Giáo dục văn hoá giao tiếp học đường cho học sinh trung học phổ thông ở TP cần thơ hiện nay

Giáo dục văn hóa giao tiếp học đường là một trong những nhiệm vụ quan trọng của nhà trường phổ thông nói chung và trường THPT nói riêng, bởi nó sẽ giúp học sinh biết ứng xử một cách có v

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ BÌNH

GIÁO DỤC VĂN HÓA GIAO TIẾP HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở THÀNH

PHỐ CẦN THƠ HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

HÀ NỘI, 2017

HÀ NỘI, 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ BÌNH

GIÁO DỤC VĂN HÓA GIAO TIẾP HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở

THÀNH PHỐ CẦN THƠ HIỆN NAY

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 03 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thọ

HÀ NỘI, 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn của cô giáo PGS TS Nguyễn Thị Thọ, trong đó có sự kế thừa kết quả nghiên cứu của các học giả đi trước, với những trích dẫn và sử dụng các tài liệu trong giới hạn cho phép

Luận văn này chưa được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng cũng như không trùng với bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào đã công bố trước đây

Hà Nội, tháng 06 năm 2017

Tác giả

Nguyễn Thị Bình

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến tập thể các thầy cô giáo Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Khoa Triết học đã đem lại cho tác giả những kiến thức vô cùng bổ ích trong những năm học thạc sĩ vừa qua

Đặc biệt tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới cô giáo - PGS TS Nguyễn Thị Thọ, người đã hướng dẫn, giúp đỡ nhiệt tình để tác giả hoàn thành luận văn này

Tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, Đoàn thanh niên, giáo viên và các em học sinh tại các trường THPT Bùi Hữu Nghĩa, THPT Bình Thủy, trường THPT An Khánh đã giúp đỡ tác giả trong quá trình nghiên cứu, thu thập số liệu thực hiện điều tra, phỏng vấn

Cuối cùng tác giả xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, người thân đã luôn động viên và khuyến khích tác giả trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu của mình

Hà Nội, tháng 06 năm 2017

Tác giả

Nguyễn Thị Bình

GVCN: Giáo viên chủ nhiệm

GDCD: Giáo dục công dân

CBQL: Cán bộ quản lý

NXB: Nhà xuất bản

TNCS: Thanh niên cộng sản

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài 3

3 Mục đích nghiên cứu của luận văn 6

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 6

5 Giả thuyết khoa học 6

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

7 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 7

8 Phương pháp nghiên cứu 7

9 Cấu trúc luận văn 7

10 Những luận điểm cơ bản và đóng góp mới của luận văn 7

NỘI DUNG Chương 1:CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC GIÁO DỤC VĂN HÓA GIAO TIẾP HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH THPT Ở THÀNH PHỐ CẦN THƠ HIỆN NAY 9

1.1 Cơ sở lý luận của việc giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay 9

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản 9

1.1.2 Đặc điểm, nội dung cơ bản, vai trò của giáo dục văn hóa giao tiếp học đường 14

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay 25

1.2.1 Đặc điểm học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay 25

1.2.2 Sự cần thiết giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay 33

1.2.3 Một số yếu tố ảnh hưởng đến việc giáo dục hành vi giao tiếp có văn hóa cho học sinh 34

Tiểu kết chương 1 36

Chương 2: GIÁO DỤC VĂN HÓA GIAO TIẾP HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH THPT Ở THÀNH PHỐ CẦN THƠ HIỆN NAY – THỰC

TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP………37

2.1 Thực trạng giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay 37

2.1.1 Những kết quả đạt được của việc giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay 37

2.1.2 Những hạn chế, tồn tại của việc giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay 45

2.1.3 Nguyên nhân của thành tựu và hạn chế trong giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay 55

2.2 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay 58

2.2.1 Nâng cao nhận thức của thầy, trò, lãnh đạo nhà trường về giáo dục văn hóa giao tiếp học đường 58

2.2.2 Phát huy vai trò gương mẫu của cán bộ, giáo viên trong nhà trường 61

2.2.3 Phát huy vai trò của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh trong giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh 63

2.2.4 Xây dựng môi trường văn hóa trong nhà trường, trong từng lớp học 64

2.2.5 Phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong việc xây dựng tập thể học sinh có ứng xử văn hóa 66

2.2.6 Kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh 68

Tiểu kết chương 2 70

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 1 KẾT LUẬN 72

2 KIẾN NGHỊ 73

2.1 Đối với nhà trường 73

2.2 Đối với Sở giáo dục và đào tạo Cần Thơ 73

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 74 PHỤ LỤC

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

C Mác đã từng khẳng định, con người sinh ra chưa trở thành con người ngay, mà chỉ thực sự trở thành con người thông qua các mối quan hệ xã hội Ngoài nhu cầu ăn, ở, mặc, đi lại thì văn hóa, đạo đức là những nhu cầu đặc biệt, đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển của con

người và xã hội loài người

Hoạt động giao tiếp, ứng xử là hoạt động vô cùng quan trọng, không thể thiếu đối với sự tồn tại, phát triển của mỗi cá nhân cũng như toàn xã hội Đối với

cá nhân, văn hóa giao tiếp, ứng xử góp phần hoàn thiện nhân cách, và có ý nghĩa quan trọng đối với sự thành bại trong suốt cuộc đời Chính vì vậy, giáo dục văn hóa giao tiếp, ứng xử là việc cần thiết và cấp bách, nhất là trong xã hội và trong nhà trường hiện nay

Việc giáo dục và đào tạo trong nhà trường phổ thông, không chỉ chú trọng trang bị tri thức cho con người, mà còn phải hoàn thiện về nhân cách, đạo đức, cách cư xử Muốn hoàn thành mục tiêu này thì mỗi giáo viên và học sinh phải cùng nỗ lực thực hiện nhiệm vụ của mình, trong đó văn hóa giao tiếp học đường đóng một vai trò hết sức quan trọng, bởi đây là điều kiện đảm bảo cho hoạt động

sư phạm diễn ra thành công và đạt kết quả như mong muốn Giáo dục văn hóa giao tiếp học đường là một trong những nhiệm vụ quan trọng của nhà trường phổ thông nói chung và trường THPT nói riêng, bởi nó sẽ giúp học sinh biết ứng

xử một cách có văn hóa trong những tình huống khác nhau trong nhà trường, gia đình và ngoài xã hội, hình thành ở các em nếp sống văn minh thanh lịch, giúp các em chuẩn bị những hành trang cần thiết để có những bước đi vững chắc ở tương lai

Sau 30 năm đổi mới, đất nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn trên mọi lĩnh vực Đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt, ngành giáo dục đã đạt được những thành tựu cả về số lượng lẫn chất lượng Tuy nhiên, trong những năm gần đây, đời sống văn hóa học đường của học sinh có những biến đổi theo nhiều chiều hướng khác nhau Nền kinh tế, văn hóa, khoa học phát triển tạo điều

2

kiện cho học sinh được tiếp cận với nhiều kênh thông tin, nhiều mô hình học tập tiên tiến, do đó đạt nhiều thành tích trong học tập Nhưng bên cạnh đó, chúng ta đang phải đối mặt với nhiều biểu hiện chưa chuẩn về đạo đức, lối sống, văn hóa giao tiếp học đường trên bình diện xã hội nói chung và trong các nhà trường THPT nói riêng

Văn hóa giao tiếp học đường hiện nay đang là vấn đề không chỉ làm thầy

cô, phụ huynh băn khoăn, trăn trở mà còn là nỗi lo chung của cả xã hội Trong những năm qua với phong trào “Trường học thân thiện, học sinh tích cực”, tập thể thầy cô giáo của các nhà trường đã kiên trì xây dựng môi trường văn hóa học đường, giáo dục văn hóa giao tiếp học đường, nhằm đạt được mục tiêu giáo dục

toàn diện Tuy nhiên, sự không đồng bộ của môi trường giáo dục trong nhà

trường, gia đình và xã hội đã làm cho hiệu quả giáo dục văn hóa giao tiếp học đường bị hạn chế; vẫn còn nhiều vấn đề bức xúc, cần phải suy ngẫm Vẫn còn

đó các hiện tượng ứng xử bạo lực, ngôn ngữ lệch chuẩn đánh mất vẻ đẹp văn hóa ở trường lớp, nơi công cộng, … của học sinh Bất cứ ai quan tâm đến nền giáo dục phổ thông cũng có thể chỉ ngay ra được những điểm chưa tốt trong việc xây dựng môi trường văn hóa học đường; chỉ ra được các hành vi phi văn hóa của một bộ phận học sinh như nói xấu người khác, dối trá, nói tục, chửi thề, cãi

vã với cha mẹ, người trên, vô lễ với thầy cô giáo, xả rác bừa bãi, phá hoại môi trường, tiêu pha lãng phí, trộm cắp, đánh nhau, coi thường pháp luật Có thể nói, bộ phận học sinh có những biểu hiện thiếu văn hóa và đặc biệt là văn hóa giao tiếp học đường ngày càng tăng dần

Chính vì lẽ đó, giáo dục văn hóa giao tiếp học đường trong nhà trường phổ thông hơn lúc nào hết cần được quan tâm đúng mức và được đặt đúng trọng tâm trong mục tiêu giáo dục chung của mỗi nhà trường Trong những năm qua ngành giáo dục nói chung và các nhà trường THPT trên địa bàn thành phố Cần Thơ nói riêng đã áp dụng một số biện pháp để hạn chế tình trạng trên nhưng hiệu quả còn chưa cao Vì vậy, với tư cách là giáo viên giảng dạy bộ môn Giáo dục công dân

trong nhà trường phổ thông, tôi lựa chọn vấn đề “Giáo dục văn hóa giao tiếp

học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay” làm đề tài luận

3

văn của mình, mong góp phần thiết thực phục vụ cho công tác giảng dạy, nghiên cứu và quản lý học sinh tại các trường THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Xung quanh vấn đề văn hóa học đường nói chung và văn hóa giao tiếp học đường nói riêng ở nước ta đã có nhiều tác giả nghiên cứu theo những phương

diện khác nhau, có thể chia thành một số nhóm vấn đề sau đây:

Thứ nhất, nhóm những công trình nghiên cứu về văn hóa:

