tổng hợp, tài liệu; phương pháp chuyên gia; phương pháp phỏng vấn sâu; phương pháp điều tra bằng bảng hỏi; phương pháp quan sát; phương pháp phân tích
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
6.1 Ý nghĩa lý luận
Những thông tin thu thập được từ luận văn đã chỉ rõ được vai trò của NVCTXH trong hỗ trợ đối tượng yếu thế nói chung và trẻ em
có HIV/AIDS nói riên Trên cơ sở các khái niệm, cơ sở lý luận về trẻ
em có HIV/AIDS, về các đặc điểm, nhu cầu của trẻ HIV/AIDS, vai trò của NVCTXH đã được làm rõ, góp phần làm phong phú thêm hệ thống cơ sở dữ liệu cho việc phân tích lý luận về vai trò của NVCTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS nói riêng và lý luận về vai trò
Trang 9xã hội của tỉnh; giúp cán bộ, nhân viên tại Trung tâm có nhận thức đúng đắn về vai trò quan trọng của mình đối với trẻ em có HIV/AIDS nhằm cải thiện và nâng cao dần chất lượng đáp ứng các nhu cầu về CTXH ở trẻ Đồng thời, qua đó cũng là cơ sở để đề xuất tham mưu tỉnh bố trí định suất NVCTXH và tạo điều kiện để NVCTXH thể hiện vai trò của mình tại các Trung tâm bảo trợ xã hội của tỉnh nói chung
và Trung tâm có chức năng chăm sóc trẻ HIV/AIDS nói riêng, nhằm mục đích hỗ trợ tốt hơn cho đối tượng cần sự trợ giúp
7 Cơ cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và danh mục tài liệu tham khảo, đề tài được kết cấu thành 3 chương:
Chương 1: Những vấn đề lý luận về vai trò của NVCTXH
đối với trẻ em có HIV/AIDS
Chương 2: Vai trò của NVCTXH đối với trẻ em có
HIV/AIDS tại Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu
Chương 3: Khuyến nghị nâng cao vai trò của NVCTXH đối
với trẻ em có HIV/AIDS tại Trung tâm Bảo trợ trẻ em Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu
Trang 108
Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA
NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI TRẺ EM CÓ
HIV/AIDS
1.1 Khái niệm và đặc điểm của trẻ em có HIV/AIDS 1.1.1 Khái niệm về trẻ em có HIV/AIDS
*Khái niệm trẻ em
Theo Luật Trẻ em do Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ
nghĩa Việt Nam ban hành ngày 05/4/2016 quy định: “Trẻ em là
người dưới 16 tuổi”.
*Khái niệm HIV/AIDS
*Khái niệm trẻ em có HIV/AIDS
Là người dưới 16 tuổi có HIV/AIDS trong cơ thể, được xét nghiệm có HIV dương tính - H + (thường gọi là “bị nhiễm HIV/AIDS”, hay còn gọi là “bị ảnh hưởng trực tiếp bởi HIV/AIDS”,
* Đặc điểm về tâm lý – xã hội
1.1.2.2 Nhu cầu của trẻ em có HIV/AIDS
Theo nhà tâm lý học Abraham Maslow, nhu cầu của con người được chia làm hai nhóm chính là nhu cầu cơ bản và nhu cầu bậc cao Nhu cầu của trẻ em có HIV/AIDS theo mô hình thang nhu cầu của Abraham Maslow, gồm: Nhu cầu được chăm sóc đời sống
Trang 119
vật chất; Nhu cầu an toàn xã hội; Nhu cầu xã hội; Nhu cầu được tôn
trọng; Nhu cầu được khẳng định mình
1.2 Lý luận về vai trò của nhân viên công tác xã hội
1.2.1 Khái niệm “Nhân viên xã hội” (hay “Nhân viên công tác xã hội)
Theo “Nghề Công tác xã hội – nền tảng, triết lý và kiến
thức” (Gina A.Yap, Joel C.Cam, Bùi Thị Xuân Mai), thì: Nhân viên
xã hội là người được đào tạo công tác xã hội (có bằng đại học hay thạc sĩ), sử dụng kiến thức và kỹ năng để cung cấp các dịch vụ xã hội cho các cá nhân, gia đình, nhóm, cộng đồng, tổ chức hay xã hội Nhân viên xã hội giúp con người tăng cường năng lực đối phó và giải quyết vấn đề, và giúp họ tìm kiếm được các nguồn trợ giúp cần thiết, tạo điều kiện cho sự tương tác giữa các cá nhân và giữa con người với môi trường xung quanh họ, làm cho các tổ chức có trách nhiệm với con người và tác động đến chính sách xã hội (Zatrow, 1996: 10)