Vũ Đức Khiển, “Văn hóa với tư cách là một khái niệm triết học và vấn đề

xác định bản sắc văn hóa dân tộc”, Tạp chí Triết học (số 4/2000); Lương Việt Hải, “ Văn hóa, triết lý và triết học”, Tạp chí Triết học (số 10/2008); Nguyễn Huy Hoàng, Triết học- văn hóa giá trị và con người, Viện Văn hóa & Nxb Văn hóa- Thông tin Hà Nội, 2003; Lê Ngọc Trà, Văn hóa Việt Nam đặc trưng và tiếp

cận, Nxb giáo dục Hà Nội, 2003; Phan Ngọc, Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới, Nxb văn hóa thông tin Hà Nội, 2003;… Trong đó các tác giả đã chỉ ra

được mối quan hệ giữa văn hóa với triết lý, triết học Nghiên cứu văn hóa với tư cách là trình độ phát triển bản chất người, khẳng định vai trò của văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội

Bên cạnh những công trình nghiên cứu về lý luận văn hóa nói chung thì một số tác giả cũng đã quan tâm, nghiên cứu, bàn sâu về bản sắc văn hóa dân tộc như:

Đỗ Huy- Trường Lưu, Bản sắc dân tộc của văn hóa, Nxb Viện văn hóa, 1994; Huy Cận, Suy nghĩ về bản sắc văn hóa dân tộc, Nxb chính trị quốc gia Hà Nội, 1994; Lê Ngọc Thắng- Lâm Bá Nam, Bản sắc văn hóa các dân tộc Việt

Nam, Nxb văn hóa dân tộc, 1993; Trần Ngọc Thêm, Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb thành phố Hồ Chí Minh, 2001; Các công trình nghiên cứu này

đã nêu lên một số vấn đề lý luận về bản sắc văn hóa dân tộc một cách khoa học, súc tích như: khái niệm văn hóa, bản sắc văn hóa Việt Nam cũng như một số đặc trưng, giá trị của văn hóa Việt Nam, quan điểm về bản sắc dân tộc trong văn hóa, mối quan hệ giữa bản sắc văn hóa dân tộc với hiện đại hóa văn hóa Việt Nam,

4

tính thống nhất trong đa dạng của nền văn hóa Việt Nam Tuy nhiên các công trình chủ yếu vẫn triển khai dưới góc độ văn hóa học

Thứ hai, nhóm những nghiên cứu về văn hóa học đường:

GS.VS Phạm Minh Hạc với công trình “Giáo dục giá trị xây dựng văn hóa

học đường”, đăng trên tạp chí Đại học Sài Gòn, quyển số 17 - Tháng 11/2013

Trong đó, tác giả đã đề cập đến khái niệm văn hóa học đường, thực trạng văn hóa học đường và đề ra các biện pháp để xây dựng văn hóa học đường TS

Phạm Văn Khanh “Văn hóa học đường, bản chất, nội dung và biện pháp xây

dựng”, được trích từ: Kỷ yếu Hội thảo khoa học toàn quốc “Tâm lý học và vấn

đề cải thiện môi trường giáo dục hiện nay” do Hội các khoa học tâm lý- giáo dục Việt Nam tổ chức tại Cần Thơ 13/7/2013 Trong đó ngoài việc giải thích thuật ngữ “văn hoá học đường”, tác giả đã đề cập đến mục tiêu, nội dung, bản chất và biện pháp để xây dựng văn hóa học đường Tác giả Đào Thị Oanh, Viện nghiên

cứu sư phạm- Đại học sư phạm Hà Nội “Một khía cạnh xây dựng văn hóa học

đường nhìn từ góc độ tâm lý”, được đăng trên tạp chí Tâm lý học số 10/2008

Bài viết đã đề cập đến thực trạng không đáng có trong các nhà trường hiện nay,

từ thực trạng này đã nêu lên sự cần thiết phải thay đổi văn hóa nhà trường Bài viết cũng đã định nghĩa một cách rõ ràng và chính xác hơn về khái niệm văn hóa học đường Bên cạnh đó bài viết đã nêu lên những biện pháp cụ thể nhằm thay đổi văn hóa học đường thông qua thay đổi nhận thức và kĩ năng tương tác thầy – trò

Thứ ba, nhóm những nghiên cứu về văn hóa giao tiếp và văn hóa giao tiếp học đường:

PGS TS.Hoàng Trọng Canh và ThS Quế Mai Hương “Văn hóa giao tiếp”,

NXB Khoa học xã hội, cuốn sách đã đề cập đến những vấn đề khái quát chung

về giao tiếp và tập hợp một số bài nghiên cứu liên quan đến văn hóa giao tiếp ở

Việt Nam TS Đỗ Ngọc Anh và TS Đậu Thị Ánh Tuyết “Giáo trình văn hóa

giao tiếp”, cuốn sách đã đề cập đến cơ sở lí luận về hoạt động giao tiếp, những

vấn đề về văn hóa giao tiếp ở Việt Nam và các kỹ năng giao tiếp Tác giả

Nguyễn Thị Kim Ngân “Văn hóa giao tiếp trong nhà trường”, Nxb Đại học sư

5

phạm TP Hồ Chí Minh, 2014, đã đề cập đến nội dung: giáo dục văn hóa giao tiếp trong nhà trường, hơn lúc nào hết, cần được quan tâm đúng mức và được đặt đúng trọng tâm trong mục tiêu giáo dục chung của mỗi nhà trường Cuốn

sách “Văn hóa giao tiếp trong nhà trường” là cơ sở, đồng thời là cẩm nang để

mỗi nhà hoạch định giáo dục, mỗi thầy cô giáo, mỗi học sinh, sinh viên nhìn lại hoạt động này và rút ra những bài học bổ ích cho riêng mình Tác giả Lê Ngọc

Trà “Giáo dục văn hóa giao tiếp trong nhà trường”, được đăng trên tạp chí Đại

học Sài Gòn, số 17- 11/2013 bài viết đã đề cập đến nhiều nội dung: Giao tiếp có quan hệ chặt chẽ với giáo dục Không có giao tiếp thì không có giáo dục Mức

độ giao tiếp cũng như hiệu quả của giao tiếp tùy thuộc vào từng hình thức giáo dục và tính chất của sự giao tiếp; giao tiếp không chỉ là hình thức, phương tiện

mà còn là nội dung quan trọng của giáo dục; giáo dục văn hóa giao tiếp trong nhà trường cần giúp học sinh làm chủ phương tiện giao tiếp và có kĩ năng giao

tiếp Th.s Trần Đình Thích, Trường Đại học Cần Thơ “Đôi điều suy nghĩ về văn

hóa giao tiếp trong nhà trường” Bài viết đã nêu lên những trăn trở và suy nghĩ

của tác giả về vấn đề văn hóa học đường hiện nay Bên cạnh đó tác giả cũng đã khẳng định rằng: giáo dục văn hóa giao tiếp, đạo đức học đường, văn hóa học đường là nhằm xây dựng không gian văn hóa học đường thật sự trong lành, tốt đẹp có sức cảm hóa, sức hấp dẫn, sức lan tỏa để đẩy lùi, tiến tới tiêu diệt những cái phi văn hóa từ trong nhà trường đến ngoài xã hội Để thực hiện được mục tiêu cao quí đó, đòi hỏi phải có sự phối hợp chặt chẽ trên tinh thần cộng đồng trách nhiệm cao và sự quyết tâm, bền chí giữa gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội khác, trong đó vai trò của nhà trường, đặc biệt nhiệm vụ của giáo

viên là cực kì to lớn TS Đoàn Trọng Thiểu, “Giáo dục văn hóa giao tiếp trong

nhà trường: Giáo dục cái tâm, cái đẹp” Bài viết đã nêu lên: Giáo dục văn hóa

giao tiếp trong nhà trường là một việc làm cần thiết Lâu nay nhìn chung các nhà trường chỉ thiên về dạy chữ, dạy tri thức ít chú ý dạy cách giao tiếp giữa con người với con người Trong nhiều giải pháp giáo dục văn hóa giao tiếp cho con người, thì giải pháp quan trọng nhất có tính quyết định chất lượng văn hóa giao

đề Giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần

Thơ hiện nay, với mong muốn góp một phần nhỏ giáo dục những học sinh

THPT ở thành phố Cần Thơ có sự phát triển toàn diện hơn

3 Mục đích nghiên cứu của luận văn

Trên cơ sở làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc giáo dục văn hóa học giao tiếp đường, khảo sát thực trạng giáo dục văn hóa giao tiếp học đường của học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay, từ đó đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh

THPT ở thành phố Cần Thơ trong giai đoạn hiện nay

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu: các trường THPT ở thành phố Cần Thơ

Đối tượng nghiên cứu: giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay

5 Giả thuyết khoa học

Giáo dục văn hóa giao tiếp học đường là việc làm cần thiết và cấp bách trong xã hội và môi trường giáo dục của chúng ta hiện nay Nếu giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ tốt sẽ góp phần làm cho văn hóa nơi học đường thật sự tốt đẹp, xây dựng được môi trường văn hóa lành mạnh, trong sáng, đẹp đẽ, đầy tính nhân văn, có sức cảm hóa, sức lan tỏa sâu để đẩy lùi, tiến tới tiêu diệt những cái phi văn hóa từ trong nhà trường đến ngoài xã hội Từ đó giúp cho các mối quan hệ trong nhà trường thân thiện hơn và chất lượng giáo dục được toàn diện hơn

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt mục đích trên, luận văn thực hiện các nhiệm vụ sau:

- Chỉ ra cơ sở khoa học của việc giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay

7 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Hiện có 33 trường THPT trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Cần Thơ, nhưng với khuôn khổ của luận văn, tác giả chỉ tập trung khảo sát 3 trường THPT trên địa bàn quận Bình Thủy và quận Ninh Kiều: trường THPT Bùi Hữu Nghĩa, trường THPT Bình Thủy và trường THPT An Khánh

8 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Bên cạnh đó kết hợp vận dụng các phương pháp khác như: phân tích và tổng hợp, logic và lịch sử, so sánh, trừu tượng hóa, khái quát hóa, chú giải tài liệu, phương pháp điều tra, phương pháp tham vấn chuyên gia, phương pháp liên ngành, tiếp cận từ góc độ triết học văn hoá, triết học đạo đức

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận văn được chia thành 2 chương, 4 tiết

10 Những luận điểm cơ bản và đóng góp mới của luận văn

* Những luận điểm cơ bản

- Văn hóa giao tiếp học đường luôn giữ vai trò quan trọng trong công tác

giáo dục và rèn luyện cho học sinh nói chung và học sinh trung học phổ thông nói riêng

8

- Giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh trung học phổ thông ở Cần Thơ hiện nay là việc làm rất cần thiết, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện cho học sinh

- Việc giáo dục văn giao tiếp học đường cho học sinh trung học phổ thông

ở Cần Thơ hiện nay đã thu được nhiều kết quả tích cực, tuy nhiên bên cạnh đó cũng còn bộc lộ những hạn chế nhất định Việc khảo sát thực trạng, tìm ra giải pháp để nâng cao hiệu quả giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay nhằm góp phần thực hiện mục tiêu của giáo dục và đào tạo trong thời kỳ hội nhập và phát triển

* Đóng góp mới của luận văn

Về mặt lý luận: luận văn góp phần nghiên cứu, khẳng định ý nghĩa, vai trò của văn hóa học đường nói chung, văn hóa giao tiếp học đường nói riêng và việc vận dụng những quan điểm đó vào sự nghiệp giáo dục, rèn luyện môi trường văn hóa giao tiếp cho học sinh trung học phổ thông ở Cần Thơ hiện nay

Về mặt thực tiễn: kết quả nghiên cứu của đề tài có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy các môn, như: giáo dục công dân, giáo dục ngoài giờ lên lớp, giáo dục kĩ năng sống; tham mưu cho Sở giáo dục và đào tạo, Phòng giáo dục và đào tạo, các nhà trường THPT trên địa bàn thành phố

Cần Thơ hiện nay trong giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản

1.1.1.1 Khái niệm văn hóa

Văn hóa là một khái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hiểu khác nhau E B Taylor được coi là một trong những người đưa ra khái niệm văn hóa

sớm nhất Theo quan niệm của E B Taylor qua tác phẩm Lịch sử cội nguồn di

sản văn hóa (1887) thì văn hóa là một phức hợp nhiều mặt như thể bao gồm tri

thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp …, do con người tạo nên và mang tính xã hội Quan niệm văn hóa ở phương Đông và phương Tây cũng có

sự khác nhau, nhưng đều phản ánh tính giá trị, thước đo mức độ nhân bản của xã hội và con người, làm cho con người và xã hội ngày một tiến bộ hơn

Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc UNESCO từ lúc được thành lập đến nay cũng đã đưa ra một số định nghĩa về văn hóa Theo tổ chức này: văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, văn hoá giúp cho con người tự hoàn thiện, quyết định tính cách riêng của một xã hội, làm cho dân tộc này khác dân tộc khác

Chủ tịch Hồ Chí Minh khi bàn về văn hóa đã cho rằng: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [45;

tr431] Quan niệm của Hồ Chí Minh đã chỉ ra nguồn gốc, động lực và cấu trúc

của văn hoá Quan điểm này có tính kế thừa, phát triển các quan niệm trước đó

10

Đồng thời quan điểm này đã toát lên cái nhìn toàn diện sâu sắc về văn hóa trong lối sống và toàn bộ sinh hoạt của con người

Như vậy, tuy có nhiều quan niệm khác nhau về văn hóa, nhưng đều có sự

thống nhất: Văn hóa biểu hiện chủ yếu nhất trong quan hệ giữa con người với

con người, là một dạng chuẩn mực điều tiết quan hệ giữa con người với con người Văn hóa quy định cách ứng xử giữa người với người, được con người thừa nhận, duy trì và phát triển Văn hóa nói lên bản sắc riêng của mỗi cộng đồng

1.1.1.2 Khái niệm giao tiếp

Từ các góc độ tiếp cận khác nhau như tâm lý học, xã hội học, văn hóa học, thông tin… các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều khái niệm về giao tiếp Có thể

kể đến một số quan niệm như sau:

- Dưới góc nhìn thông tin: là một quá trình hoạt động trao đổi thông tin

giữa con người với con người trong cuộc sống nhằm đạt một mục đích nào đó

- Dưới góc nhìn văn hóa: hai tác giả J.C Richard và R.W Schmidt, với

cách tiếp cận ngôn ngữ học văn hóa cho rằng giao tiếp là “hoạt động giao lưu, tiếp xúc, trao đổi tình cảm, tư tưởng, thông tin, liên kết hành động… giữa hai hay nhiều người” Từ cách tiếp cận triết học- văn hóa, giao tiếp được hiểu “là một hoạt động của con người mang tính người nhất, bởi đó là một dạng hoạt động của ý thức nhằm góp phần trao đổi, kế thừa, bảo lưu hoặc phát triển các giá trị văn hóa đã được sáng tạo và tích lũy trong lịch sử, để qua đó con người có thể thỏa mãn các nhu cầu văn hóa tinh thần của mình là điều kiện thiết yếu cho sự phát triển con người và xã hội trong bất kì môi trường hay hoàn cảnh nào” [2, tr20]

- Dưới góc độ tâm lý: Giao tiếp là hoạt động xác lập và vận hành các mối

quan hệ giữa người với người trong đời sống xã hội xuất phát từ nhu cầu phối hợp hành động Giao tiếp gồm hàng loạt các yếu tố như trao đổi thông tin, xây dựng chiến lược hoạt động thống nhất, tri giác và tìm hiểu người khác

Như vậy, giao tiếp là một hoạt động được cấu thành bởi các yếu tố: tương tác xã hội (gặp gỡ, trao đổi…), thông qua phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn

11

ngữ (lời nói, cử chỉ, hành vi….) nhằm truyền tải thông điệp con người trong

những bối cảnh cụ thể Từ đó có thể xác định: “Giao tiếp là tiếp xúc tâm lý có

tính đa chiều và đồng chủ thể giữa người với người được quy định bởi các yếu

tố văn hóa, xã hội và đặc trưng tâm lý cá nhân Giao tiếp có chức năng thỏa mãn các nhu cầu vật chất và tinh thần của con người, trao đổi thông tin, cảm xúc, định hướng và điều chỉnh nhận thức, hành vi của bản thân và của nhau, tri giác lẫn nhau, tạo dựng quan hệ với nhau và tác động qua lại lẫn nhau” [27;

tr11]

1.1.1.3 Khái niệm văn hóa giao tiếp

Có nhiều lý thuyết bàn về nguồn gốc văn hóa nhưng đều đi đến kết luận chung là nguồn gốc văn hóa gắn liền với nguồn gốc loài người, trong đó nổi bật

là những hoạt động có ý thức của con người, gồm cả hoạt động giao tiếp và văn hóa giao tiếp Hoạt động giao tiếp giữa người với người gắn liền với quá trình phát triển của lịch sử xã hội Sự giao tiếp đó diễn ra trong môi trường văn hóa cụ thể và chịu ảnh hưởng của một nền văn hóa nhất định Thông qua quan hệ giao tiếp, có thể đánh giá được trình độ văn hóa chung và văn hóa giao tiếp của một cộng đồng, một dân tộc

“Văn hóa giao tiếp là một bộ phận trong tổng thể văn hóa, nhằm chỉ quan

hệ giao tiếp có văn hóa của mỗi người trong xã hội, là tổ hợp của các thành tố: lời nói, cử chỉ, hành vi, thái độ, cách ứng xử,…” [63; tr1] Giao tiếp trong môi trường tự nhiên hay xã hội đã làm nổi bật lên phong cách đặc trưng, nét văn hóa của mỗi người Văn hóa giao tiếp không chỉ là phẩm chất có được qua rèn luyện

mà còn là tài năng của mỗi người Như vậy nói đến văn hóa giao tiếp là nói đến

vẻ đẹp trong giao tiếp của con người với con người trong mỗi môi trường xã hội

cụ thể; văn hóa giao tiếp thể hiện những hệ thống giá trị, những chuẩn mực giao tiếp được xã hội thừa nhận và được biểu hiện cụ thể trong cách ứng xử, trong hành vi, cử chỉ, cách nói năng của mỗi người

Nét nổi bật trong văn hóa giao tiếp của người Việt Nam là họ rất coi trọng giao tiếp Khả năng giao tiếp được xem là một trong những tiêu chuẩn hàng đầu

để đánh giá một con người Và trong quan hệ giao tiếp thì người Việt Nam lại

12

rất trọng tình cảm và lấy đó là nguyên tắc ứng xử cơ bản trong nhiều tình huống của cuộc sống Trong giao tiếp, người Việt Nam đặc biệt quan tâm đến trang phục phù hợp; thái độ ân cần, cởi mở; lịch sự, tế nhị trong lời nói và cử chỉ Những yếu tố trên chính là nét đẹp truyền thống trong văn hóa giao tiếp của bất

cứ người Việt Nam nào

1.1.1.4 Khái niệm văn hóa giao tiếp học đường

Nói đến văn hóa học đường là nói đến văn hóa tổ chức trong nhà trường,

văn hóa môi trường và đặc biệt là văn hóa giao tiếp học đường Văn hóa giao tiếp học đường là quan hệ giao tiếp có văn hóa của mỗi người trong môi trường giáo dục của nhà trường, là lối sống văn minh trong trường học, thể hiện qua các mối quan hệ chính như sau:

Giao tiếp của thầy, cô giáo với học sinh, thể hiện ở sự quan tâm và tôn

trọng học sinh, biết động viên khuyến khích và hướng dẫn các em vượt qua khó khăn, biết uốn nắn và cảm thông trước những khuyết điểm của học sinh… Thầy,

cô luôn là tấm gương mẫu mực trong công việc và ứng xử trước học sinh.Giao tiếp của học sinh với thầy, cô giáo, thể hiện bằng sự kính trọng, yêu quí của

người học với thầy, cô giáo Biết lắng nghe và tự giác thực hiện những hướng

dẫn đúng đắn và chân thành của thầy, cô Giao tiếp giữa lãnh đạo với giáo viên,

nhân viên, thể hiện người lãnh đạo phải có năng lực giao nhiệm vụ và hướng

dẫn cấp dưới cách thức hoàn thành nhiệm vụ Người lãnh đạo phải có thái độ cởi

mở, tôn trọng cấp dưới, biết lắng nghe và biết góp ý chân thành Có như vậy mới

xây dựng được bầu không khí lành mạnh trong tập thể nhà trường Giao tiếp

giữa các đồng nghiệp, học sinh với nhau, thể hiện qua cách đối xử tôn trọng,

thân thiện, giúp đỡ lẫn nhau trong thực hiện nhiệm vụ và học tập Thực hiện tốt các mối quan hệ giao tiếp trên là nhằm xây dựng một môi trường nhà trường văn minh, lịch sự, một môi trường văn hóa

Văn hóa giao tiếp trong nhà trường được coi là các giá trị văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ mà mỗi cá nhân phải tu dưỡng rèn luyện mới có được, các giá trị ấy thể hiện thông qua thái độ, hành vi, cử chỉ, lời nói của chính cá nhân đó Văn hóa giao tiếp trong nhà trường thể hiện rõ nhất trong các mối quan hệ cơ bản: thầy -

13

trò, học sinh với học sinh Văn hóa giao tiếp trong nhà trường tuân thủ những quy ước chung về văn hóa văn hóa giao tiếp của cộng đồng, của dân tộc; tiếp thu các tinh hoa văn hóa của nhân loại dựa trên các giá trị nền tảng truyền thống của dân tộc; đồng thời có những đặc trưng riêng do môi trường văn hóa học đường quy định Trong giao tiếp sư phạm thì giao tiếp học đường giữ một vai trò quan trọng làm cho mọi thành viên trong nhà trường hiểu đúng và thể hiện đúng vị trí, vai trò được phân công Cùng với văn hóa học thức, văn hóa giao tiếp trong học đường góp phần hình thành văn hóa trong trường học Vì mục tiêu tối thượng của giáo dục là đào tạo những con người vừa có tài vừa có đức, tức là vừa

“hồng” vừa “chuyên” như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn

1.1.1.4 Khái niệm giáo dục văn hóa giao tiếp học đường

Xét trên phương diện nào đó, giáo dục chính là giao tiếp Không có giao tiếp thì không có giáo dục Giáo dục muốn thành công phải dựa trên căn bản của nguyên lí giao tiếp, phải xem thầy giáo và học sinh như hai chủ thể, hai cá thể, hai hình thức Thầy giáo muốn tác động vào học sinh - tức là muốn thực hiện hành động giáo dục thì cách tốt nhất là phải giao tiếp với học sinh Chính vì vậy, giao tiếp không chỉ là hình thức, phương tiện mà còn là nội dung quan trọng của giáo dục

Giáo dục văn hóa giao tiếp học đường là giúp mọi thành viên trong nhà trường làm chủ các công cụ và hình thức giao tiếp cũng như biết ứng xử có văn hóa trong nhà trường; học sinh phải là trung tâm của quá trình giáo dục ấy Giáo dục văn hóa giao tiếp học đường là việc làm cần thiết và cấp bách hiện nay nhằm thực hiện mục tiêu “dạy người” Nhiệm vụ cơ bản của giáo dục văn hóa giao tiếp trong nhà trường là hình thành cho các thế hệ học sinh ý thức và năng lực giao tiếp với một cá nhân, một nhóm người và giao tiếp với chính mình Có thể nói, cái gốc trong văn hóa giao tiếp của mỗi con người không chỉ là trình độ kiến thức mà còn là sự phong phú của đời sống tinh thần với những giá trị đạo đức, thẩm mỹ, niềm tin mà người đó hướng tới Chính vì thế, giáo dục văn hóa giao tiếp để trong quá trình giao tiếp các em không chỉ có lời nói hay, cử chỉ đẹp

mà còn có sự chân thành, trong sáng

14

1.1.2 Đặc điểm, nội dung cơ bản, vai trò của giáo dục văn hóa giao tiếp học đường

1.1.2.1 Đặc điểm của văn hóa giao tiếp học đường:

Văn hóa giao tiếp của mỗi cá nhân có những đặc điểm: năng lực sử dụng các phương tiện giao tiếp; khả năng nắm bắt và tác động tâm lý đến đối tượng giao tiếp; khả năng kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống của cộng đồng, dân tộc đã sản sinh ra cá nhân ấy; khả năng tiếp nhận các giá trị hiện đại của nhân loại

Phương tiện giao tiếp là những yếu tố được sử dụng để giao tiếp bao gồm ngôn ngữ và phi ngôn ngữ

Hoạt động giao tiếp là hoạt động có mục đích, diễn ra giữa hai người Trong quá trình diễn ra hoạt động giao tiếp, cả hai đều phải nắm bắt diễn biến tâm lý của đối tượng nhằm lựa chọn và điều chỉnh các phương tiện giao tiếp phù hợp, hướng đến hoàn thành mục tiêu giao tiếp Hiểu biết sâu sắc những vấn đề tâm lý, sử dụng điêu luyện phương tiện giao tiếp thể hiện trình độ và nghệ thuật giao tiếp của mỗi cá nhân

Mỗi con người luôn mang trên mình văn hóa cộng đồng mà họ là đại diện, với hệ giá trị chuẩn mực xã hội của văn hóa truyền thống và hiện đại của dân tộc, giai tầng, nhóm xã hội Trong hoạt động giao tiếp, mỗi cá nhân đều luôn ý thức giữ gìn bảo vệ danh dự, văn hóa cộng đồng Vì vậy để hoạt động giao tiếp đạt hiệu quả thì cả chủ thể và khách thể đều phải nắm vững văn hóa giao tiếp và phải tôn trọng lẫn nhau thì hoạt động giao tiếp mới đạt mục đích

Do chịu ảnh hưởng của bản sắc văn hóa dân tộc nên luôn có sự khác biệt trong quy tắc ứng xử, giao tiếp giữa các dân tộc, giữa các thời đại Nhưng văn hóa giao tiếp của các dân tộc dù ở các thời kỳ khác nhau vẫn có điểm tương đồng căn bản nhất là thể hiện giá trị nhân văn của văn hóa cộng đồng Chính vì vậy, giao tiếp được coi là cầu nối giữa con người với con người ở các vùng miền khác nhau, ở các thời đại khác nhau

Mang tính đặc thù của không gian giao tiếp học đường, văn hóa giao tiếp học đường còn có những đặc điểm riêng Đó là:

15

Thứ nhất, giao tiếp học đường mang tính chuẩn mực, đây là một đặc điểm

tất yếu trong giao tiếp sư phạm Thầy cô luôn phải có sự mẫu mực trong thái độ khi giao tiếp với học sinh, lời nói phải đi đôi với việc làm trong mọi hoạt động giáo dục; phải thực sự quan tâm đến học sinh, tôn trọng, chân thành và khéo léo trong giao tiếp với mỗi học sinh và với cả tập thể lớp Học trò phải kính trọng, lễ phép với thầy cô; bạn bè giao tiếp với nhau phải thân thiện, lịch sự, có thái độ cởi mở, trong sáng không vụ lợi

Thứ hai, giáo viên tác động đến học sinh bằng nhân cách của mình thông

qua giao tiếp học đường Chính sự gương mẫu của thầy cô trong giao tiếp là công cụ tác động hiệu quả nhất việc hình thành nhân cách của học sinh Những lời nói hay hành động không phù hợp của thầy cô khi giao tiếp với học sinh sẽ mang lại hậu quả phản giáo dục với cả tập thể học sinh Thầy cô không thể giáo dục cho học sinh những phẩm mà họ chưa có

Thứ ba, giao tiếp học đường là một lĩnh vực của văn hóa giao tiếp xã hội,

được xã hội thừa nhận và tôn trọng Giao tiếp học đường phải được diễn ra trong môi trường sư phạm thân thiện Với truyền thống văn hiến hàng ngàn năm, nhân dân ta luôn yêu mến, kính trọng những người thầy đã có công dạy dỗ nên bao thế hệ nhân tài góp phần tô thắm trang sử dựng nước và giữ nước; truyền thống tốt đẹp này của dân tộc, luôn được giữ gìn và phát huy qua các thế hệ

1.1.2.2 Nội dung giáo dục văn hóa giao tiếp học đường

Giáo dục văn hóa giao tiếp học đường gồm các nội dung sau:

Một là, Xây dựng một môi trường văn hóa giao tiếp trong nhà trường Môi

trường văn hóa giao tiếp trong nhà trường chính là môi trường với những chuẩn mực về văn hóa giao tiếp trong việc dạy, học và trong cuộc sống thường nhật của nhà trường Các chủ thể trong môi trường văn hóa giao tiếp nhà trường bao gồm: cán bộ quản lí, giáo viên, công nhân viên và học sinh Nhà trường cần phải xây dựng một môi trường giáo dục trong đó mọi người cư xử với nhau một cách

có văn hóa theo đúng chuẩn mực về đạo đức, nếp sống, tạo nên một môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh

bộ công nhân viên với nhiều nhiệm vụ khác nhau Họ thường xuyên tiếp xúc trực tiếp với học sinh cho nên cũng cần phải rèn luyện phẩm chất, năng lực và cả cách nói năng, xưng hô, giao tiếp xử sự sao cho đúng chuẩn mực văn hóa

Xây dựng văn hóa giao tiếp học đường không chỉ là nhiệm vụ của thầy cô giáo, đội ngũ công nhân viên mà còn là của chính học sinh trong nhà trường Học sinh trước tiên phải là người có văn hóa, phải thực hiện tốt những nguyên tắc trong giao tiếp giữa con người với con người, không nói tục, chửi thề, biết đấu tranh bảo vệ lẽ phải,… phải giáo dục cho các em cách nói năng, xưng hô, phương thức giao tiếp ứng xử văn minh, lịch sự

Như vậy, nội dung đầu tiên của giáo dục văn hóa giao tiếp học đường là phải xây dựng được một môi trường giao tiếp có văn hóa giữa các thành viên trong nhà trường Chính môi trường này là cơ sở giúp học sinh biết đấu tranh loại bỏ những cái xấu, cái phản văn hóa để xây dựng cho mình thói quen giao tiếp ứng xử phù hợp với truyền thống văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại

Hai là, trang bị cho học sinh những hiểu biết cơ bản về đạo đức, vai trò của

đạo đức trong sự phát triển của mỗi cá nhân, gia đình và xã hội Giúp học sinh hiểu được và biết thực hiện tốt các chuẩn mực đạo đức mà xã hội yêu cầu, giúp

các em nhận thức được những giá trị đạo đức mà thời đại đang quan tâm Giáo

dục hành vi giao tiếp có văn hóa cho học sinh trong nhà trường là giáo dục cho các em ý thức tự giác, tự đánh giá và điều chỉnh trong cách giao tiếp ứng xử và trong hoạt động thực tiễn của mình

Khác với sự điều chỉnh hành vi của pháp luật mang tính bắt buộc, sự điều chỉnh hành vi của đạo đức lại mang tính tự nguyện Vì vậy để hình thành những giá trị đạo đức, nhân cách tốt đẹp của bản thân, nhận thức của mỗi cá nhân

17

không chỉ dừng ở chỗ hiểu biết đúng đắn, đầy đủ các chuẩn mực đạo đức; mà còn phải có niềm tin vào bàn thân và những giá trị đạo đức, có nghị lực để tu dưỡng, rèn luyện Môi trường giao tiếp cũng ảnh hưởng lớn đến việc điều chỉnh hành vi và ngôn ngữ giao tiếp của học sinh; phải nêu cao các giá trị của văn hóa giao tiếp nơi học đường “Tiên học lễ, hậu học văn”, “Tôn sư trọng đạo”…

Ba là, coi trọng công tác giáo dục chính trị tư tưởng, đạo đức cho học sinh

Ngày nay sự giao lưu kinh tế, văn hóa giữa các quốc gia, dân tộc đã làm cho những chuẩn mực, giá trị đạo đức thay đổi theo nhiều chiều hướng khác nhau Nhiều giá trị truyền thống của dân tộc được bổ sung và ít nhiều đã có sự thay đổi cho phù hợp thời đại và nhiều chuẩn mực đạo đức mới được hình thành

Sự phát triển của khoa học - công nghệ mà điển hình là Internet đã giúp mỗi người tiếp cận với nhiều nguồn thông tin đa chiều cả xấu lẫn tốt Chính những thay đổi ấy đã gây ra sự rối loạn trong nhận thức, dễ bị mất phương hướng trong việc lựa chọn các giá trị phù hợp với yêu cầu xã hội của học sinh Giáo dục chính trị, tư tưởng đạo đức cho học sinh là hướng vào việc làm cho học sinh nhận thức một cách rõ ràng và đầy đủ những chuẩn mực đạo đức truyền thống

và hiện đại phù hợp, cái gì cần giữ gìn và phát triển, cái gì cần tiếp thu

Bốn là, rèn luyện cho các em học sinh những hành vi, nguyên tắc giao tiếp

phù hợp với chuẩn mực đạo đức, văn hóa xã hội

Để học sinh có những hành vi và nguyên tắc giao tiếp phù hợp với chuẩn mực đạo đức, văn hóa xã hội thì việc cung cấp cho các em những hiểu biết về đạo đức, văn hóa là chưa đủ Cần phải để học sinh tham gia vào quá trình tạo dựng một môi trường giao tiếp có văn hóa và chính trong quá trình ấy học sinh được rèn luyện, tu dưỡng và biến sự hiểu biết về đạo đức, văn hóa của bản thân thành những hành vi cụ thể trong cuộc sống Sự rèn luyện liên tục, chủ động của học sinh dưới sự dẫn dắt của thầy cô sẽ làm cho các em có ý thức, thói quen giao tiếp, ứng xử văn hóa trong và ngoài nhà trường Đó cũng là mục đích cao nhất của quá trình giáo dục đạo đức, văn hóa cho học sinh Giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh phải chú ý đến tính liên tục và lâu dài của tác động

từ nhiều phía của lực lượng giáo dục; chú ý đến việc uốn nắn từng hành vi cụ

18

thể, từng câu nói chưa chuẩn của các em trong từng tình huống giao tiếp hằng ngày Nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội phải tạo ra cơ hội thực hành để các em biết, hiểu và vận dụng thường xuyên trong đời sống Bên cạnh đó, chính bản thân các em cũng phải thường xuyên tích cực rèn luyện theo hướng dẫn của thầy cô và gia đình, tự rèn luyện hành vi giao tiếp của mình để nâng cao năng lực giao tiếp có văn hóa Đồng thời trong quá trình giao tiếp các em cũng cần phải hiểu rõ những nguyên tắc giao tiếp cơ bản sau:

Tôn trọng nhân cách của đối tượng giao tiếp, đánh giá đúng nhân phẩm

của người khác, tin tưởng, tôn trọng cái riêng Tôn trọng nhân cách của đối tượng giao tiếp thể hiện rõ nhất ở ngôn ngữ nói, giọng điệu, việc sử dụng từ sao cho đảm bảo tính văn hóa Không nên dùng lời nói để xúc phạm đến danh dự và

nhân phẩm của người khác Tin tưởng lẫn nhau trong quá trình giao tiếp, điều

kiện tiên quyết của mọi sự tiếp xúc giữa con người với con người là tin tưởng vào đối tượng giao tiếp với mình và tin tưởng chính bản thân mình Niềm tin sẽ

có sức mạnh cổ vũ, động viên to lớn với đối tượng mà mình giao tiếp từ đó họ sẽ chân thành và cởi mở hơn giúp cho việc giao tiếp đạt kết quả như mong muốn

Nhạy bén, đồng cảm trong giao tiếp, trong quá trình giao tiếp phải biết đặt mình

vào vị trí, hoàn cảnh của người khác để tiếp xúc, để cùng cảm nhận, suy nghĩ Biết ứng xử khéo léo trong các tình huống giao tiếp cụ thể, quan tâm đến đối tượng giao tiếp một cách chân thành Với cử chỉ thân mật, giọng nói nhẹ nhàng,

từ tốn sẽ tạo cho đối tượng giao tiếp một cảm giác an toàn, dễ chịu trong suốt quá trình giao tiếp

Năm là, trang bị cho học sinh hệ thống cách thức tự đánh giá văn hóa giao

tiếp của bản thân

Đánh giá là hoạt động cần phải có của mỗi công việc Thông qua hoạt động đánh giá ta mới xác định được hiệu quả của công việc đang tiến hành Từ đó mới có những điều chỉnh phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả công việc Giáo dục văn hóa giao tiếp học đường là một công việc lâu dài Trong quá trình giáo dục, thầy cô giáo luôn cung cấp cho học sinh các công cụ đánh giá và kết quả đánh giá mức độ tu dưỡng của các em trong từng giai đoạn Muốn nâng cao hiệu quả

19

rèn luyện hành vi giao tiếp có văn hóa cho học sinh thì ngoài kết quả đánh giá của nhà trường, cần hướng dẫn các em tự đánh giá các hành vi giao tiếp của bản thân một cách khách quan, sát thực

Theo TS Đoàn Trọng Thiều - trường Đại học sư phạm TP HCM trong bài

viết: Giáo dục văn hóa giao tiếp trong nhà trường, giáo dục cái tâm, cái đẹp,

ông cho rằng: Nội dung quan trọng nhất là giáo dục về chữ tâm Người có cái tâm tốt, trong sáng là người có cái nhìn nhân hậu với mọi người, mong mọi người sống tốt hơn Sau chữ tâm, cần giáo dục cho mọi người trong trường chuẩn mực về cái đẹp Trên cở sở này, người ta sẽ tìm được hành vi ứng xử giao tiếp thích hợp Văn hóa gắn liền với cái đẹp Cái tốt gắn liền với cái đẹp Vì

“biết rung cảm trước cái đẹp sẽ rất khó làm điều xấu” Có cái tâm tốt, có quan niệm về cái đẹp đúng, người ta sẽ có hành vi ứng xử có văn hóa

1.1.2.3 Vai trò của giáo dục văn hóa giao tiếp học đường

Một trong những mục tiêu giáo dục quan trọng nhất giáo dục phổ thông là việc hình thành những phẩm chất đạo đức cho thế hệ trẻ Việt Nam ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường Sự phát triển nhân cách của học sinh chịu ảnh hưởng rất lớn của cả ba môi trường: gia đình, nhà trường và xã hội Một môi trường văn hóa học đường thuận lợi sẽ tạo điều kiện cho các em nhanh chóng trưởng thành trong giao tiếp, không chỉ biết giao tiếp có văn hóa trong nhà trường mà còn có ý thức giao tiếp văn hóa trong gia đình và ngoài xã hội Sự trưởng thành trong giao tiếp, ứng xử sẽ tạo nền tảng cơ bản vững chắc để các em trở thành công dân tốt

Văn hóa giao tiếp trong nhà trường lành mạnh sẽ tạo nên bầu không khí giao tiếp thân thiện, tạo cơ hội cho các thành viên trong nhà trường chung tay góp sức để thực hiện được mục tiêu đã đề ra trong từng giai đoạn phát triển của nhà trường Sự thành công của nhà trường gắn liền với sự trưởng thành của mỗi thành viên trong việc nâng cao chất lượng dạy và học, gắn liền với sự phát triển của thái độ hợp tác giúp đỡ nhau cùng tiến trong mọi lĩnh vực hoạt động của nhà trường Sự hợp tác ấy được thể hiện trong việc chia sẻ quyền lực trong hoạt động quản lí nhà trường giữa các cấp lãnh đạo; chia sẻ kinh nghiệm trong các

20

hoạt động chuyên môn của đội ngũ giáo viên; chia sẻ kinh nghiệm học tập giữa những học sinh … Văn hóa giao tiếp trong nhà trường lành mạnh sẽ góp phần tạo ra môi trường mà các thành viên trong nhà trường tin cậy, tôn trọng lẫn nhau Môi trường văn hóa ấy giúp mọi người yên tâm và tự tin trong công việc.Một môi trường giao tiếp có văn hóa trong nhà trường sẽ tạo được niềm tin của xã hội đối với tập thể sư phạm trong việc thực hiện các chức năng giáo dục của mình Nguồn nhân lực của nhà trường cung cấp cho xã hội có đức, có tài, có

đủ khả năng khẳng định mình trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế Góp phần phát triển thương hiệu nhà trường đối với cộng đồng trong nước và quốc tế khi thể hiện chức năng kinh tế qua hoạt động đào tạo nguồn nhân lực Môi trường giao tiếp có văn hóa sẽ giúp mỗi nhà trường trở thành tấm gương sáng cho các

tổ chức khác trong xã hội noi theo, góp phần vào quá trình hình thành bản sắc văn hóa tốt đẹp đặc trưng cho dân tộc Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

1.1.2.4 Các con đường giáo dục văn hóa giao tiếp cho học sinh THPT:

Giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh chủ yếu thông qua các con đường sau:

Thứ nhất, giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh thông qua tấm gương mẫu mực của người thầy Trong khi giảng bài, đánh giá học sinh, trò

chuyện với học sinh và đồng nghiệp, người thầy phải luôn thể hiện sự mẫu mực trong lời nói và hành vi để làm tấm gương sáng trong giao tiếp cho các em noi theo

Thứ hai, giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh thông qua việc tích hợp trong dạy học Giáo dục văn hóa giao tiếp có thể thông qua khai thác

nội dung các môn học có tiềm năng như: giáo dục công dân, văn, sử, địa…Trong quá trình giảng dạy các bộ môn giáo viên có thể tích hợp và lồng ghép việc giáo dục văn hóa giao tiếp cho học sinh, tạo điều kiện giúp học sinh nâng cao năng lực lĩnh hội trong học tập, hình thành thái độ, hành vi và giúp học sinh có động lực tìm hiểu, cân nhắc các lựa chọn và có quyết định đúng đắn để giải quyết vấn đề cũng như có cơ hội thuận lợi để rèn luyện kĩ năng giao tiếp hiệu quả

21

Đồng thời việc giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh thông qua các môn học trong nhà trường phổ thông được thực hiện theo một cách tiếp

cận mới, đó là sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực để tạo điều

kiện, cơ hội cho học sinh được trao đổi, giao tiếp với nhau trong quá trình học tập môn học Thông qua những phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực có thể khuyến khích các em cùng tương tác, cùng tham gia, kích thích tư duy phê phán

và tư duy sáng tạo Qua đó rèn luyện cho các em được kĩ năng giao tiếp khi các

em thể hiện ý tưởng cá nhân và xem xét đánh giá ý tưởng của người khác

Thứ ba, giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh thông qua việc tích hợp vào các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp Hoạt động ngoài giờ lên

lớp là một bộ phận của quá trình giáo dục ở nhà trường phổ thông Đó là những hoạt động được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa trên lớp Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp là sự tiếp nối hoạt động dạy học trên lớp, là cầu nối gắn lí thuyết với thực tiễn và đời sống xã hội, tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức và hành động, góp phần hình thành tình cảm, niềm tin đúng đắn ở học sinh

Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp là điều kiện thuận lợi để học sinh phát huy vai trò chủ thể hoạt động giáo dục, nâng cao tính tích cực chủ động, năng động, sáng tạo trong hoạt động Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp góp phần quan trọng vào sự hình thành và phát triển nhân cách cho các em

Ở bậc THPT chương trình giáo dục ngoài giờ lên lớp có các chủ đề sau:

Trong năm học có 18 tiết:

Thanh niên với truyền thống hiếu học và

22

hoá dân tộc Chủ đề hoạt động tháng 2 Thanh niên với lý tưởng cách mạng 2 tiết Chủ đề hoạt động tháng 3 Thanh niên với vấn đề lập nghiệp 2 tiết

Thông qua việc tổ chức các chủ đề trên, dưới các hình thức tổ chức đa dạng, sử dụng các phương pháp thể hiện nguyên tắc tương tác, trải nghiệm… cùng các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực có tiềm năng có thể hình thành

và phát triển kĩ năng giao tiếp cho các em như kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng nói chuyện trước đám đông, kĩ năng tranh luận,…

Thứ tư, giáo dục kĩ năng sống thông qua các tình huống giáo dục và các tình huống thực tiễn trong cuộc sống Bằng cách đặt học sinh vào tình huống

phải giải quyết các vấn đề nảy sinh ở trường lớp hay trong cuộc sống và hướng các em cách giải quyết các tình huống đó theo quy trình của các kĩ năng sống phù hợp, mang tính tích cực, hiệu quả Dạy các em những kĩ năng sống cần thiết như: kĩ năng giao tiếp, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng lắng nghe tích cực, kĩ năng ra quyết định,…

Có thể thấy rằng, có nhiều con đường để giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT Nhưng tất cả con đường ấy chỉ thực sự có hiệu quả

Với tinh thần chỉ đạo của Chỉ thị: Rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh:

Rèn luyện kỹ năng ứng xử hợp lý với các tình huống trong cuộc sống, thói quen

và kỹ năng làm việc, sinh hoạt theo nhóm Rèn luyện sức khỏe và ý thức bảo vệ sức khỏe, kỹ năng phòng, chống tai nạn giao thông, đuối nước và các tai nạn thương tích khác Rèn luyện kỹ năng ứng xử văn hóa, chung sống hòa bình, phòng ngừa bạo lực và các tệ nạn xã hội

Chúng ta thấy, nội dung của phong trào gắn liền với văn hóa học đường, văn hóa giao tiếp Mục đích của phong trào là nhằm thiết lập lại môi trường sư phạm với 6 đặc trưng: trật tự kỷ cương, trung thực, khách quan, công bằng, tình thương và khuyến khích sáng tạo, hiệu quả; tiến tới ngăn chặn, đẩy lùi những hành vi phi văn hóa để trả lại một môi trường văn hóa lành mạnh cho học đường

Nghị quyết 29 Hội nghị Trung ương 8, khóa XI và đặc biệt là văn kiện Đại

hội Đảng khóa XII đã nêu ra giải pháp chủ yếu: “Đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ

mục tiêu, chương trình, nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển năng lực và phẩm chất của người học”, nhằm

đổi mới chương trình khung các môn học và nội dung của nó theo hướng phát triển mạnh năng lực và phẩm chất người học, bảo đảm hài hòa đức, trí, thể, mỹ; thực hiện tốt phương châm: Dạy người, dạy chữ và dạy nghề (trước đây là dạy chữ, dạy người, dạy nghề)

Trên tinh thần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục - đào tạo của Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XII, Bộ Giáo dục và đào tạo đã ban hành Công văn số:

24

4325/BGDĐT-GDTrH, ngày 01 tháng 9 năm 2016: Hướng dẫn thực hiện nhiệm

vụ giáo dục trung học năm học 2016-2017, với nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu là:

Tăng cường nề nếp, kỷ cương và chất lượng, hiệu quả công tác trong các cơ sở

giáo dục trung học Chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng sống, ý thức, trách nhiệm của công dân đối với xã hội, cộng đồng của học sinh

Và gần đây nhất là công văn số 282/BGDĐT-CTHSSV ngày 25 tháng 01 năm 2017 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc đẩy mạnh xây dựng môi trường văn hóa trong trường Với các nội dung chỉ đạo:

- Tăng cường tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ bằng nội dung và hình thức phù hợp với tình hình chính trị, văn hóa, xã hội, đối tượng tham gia và điều kiện thực tế của địa phương, nhà trường

- Chủ động xây dựng kế hoạch và thực hiện có hiệu quả mối quan hệ phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong giáo dục và xây dựng môi trường văn hóa trường học Xây dựng hệ giá trị, văn hóa đạo đức cốt lõi làm chuẩn mực, để mọi thành viên trong cơ sở giáo dục lấy đó làm mục tiêu phấn đấu

- Tiếp tục hoàn thiện và triển khai bộ quy tắc ứng xử văn hóa trong trường học: Quy tắc ứng xử trong trường học là những chuẩn mực, giá trị và hành vi ứng xử văn hóa thông qua các hoạt động giao tiếp, sinh hoạt, làm việc, học tập,…, nhằm điều chỉnh cách thức ứng xử của mọi thành viên trong nhà trường theo thuần phong mỹ tục; tạo môi trường làm việc, học tập thân thiện, hợp tác, trách nhiệm, cởi mở, trung thực, văn minh trong nhà trường

Như vậy, so với các văn bản trước đây thì công văn số 282 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đề cập thẳng vào nội dung xây dựng văn hóa trong trường học Trong đó tập trung vào nội dung hoàn thiện và triển khai bộ quy tắc ứng xử trong nhà trường Những văn bản chỉ đạo của ngành trong giai đoạn vừa qua đã chứng tỏ quyết tâm của cả hệ thống giáo dục trong việc xây dựng văn hóa học đường nói chung và văn hóa giao tiếp học đường nói riêng

25

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay

1.2.1 Đặc điểm học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay

1.2.1.1 Đặc điểm chung của học sinh THPT

* Về đặc điểm tâm, sinh lí: Tuổi thanh niên được tính từ 15 đến 25 tuổi, được chia làm 2 thời kì: thời kì từ 15-18 tuổi gọi là tuổi đầu thanh niên; thời kì

từ 18-25 tuổi gọi là giai đoạn hai của tuổi thanh niên Học sinh THPT còn gọi là tuổi đầu thanh niên Tuổi đầu thanh niên thể hiện tính chất phức tạp và nhiều mặt của hiện tượng, nó được giới hạn ở hai mặt: sinh lí và tâm lý Ở lứa tuổi này các em có những thay đổi đột ngột, nhanh chóng về tâm sinh lí, nếu như hình dáng vẻ bên ngoài các em giống như người lớn thì về mặt tâm lý xã hội các em vẫn còn rất trẻ con Chính vì vậy, tự bên trong các em đã xảy ra sự mất cân bằng rất lớn mà nếu chúng ta không biết, không hiểu, không thông cảm, không giúp

đỡ kịp thời sẽ rất dễ xảy ra những hậu quả đáng tiếc Ở độ tuổi này các em thường có xu hướng tự đánh giá mình cao hơn so với hiện thực, các em thích thổi phồng những khả năng của mình và cho mình là nhân vật có tầm quan trọng nhất, mọi người phải suy nghĩ và hành động như mình Nếu như ở tuổi thơ các

em luôn xem bố mẹ, thầy cô là hình mẫu lí tưởng của mình thì trong lứa tuổi này các em bắt đầu có xu hướng thay đổi thần tượng, mặt khác do ít trải nghiệm, ít kiến thức xã hội nên sự đánh giá người khác của các em khá cực đoan - cứng nhắc, những người được các em đánh giá cao thì sẽ được các em tin tưởng, yêu quý, thích hoàn thành công việc do người đó giao phó và tỏ rõ thái độ ngược lại đối với những người mà các em không thích Ở tuổi từ 15-18, nhân cách các em định hình nhưng chưa ổn định, trí tuệ phát triển tối đa, nhưng cảm xúc thì giao động, hoang mang, lo sợ, dễ trầm cảm Hành động bốc đồng, dao động, lúc hăng hái lúc chán nản, xa lánh dễ tập nhiễm các hành vi tiêu cực Giai đoạn này các

em cần có sự hỗ trợ của người lớn, đặc biệt là bố mẹ về mặt tâm lí và mong có được sự đồng cảm của thầy cô để cảm thông cho các em những lỗi lầm trong ứng xử Sự tin tưởng của xã hội tạo điều kiện cho các em thể hiện năng lực thông qua các hoạt động của cộng đồng Chính những đặc điểm lứa tuổi như trên

26

thì sự thấu hiểu của 3 môi trường giáo dục: Gia đình, nhà trường và xã hội luôn

là điều cần thiết trong việc định hình nhân cách của học sinh, những đứa trẻ vị thanh niên

*Về hoạt động giao tiếp: Các em khao khát muốn có những quan hệ bình đẳng trong cuộc sống và có nhu cầu sống cuộc sống tự lập Tính tự lập của các

em thể hiện ở ba mặt: tự lập về hành vi, tự lập về tình cảm và tự lập về đạo đức, giá trị Nhu cầu giao tiếp với bạn bè cùng lứa tuổi trong tập thể phát triển mạnh

và trở thành nhu cầu không thể thiếu được Tính chất của mối quan hệ với bạn

bè ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành các phẩm chất nhân cách của các em Chính thông qua mối quan hệ với bạn mà năng lực hiểu người khác, hiểu bạn của mỗi học sinh được xây dựng Do đó, năng lực hiểu bản thân mình được hình thành và năng lực tự ý thức cơ sở của tự giáo dục được phát triển Nhưng tình bạn của các em ở lứa tuổi này còn mang màu sắc cảm xúc nhiều nên thường có biểu hiện lí tưởng hóa tình bạn Có nghĩa là các em thường đòi hỏi ở bạn mình phải có những cái mình muốn chứ không chú ý đến khả năng thực tế của bạn Tuy nhiên, có thể thấy rằng, tính chất của mối quan hệ bạn bè có vai trò rất quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách của các em trong môi trường học đường Bởi lẽ, chính trong quá trình giao tiếp với bạn những quan điểm, tư tưởng, thói quen, hứng thú, tâm trạng được các em mang vào trong các tương tác của mình với bạn Vì thế, thông qua mối quan hệ này văn hóa học đường được lan tỏa, được sống động, được phong phú hơn với những giá trị, chuẩn mực, niềm tin mới Do đó, trong quá trình tiếp thu và xây dựng văn hóa học đường trong nhà trường thì việc tập trung xây dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa học sinh với nhau là rất quan trọng

Ở tuổi này cũng đã xuất hiện môt loại tình cảm đặc biệt – tình yêu nam nữ Tình yêu của lứa tuổi này còn được gọi là “tình yêu bạn bè”, bởi vì các em thường che giấu tình cảm của mình trong tình bạn nên đôi khi cũng không phân biệt được đó là tình bạn hay tình yêu Tình yêu ở lứa tuổi này về cơ bản là tình cảm lành mạnh, trong sáng nhưng cũng là một vấn đề rất phức tạp, đòi hỏi sự khéo léo tế nhị của cha mẹ, thầy cô Chính vì thế, người lớn cần thấy rằng đây là

27

bắt đầu một giai đoạn bình thường và tất yếu trong sự phát triển của con người không nên can thiệp một cách quá thô bạo

Như vậy, với lứa tuổi của học sinh THPT có những ưu điểm và nhược điểm

mà trong công tác giáo dục nói chung và giáo dục văn hóa giao tiếp học đường nói riêng cần phải lưu ý Thanh niên là lứa tuổi mộng mơ, khao khát sáng tạo, thích cái mới lạ, chuộng cái đẹp hình thức nên dễ bị cái đẹp bề ngoài làm lung lay sinh ra tâm lí có mới nới cũ Đa số các em rất hăng hái nhiệt tình trong công việc, rất lạc quan yêu đời nhưng cũng dễ bi quan chán nản khi gặp thất bại dễ buông xuôi Các em thường có xu hướng thích hưởng thụ, đua đòi theo bạn bè nhưng lại lười lao động Các em thông minh, sáng tạo, tiếp thu nhanh cái mới nhưng cũng chủ quan, nông nổi, kiêu ngạo và ít chịu học hỏi người khác Vì vậy, cần chú ý xây dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa học sinh với giáo viên dựa trên cơ sở của mối quan hệ bình đẳng, tôn trọng và tin tưởng lẫn nhau Cần tạo điều kiện để các em thỏa mãn tính tích cực, độc lập trong hoạt động và nâng cao tinh thần trách nhiệm của các em bằng cách tổ chức nhiều hoạt động khác nhau

để lôi kéo các em tham gia vào đó một cách tích cực nhằm giáo dục lẫn nhau và

tự giáo dục Người lớn và đặc biệt là thầy cô không được quyết định thay hay làm thay cho các em vì các em sẽ rất dễ tự ái và cảm thấy phiền toái

Cần phối hợp các lực lượng giáo dục để tạo nên sức mạnh tổng hợp đến các

em ở mọi nơi, mọi lúc theo một nội dung thống nhất Chúng ta phải thấy rằng, tuổi đầu thanh niên là thời kỳ đặc biệt quan trọng đối với cuộc đời con người Đây là thời kì lứa tuổi phát triển một cách hài hòa, cân đối, là thời kì có sự biến đổi lớn trong toàn bộ nhân cách để các em sẵn sàng bước vào cuộc sống tự lập

Do đó, giáo viên phải nhận thức đầy đủ vị trí của lứa tuổi này để có nội dung, phương pháp giáo dục thích hợp nhằm đem lại hiệu quả tối ưu trong hoạt động

sư phạm

1.2.1.2 Đặc điểm riêng của học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay

Ngoài những đặc điểm chung đã nêu ở trên thì học sinh trung học phổ thông ở Cần Thơ có những nét đặc trưng riêng biệt Do ảnh hưởng bởi mảnh đất và con người nơi đây

28

Thành phố Cần Thơ nằm ở trung tâm vùng hạ lưu châu thổ sông Cửu Long, trải dài trên 65km dọc bờ Tây sông Hậu với diện tích tự nhiên 1.401km2 , dân số 1.188.435 người Là vùng đất được thiên nhiên ưu đãi, đất đai màu mỡ, ruộng đồng xanh mướt, vườn trái cây trĩu nặng quả ngọt nhờ uống nước sông Hậu cuồn cuộn phù sa Ở mảnh đất Cần Thơ, dòng sông là đường giao thông huyết mạch, là nơi giao thương, lập chợ Dân gian có câu “nhất cận thị, nhị cận giang”, dọc bờ sông Cần Thơ người dân có tập quán sinh sống trên sông, cất nhà ven sông Và người dân thường dùng ghe, xuồng, tàu, đò… để làm phương tiện đi lại và vận chuyển hàng hóa Chợ nổi ở Cần Thơ là điển hình cho tính sáng tạo, thích nghi hoàn cảnh sống Chính vì thế, ghe xuồng bổng trở thành người bạn thâm tình, ăn sâu vào lời ăn tiếng nói của người dân Cần Thơ

Trong hành trình xuôi về biển cả, chỗ nào địa hình sông hội tụ, như: cửa sông, vàm sông, bến đò, bùng binh, ngã ba, ngã bảy… thì cũng chính là chỗ tụ hội của người dân Dần dà, những nơi này thành xóm, thành làng, thành chợ Tính cách người dân Cần Thơ cũng từ đó mà cởi mở, bộc trực và hào phóng tựa như phù sa của dòng sông, con rạch Tính cách ấy được thể hiện rõ trong giao tiếp, ứng xử Người dân Cần Thơ nổi tiếng hào phóng, cởi mở, bộc trực, chân tình và sống hết lòng Họ không bị ảnh hưởng nhiều bởi sự ràng buộc của lễ nghi phong kiến với những tôn ti trật tự trong xã hội và gia đình nên cách xưng

hô cũng rất gần gũi, thân thiết Dù không bà con nhưng khi gặp người lớn tuổi vẫn có thể gọi “Ngoại”, “Nội” vừa tạo sự thân mật nhưng cũng thể hiện sự kính trọng Trong giao tiếp, quan hệ với bạn bè, người Cần Thơ rất trọng tình nghĩa, đối đãi với bạn bè cởi mở, bao dung và lịch thiệp Khi có khách đến nhà, người Cần Thơ tiếp đón bằng tất cả những gì họ có bằng thái độ mừng rỡ, hồ hởi:

Đến đây thì ở lại đây Bao giờ bén rễ xanh cây hãy về

Có thể nói, hiếu khách là một trong những nét cá tính độc đáo của người miền Nam nói chung và người dân Cần Thơ nói riêng Điều đó được thể hiện đậm nét trong sinh hoạt láng giềng của người dân Nam Bộ Thông qua những buổi lễ, tiệc, như: đám cưới, đám giỗ, tân gia… Họ đến với nhau vì tình cảm, vì

29

lòng “hiếu khách” của gia chủ Khi có bạn đến nhà, dù nhà nghèo thì họ vẫn lo cho bạn chu đáo, tiền bạc có xá gì, nhân nghĩa mới là điều trọng, thế nên mới có câu ca dao:

Bắt con cá lóc nướng trui Làm mâm rượu trắng đãi người bạn xa

Ngoài tính hiếu khách, tính bộc trực “ăn ngay, nói thẳng” cũng là nét đặc trưng của người Cần Thơ Khi cần trao đổi vấn đề gì họ cũng đi thẳng vào vấn

đề, không nói “vòng vo tam quốc” Ngay cả trong tình yêu cũng được bày tỏ một cách chân tình, thẳng thắn:

Trắng như bông lòng anh hổng chuộng Đen như cục than hầm biết làm ruộng anh thương

Không chỉ hiếu khách, bộc trực tấm lòng người Cần Thơ còn rất đỗi vị tha

và đôn hậu được thể hiện qua lối sinh hoạt hàng ngày họ luôn chân tình và dễ hòa mình Đó cũng chính là cội nguồn sự hội nhập giao lưu giữa cộng đồng các dân tộc Việt Nam

Trong trang phục, từ xưa, người Cần Thơ đã chọn đồ bà ba làm trang phục chính Với người bình dân, áo bà ba thường có màu đen, nâu, được mặc với quần đen ống rộng Và do đặc thù công việc của người đàn ông làm ruộng nhiều, công việc khuân vác dễ va chạm nên họ thường nhuộm đen nhiều lần để vải dày, bền và tạo nét cứng cáp, mạnh mẽ Trong khi đó, áo bà ba của nữ giới lại mềm mại, uyển chuyển hơn Hai vật thường gắn liền với trang phục bà ba là chiếc khăn rằn và chiếc nón lá Ngày nay, bên cạnh những chiếc áo bà ba thì những kiểu trang phục khác đã được người Cần Thơ chọn để năng động hơn trong giao tiếp và lao động Dẫu có thay đổi nhưng nhìn chung trang phục của người Cần Thơ từ xưa đến nay vẫn rất trang nhã, thanh lịch, kín đáo và sang trọng

Hiện nay, Cần Thơ là một trung tâm hàng đầu về kinh tế, tài chính, khoa học kĩ thuật, văn hóa, giáo dục của đồng bằng sông Cửu Long Ở đây tập trung nhiều cơ sở kinh tế, hạ tầng kĩ thuật như: hệ thống giao thông thủy bộ, sân bay, bến cảng, các khu công nghiệp, các dịch vụ bưu chính viễn thông, bảo hiểm, ngân hàng, điện, cấp thoát nước và nhiều khu đô thị mới thành lập tạo điều kiện

30

cho kinh tế thành phố phát triển Thành phố Cần Thơ đang phấn đấu xây dựng

và phát triển “để trở thành thành phố đồng bằng cấp quốc gia văn minh, hiện đại, xanh, sạch, đẹp, xứng đáng là thành phố cửa ngõ của cả vùng hạ lưu sông

Mê Công; là trung tâm công nghiệp, trung tâm thương mại – dịch vụ, du lịch, trung tâm giáo dục – đào tạo và khoa học công nghệ, trung tâm y tế và văn hóa,

là đầu mối quan trọng về giao thông vận tải nội vùng và liên vùng quốc tế, là địa bàn trọng điểm giữ vị trí, chiến lược về quốc phòng, an ninh của Đồng bằng sông Cửu Long và của cả nước” [7, tr 2]

Trong lĩnh vực giáo dục, Cần Thơ là nơi hội tụ của nhiều nhà giáo đồng thời là những văn nhân, sĩ phu yêu nước cùng chung chí hướng, tính cách: Bùi Hữu Nghĩa, Phan Văn Trị, Nguyễn Thần Hiến, Nguyễn Giác Nguyên… Họ đã cống hiến cả cuộc đời mình cho sự nghiệp chính trị, giáo dục và nhiều lĩnh vực khác của đất nước, là tấm gương sáng cho thế hệ trẻ noi theo

Sau khi đất nước thống nhất, thực hiện chủ trương của Đảng và nhà nước, nền giáo dục Cần Thơ trên đà phát triển, nhiều chương trình xóa mù chữ được dấy lên thành phong trào sôi nổi Mặc dù còn thiếu thốn, nhưng các địa phương trong thành phố đã cố gắng tạo mọi điều kiện tốt nhất cho giáo dục Trong thời gian này, thành phố Cần Thơ đang tập trung xây dựng, mở rộng hệ thống các trường lớp Đặc biệt trong năm học 2016-2017 mạng lưới trường học và quy mô học sinh của toàn thành phố phát triển mạnh Đối với giáo dục phổ thông toàn ngành hiện có 279 trường phổ thông với 189.141 học sinh, chia ra: Tiểu học:

183 trường tiểu học với tổng số 99.884 học sinh; Trung học cơ sở: 63 trường với tổng số 62.906 học sinh; Trung học phổ thông: 33 trường với tổng số 26.351 học sinh [56,tr1]

Nhìn chung, sau hơn 40 năm giải phóng, ngành giáo dục và đào tạo Cần Thơ đã có những bước đi vững chắc về số lượng và chất lượng Với vị trí trung tâm trong vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long, là một trung tâm văn hóa khoa học

kỹ thuật của vùng Vì vậy, trong những năm tới giáo dục - đào tạo Cần Thơ đang phấn đấu để đạt được những chuyển biến tốt, thực hiện tốt nhiệm vụ: nâng cao

31

dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài để vươn lên đáp ứng nhu cầu của

sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hiện nay

Với điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục như vậy nên học sinh THPT trên địa bàn thành phố Cần Thơ có những nét riêng khác biệt so với các vùng khác:

Ưu điểm: Hầu hết các em học sinh ở thành phố Cần Thơ được sinh ra

trong những gia đình có nền kinh tế khá ổn định Các em nhận được sự quan tâm, chăm sóc chu đáo từ bố mẹ, người thân nên hầu hết các em phát triển tốt về

cả thể chất và trí tuệ Đặc biệt là về mặt thể chất, nhiều em có chiều cao và cân nặng vượt chuẩn so với độ tuổi So với các em học sinh ở các vùng khó khăn thì

đây là một điểm thuận lợi rất lớn Hiện nay các trường THPT trên địa bàn thành

phố Cần Thơ, đặc biệt là các trường ở các quận trung tâm như trường THPT Bùi Hữu Nghĩa, trường THPT Bình Thủy, trường THPT Châu Văn Liêm, trường chuyên Lí Tự Trọng, được trang bị đầy đủ về cơ sở vật chất, có các phòng chức năng, phòng thí nghiệm thực hành, có nhà thi đấu đa năng, với một môi trường học tập được trang bị đầy đủ cộng thêm sự tâm huyết và nhiệt tình của thầy cô các em sẽ có những tiết học đạt chất lượng, hiệu quả Bên cạnh đó, ngoài những giờ học chính khóa trong lớp các em sẽ được tạo điều kiện để tham gia các hoạt động ngoại khóa, văn nghệ, thể dục, thể thao trong và ngoài nhà trường đây

chính là cơ hội để các em rèn luyện kĩ năng sống và kĩ năng giao tiếp

Nét tính cách nổi bật của người Nam Bộ nói chung và người Cần Thơ nói riêng là cởi mở, hào phóng, ngay thẳng, dám làm dám chịu, không để bụng thù hằn cá nhân Chính vì vậy, các em học sinh được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này cũng bị ảnh hưởng bởi những tính cách này Đặc biệt là tính thật thà, ăn ngay nói thẳng Sự thật thà của các em thể hiện trong cả lời nói và hành động, khi cần nói gì là đi thẳng ngay vào vấn đề, khi gây ra lỗi lầm dũng cảm thừa nhận không quanh co chối cãi hay đổ thừa cho người khác Đây chính là một điểm thuận lợi mà trong quá trình giáo dục thầy cô và người lớn cần nắm bắt để công tác giáo dục của mình đạt hiệu quả cao

32

Trong cách xưng hô, nếu ở Bắc Bộ với nền văn hoá nông nghiệp lúa nước lâu đời đã khiến cư dân nơi đây chú trọng đến việc sử dụng các đại từ xưng hô sao cho khéo léo, văn nhã, chú trọng thứ bậc thì ở miền Tây Nam Bộ, người Việt di cư đã làm chủ trên những mảnh đất màu mỡ được bồi đắp từ hệ thống sông Cửu Long, dân cư lại thưa thớt, vì thế mà hình thành những làng xã mang tính mở Sống trong vùng đất ít tính cạnh tranh như thế, con người trở nên sống thật với bản thân hơn và sống thật với người khác hơn Chính vì thế, trong lối xưng hô của người dân Nam Bộ không văn nhã và chú trọng thứ bậc như người miền Bắc mà mang tính gần gũi, thân thiết hơn tạo nên sự gần gũi, cởi mở trong quá trình giao tiếp Thế nên trong môi trường học đường khi giao tiếp với bạn bè các em học sinh nơi đây vẫn rất phổ biến lối xưng hô tao – mày, tui- ông chứ không phải gọi bạn xưng tôi như người miền Bắc với lối xưng hô thân thiết như thế đã tạo nên sự thân thiện, cởi mở trong quá trình giao tiếp với bạn bè

Hạn chế: Cần Thơ là một trung tâm hàng đầu về kinh tế, tài chính, khoa

học kĩ thuật, văn hóa, giáo dục của đồng bằng sông Cửu Long Nơi đây thu hút các nguồn lao động từ các nơi khác đổ về nên bên cạnh những thuận lợi về nguồn nhân lực cũng tạo ra không ít khó khăn Người lao động ngoài thành phố

đổ về (chủ yếu ở khu vực phía Bắc) dẫn đến sự giao thoa văn hóa của cả hai cộng đồng Phong cách ứng xử cũng có sự pha trộn, xâm nhập và tạo nên những thói quen và kỹ năng giao tiếp không chuẩn của một bộ phận học sinh Kinh tế gia đình của nhiều học sinh được nâng cao, đáp ứng được nhiều nhu cầu sinh hoạt vui chơi của các em Việc đáp ứng nhu cầu của con em nhưng thiếu sự quản lý đã tạo nên một bộ phận học sinh không quan tâm đến học tập rèn luyện

bản thân Do sống trong vùng đất được thiên nhiên ưu đãi, đất đai màu mỡ việc

mưu sinh của người dân nơi đây có nhiều thuận lợi chứ không phải vất vả lo từng bữa ăn hay ăn hôm nay lo đến ngày mai như người dân miền Bắc, miền Trung Vì vậy, đã tạo ra thói quen của người dân Nam Bộ nói chung và ở Cần Thơ nói riêng đó là sống chỉ cần vừa đủ, làm được bao nhiêu thì xài hết bấy nhiêu, tới đâu tính tới đó Chính lối sống vô tư ấy của người lớn đã ảnh hưởng đến tâm lý của các em học sinh, các em thiếu sự cố gắng nỗ lực để vươn lên

33

trong cuộc sống, khi gặp khó khăn dễ chán nản, buông xuôi Trong học tập, các chỉ cần học để vừa đủ lên lớp, rèn luyện vừa đủ để cha mẹ không la mắng chứ

không cần phải trở thành những người giỏi nhất, xuất sắc nhất

Sự phóng khoáng trong cách giao tiếp của gia đình người dân Nam Bộ cũng đã làm các em không nhận thức được phải có cách ứng xử phù hợp với tình huống Gia đình cũng ít quan tâm uốn nắn từng lời ăn tiếng nói của các em và chính bản thân người lớn cũng ít chú ý đến việc phải giao tiếp theo chuẩn mực

để làm gương cho các em noi theo Vì vậy, việc nói tục, chửi thề hay vô lễ với giáo viên vẫn còn khá phổ biến ở các trường học nơi đây

Như vậy, các em học sinh trung học phổ thông ở Cần Thơ có những đặc điểm riêng so với học sinh ở các vùng miền khác của nước ta Ở đây các em có rất nhiều ưu điểm, thuận lợi nhưng cũng đứng trước nhiều khó khăn, hạn chế cần phải khắc phục Cho nên để thực hiện tốt việc giáo dục văn hóa giao tiếp trong nhà trường thì bản thân những nhà giáo phải biết nhìn nhận, đánh giá, từ

đó đề ra những biện pháp để phát huy những thuận lợi và khắc phục được những hạn chế nêu trên

1.2.2 Sự cần thiết giáo dục văn hóa giao tiếp học đường cho học sinh THPT ở thành phố Cần Thơ hiện nay

Văn hóa giao tiếp học đường thể hiện diện mạo giáo dục, trình độ dân trí, nét đẹp văn hóa của một vùng miền và thể hiện chất lượng giáo dục và đào tạo của mỗi nhà trường

Văn hóa giao tiếp học đường tạo ra môi trường thân thiện cho học sinh trong học tập và rèn luyện, giúp các em cảm thấy an toàn, cởi mở, được tôn trọng, được thừa nhận giá trị Từ đó các em sẽ tích cực khám phá, trải nghiệm, tích cực hợp tác với giáo viên và nhóm bạn, nỗ lực đạt thành tích trong học tập

và rèn luyện; biết chia sẻ và chấp nhận các nhu cầu, hoàn cảnh khác nhau Nếu văn hóa giao tiếp học đường được xây dựng tốt thì sẽ mở ra phong trào khuyến khích học sinh phát biểu và bày tỏ quan điểm cá nhân, tư duy sáng tạo của các

em được thúc đẩy