Tuy nhiên, ở Việt Nam, NVCTXH được quy định là có bằng trung cấp về CTXH hay các ngành liên quan gần
1.2.2 Vai trò của nhân viên công tác xã hội
Theo quan điểm của Feyerico (1973), NVCTXH có 13 vai trò sau: là người vận động nguồn lực; là người kết nối – còn gọi là trung gian; là người biện hộ; là người vận động/hoạt động xã hội; là người giáo dục; là người tạo sự thay đổi; là người tư vấn; là người tham vấn; là người trợ giúp xây dựng và thực hiện kế hoạch cộng đồng; là người chăm sóc, người trợ giúp; là người xử lý dữ liệu; là người quản lý hành chính; là người tìm hiểu, khám phá cộng đồng
1.2.3 Vai trò của nhân viên công tác xã hội đối với trẻ có HIV/AIDS
Trang 1210
Trong luận văn này, vai trò của NVCTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS sẽ được tập trung nghiên cứu ở các vị trí: là người kết nối nguồn lực; người giáo dục; người chăm sóc, trợ giúp; và là người tạo
sự thay đổi
1.2.4 Những yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện vai trò của NVCTXH đối với trẻ HIV/AIDS
1.2.4.1 Các yếu tố thuận lợi: môi trường làm việc thuận lợi,
có chính sách thu hút đối với NVCTXH; nhận thức đầy đủ và sự quan tâm đúng mức của các nhà quản lý đối với nghề CTXH và vai trò của NVCTXH; NVCTXH yêu nghề, luôn có ý thức nâng cao trình
độ nghiệp vụ, chuyên môn; có nhiều hơn chính sách ưu tiên, phù hợp với trẻ có HIV/AIDS; trẻ có HIV/AIDS đáp ứng tốt các dịch vụ CTXH được cung cấp Các yếu tố trên có tác dụng thúc đẩy tích cực đến việc thực hiện và nâng cao vai trò của NVCTXH
1.2.4.2 Các yếu tố rào cản: có tác dụng làm cản trở, hạn chế việc thực hiện và nâng cao vai trò của NVCTXH, bao gồm các yếu tố: phương pháp, kỹ năng làm việc của NVCTXH chưa đáp ứng yêu cầu công việc; chính sách đãi ngộ đối với NVCTXH chưa thu hút; trình độ chuyên môn nghiệp vụ, nhận thức của NVCTXH còn hạn chế; nhân sự không ổn định, thiếu cả chất và lượng; thiếu sự đoàn kết, thống nhất trong nội bộ các NVCTXH
1.3 Cơ sở pháp lý liên quan đến chính sách đối với trẻ em
có HIV/AIDS và nhân viên công tác xã hội
1.3.1 Những văn bản liên quan đến trẻ em HIV/AIDS 1.3.2 Những văn bản pháp luật liên quan đến nhân viên công tác xã hội
Trang 1311
Kết luận chương 1
Trong Chương 1, tác giả đã trình bày một số vấn đề lý luận về vai trò của NVCTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS, các khái niệm về trẻ em có HIV/AIDS và đặc điểm tâm sinh lý – xã hội, nhu cầu của trẻ có HIV/AIDS, khái niệm NVCTXH, các vai trò của NVCTXH nói chung và vai trò của NVCTXH đối với trẻ có HIV/AIDS
Qua nghiên cứu cơ sở lý luận về vai trò của NVCTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS, nội dung Chương 1 trình bày các nhu cầu
cơ bản của trẻ HIV/AIDS nói chung gồm có 5 nhu cầu (theo mô hình thang nhu cầu của Abraham Maslow) Về mặt lý luận, NVCTXH có
13 vai trò
Trong Chương 1 cũng đã đề cập một cách tổng quát nhất đến vai trò, tầm quan trọng của NVCTXH đối với trẻ HIV/AIDS nói chung và các cơ sở pháp lý liên quan đến chính sách đối với trẻ em
có HIV/AIDS và NVCTXH của Trung ương và địa phương
Chương 1 giúp chúng ta có cái nhìn tổng quan về trẻ em có HIV/AIDS và vai trò của NVCTXH đối với trẻ em có HIV/AIDS và
sẽ định hướng cho việc nghiên cứu đề tài “Vai trò của NVCTXH đối
với trẻ em có HIV/AIDS từ thực tiễn các Trung tâm bảo trợ xã hội tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu”