Phong cách nguyễn huy tưởng qua truyện viết cho thiếu nhi

Vì khi một “phong cách lớn ra đời, đó là một thời kỳ mới của văn học trong quá trình lịch sử.”[10; 62] cho nên việc nghiên cứu sáng tác của nhà văn dưới góc nhìn lý thuyết phong cách là

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học :PGS.TS PHẠM THÀNH HƯNG

HÀ NỘI - 2016

Xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn động viên và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập

và hoàn thành luận văn

Hà Nội, tháng 11 năm 2016 Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thúy

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thúy

MỤC LỤC

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 5

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4.1 Đối tượng nghiên cứu 5

4.2 Phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Giả thuyết đóng góp 7

Chương Một: Vấn đề phong cách và sự hình thành phong cách Nguyễn Huy Tưởng 8

NỘI DUNG 9

CHƯƠNG 1: VẤN ĐỀ PHONG CÁCH VÀ SỰ HÌNH THÀNH 9

PHONG CÁCH NGUYỄN HUY TƯỞNG 9

1.1 Một số vấn đề về phong cách và phong cách nghệ thuật tác giả 9

1.1.1 Về thuật ngữ phong cách 9

1.1.2 Một số quan niệm về phong cách nghệ thuật tác giả 13

1.1.3 Một số biểu hiện của phong cách nhà văn 25

1.2 Nguyễn Huy Tưởng như một phong cách truyện ngắn viết cho độc giả trẻ tuổi 27

CHƯƠNG2: NGUYỄN HUY TƯỞNG – NGƯỜI KỂ TRUYỆN CỔ TÍCH VÀ TRUYỆN LỊCH SỬ THÂM TRẦM 36

2.1 Người kể chuyện 36

2.1.1 Khái lược về người kể chuyện 36

2.1.2 Người kể trong truyện của Nguyễn Huy Tưởng 37

2.2 Người kể chuyện lịch sử 37

2.2.1 Lịch sử đất nước hiện lên sinh động, cụ thể, như câu chuyện hôm

qua 39

2.2.2.Lịch sử được huyền thoại hóa 45

2.3 Người kể chuyện cổ tích 49

2.3.1 Nguyễn Huy Tưởng – tác giả của các cổ tích viết lại 51

2.3.2.Những câu chuyện thời sự, gắn với mục tiêu giáo dục lòng yêu nước 58

2.3.3 Người kể ngôi thứ nhất 61

2.3.4.Một thế giới nghệ thuật tả chân 62

2.3.5.Người kể từ“điểm nhìn bề trên”,bảo ban, giáo dục 65

CHƯƠNG 3:THẾ GIỚI NHÂN VẬT QUA TRUYỆN THIẾU NHI CỦA NGUYỄN HUY TƯỞNG 71

3.1 Khái niệm nhân vật 71

3.2 Hình tượng nhân vật thiếu nhi 73

3.3 Hình tượng nhân vật anh hùng 77

3.4 Hình tượng nhân vật từ thế giới loài vật 85

3.5 Bút pháp khắc hoạ hình tượng nhân vật 91

3.5.1.Khắc họaqua hành động và xung đột 91

3.5.2 Khắc họaqua ngoại hình 94

3.5.3 Khắc họa qua mô tả tâm lý và phân tích tâm trạng 96

KẾT LUẬN 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sự vận động, phát triển của một nền văn học được đánh dấu bằng sự xuất hiện, định hình của các tài năng văn học, các phong cách nghệ thuật độc đáo Vì khi một “phong cách lớn ra đời, đó là một thời kỳ mới của văn học trong quá trình lịch sử.”[10; 62] cho nên việc nghiên cứu sáng tác của nhà văn dưới góc nhìn lý thuyết phong cách là hướng nghiên cứu cần thiết, có tính thời sự để nhận diện, khẳng định những nỗ lực sáng tạo của người nghệ sĩ trong việc tạo ra một lối viết, một phong cách riêng không lẫn với các cây bút cùng thời Đồng thời qua việc nghiên cứu phong cách tác giả sẽ thấy được sự phong phú, đa dạng của đời sống văn chương, thấy được những dấu ấn của cả một giai đoạn, thời kỳ lịch sử

Trong đời sống lý luận, phê bình văn học hiện nay có sự xuất hiện của nhiều lý thuyết, khuynh hướng phê bình như: tự sự học, thông diễn học, văn hóa học, phê bình nữ quyền, hậu thực dân… nhằm đem đến cho người đọc những cảm nhận mới về các hiện tượng văn chương Tuy nhiên để thấy được

sự khác biệt, nổi bật trong cảm hứng, quan điểm sáng tác đến phương thức, bút pháp nghệ thuật của nhà văn thì lối nghiên cứu, phê bình theo phong cách vẫn là hướng nghiên cứu phù hợp, có tính thực tiễn cần được vận dụng để thấy được vẻ đẹp khác lạ của những áng văn và sự sáng tạo, đóng góp của nhà văn đối với sự phát triển của văn học dân tộc, nhất là trong bối cảnh hiện nay

có sự xuất hiện một lực lượng đông đảo các cây bút trẻ trong khi họ lại chưa định hình và tìm được cho mình một lối viết riêng để tạo nên một phong cách

in dấu trong lòng bạn đọc

Nhắc đến văn học Việt Nam thế kỷ XX không thể không nhắc tới những gương mặt tiêu biểu với phong cách độc đáo như Nguyễn Bính, Xuân Diệu, Nguyễn Tuân, Nam Cao, Thạch Lam…, và đặc biệt phải kể tới những sáng

tác ấn tượng mang phong cách riêng của Nguyễn Huy Tưởng

Với một di sản văn học phong phú, trải rộng trên khá nhiều lĩnh vực, Nguyễn Huy Tưởng xứng đáng là một đại diện xuất sắc của nền văn học Việt Nam hiện đại Ông viết truyện ngắn, viết tiểu thuyết, kịch và sách lịch sử,…

và ở lĩnh vực nào ông cũng đạt được những thành công nhất định Với những đóng góp và tìm tòi của mình, Nguyễn Huy Tưởng đã và đang ngày càng thu hút được sự chú ý, tìm hiểu, lí giải, đánh giá không chỉ của giới văn học nghệ thuật, mà còn của công chúng Nguyễn Huy Tưởng là nhà văn đã dành trọn đời để sáng tác về các đề tài lịch sử, kháng chiến, về thủ đô Hà Nội, nhưng sẽ

là thiếu sót nếu không nói đến mảng văn chương viết cho tuổi thơ như: Tìm

mẹ, Thằng Quấy, Cô bé gan dạ, Chiến sĩ ca nô…đặc biệt là những truyện lịch

sử như: An Dương Vương xây thành Ốc, Kể chuyện Quang Trung, Lá cờ thêu

sáu chữ vàng đã góp phần không nhỏ làm nên một văn hiệu thực sự đáng

kính trọng mang tên ông

Sinh thời ông ý thức một cách rõ ràng về thiên chức của người nghệ sĩ

với quan niệm tiến bộ, rất nhân văn: Phàm văn chương mục đích thứ nhất là

để dạy dỗ thiếu niên… cốt làm sao cho bao giờ họ cũng có một tấm lòng bồng bồng, bột bột, mà vẫn biết lẽ phải, và biết thương nhau

Vì thế ngay sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc được ít lâu, với tư cách

là người sáng lập và là Giám đốc đầu tiên của NXB Kim Đồng (1957), Nguyễn Huy Tưởng đã góp phần quan trọng đặt nền móng, mở ra một tương lai tốt đẹp cho văn chương tuổi thơ, khi ấy hiện là một mảng đề tài còn nhiều khoảng trống, thiếu vắng những tác phẩm đỉnh cao Những truyện viết về mảng đề tài này của Nguyễn Huy Tưởng không chỉ đa dạng, phong phú về đề tài, bút pháp thể hiện, mà hơn nữa là lòng yêu nước thiết tha, niềm tự hào về những trang sử vẻ vang của dân tộc, là tình nghĩa thủy chung, khát khao hạnh phúc, tin tưởng vào sự chiến thắng của chính nghĩa Có thể nói đây là ấn

tượng bao trùm, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong các truyện của ông viết cho thiếu nhi

Ở mảng đề tài lịch sử trong các truyện viết cho thiếu nhi, Nguyễn Huy Tưởng đã hướng các em vào những thời kỳ hào hùng, trọng đại trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, mà ở đấy những người anh hùng đã viết nên những bản anh hùng ca chói lọi Dù đấy là những câu chuyện kể về những

người anh hùng thời kỳ trung cận đại như: Kể chuyện Quang Trung, Lá cờ

thêu sáu chữ vàng, hay là thời kỳ cổ đại như: Chuyện Chiếc bánh chưng, An Dương Vương xây thành Ốc, Kể chuyện vua Quang Trung nhưng tất cả hiện

vẫn không thể nào phai mời trong ký ức của người dân đất Việt

Cũng như mảng truyện viết cho người lớn, mảng viết cho thiếu nhi về lịch sử, Nguyễn Huy Tưởng không quá lệ thuộc vào các những sự kiện đã được ghi chép trong các sách biên niên sử, mà ông biết cách nảy ra trong vô vàn những chi tiết, sự kiện lịch sử được cho là có thật ấy, những tình huống, câu chuyện đặc sắc ấy rồi thổi vào đấy những cảm xúc, trí tưởng tượng bay bổng phù hợp với tâm lý, suy nghĩ của trẻ thơ, gợi mở cho các em nhiều điều thú vị nhằm giúp các em tiếp cận một cách dễ dàng lịch sử, hiểu lịch sử để từ

đó thêm yêu, thêm quí truyền thống hào hùng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của cha ông ta

Nhà văn Tô Hoài, một người có nhiều thành công và kinh nghiệm viết

truyện thiếu nhi thuộc hạng nhất nhì, đặc biệt là truyện Dế mèn phiêu lưu

ký, đã từng nhận định: Trong văn học cho thiếu nhi của ta, kể chuyện lịch sử

và cổ tích, cho đến bây giờ, chưa ai chuyên và đã thành công như Nguyễn Huy Tưởng Cho dù ở mảng đề tài nào: người tốt, việc tốt, lịch sử hay cổ tích,

Nguyễn Huy Tưởng cũng đem đến cho các em niềm thích thú, say mê đến kỳ

lạ bằng một giọng kể chuyện vừa giản dị, chân thành, gần gũi với cuộc sống thường ngày của các em, phù hợp với tâm tư, suy nghĩ của trẻ thơ Từ đấy

ông đã nhen nhóm và truyền cho các em lòng tự hào dân tộc, yêu quê hương, đất nước.Đấy chính là nét nổi bật nhất của nhà văn tài hoa này

Có thể nói, trong các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng luôn đầy chất thơ của cuộc sống và chất chứa những bài ca hy vọng, những bài học về tình thương yêu những người thân, xóm giềng, cộng đồng và đồng loại Phạm

Hổ, một trong những nhà văn gạo cội chuyên viết truyện cho thiếu nhi đã có

lý khi nhận xét: Trong câu văn của Nguyễn Huy Tưởng, chúng ta không bao

giờ thấy lộ ra bóng dáng của điều ác mặc dù anh có miêu tả kẻ ác với tất cả lòng căm ghét - nhưng căm ghét không có nghĩa là ác Nói rõ hơn: điều ác không có ở trong lòng anh Văn anh là yêu thương, là đầm ấm, là bao dung…

Rõ ràng đọc Nguyễn Huy Tưởng, càng thấy yêu văn và càng thấy yêu người

Nguyễn Huy tưởng là một tác giả văn học với nhiều tác phẩm có giá trị.Vì vậy, nghiên cứu về con người và sự nghệp của ông đã có khá nhiều những nhà khoa học với những công trình nghiên cứu đạt chất lượng cao Có thể kể đến một số tên tuổi như : Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Trần Đình Sử, Phong Lê, Nguyễn Bích Thu, …hay những nhà văn nổi tiếng nhận xét về các tác phẩm của ông như: Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Anh Đức, Nguyên Hồng, Vũ

Tú Nam…Qua những công trình nghiên cứu đó, phần nào chúng ta thấy được những thành quả và đóng góp của Nguyễn Huy Tưởng đối với nền văn học nước nhà

Mặc dù vậy nhưng cho đến nay chưa có công trình chuyên biệt nào đi sâu vào tìm hiểu một cách đầy đủ toàn diện về phong cách Nguyễn Huy Tưởng qua truyện viết cho thiếu nhi Chính vì thế mà luận văn này chọn đề tài

nghiên cứu : “Phong cách Nguyễn Huy Tưởng qua truyện viết cho thiếu nhi” với mong muốn được góp thêm tiếng nói trong việc nghiên cứu mảng

truyện viết cho lứa tuổi thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng- một thể loại ghi dấu ấn thành công trong sự nghiệp sáng tác của ông Qua đó không chỉ khẳng

định nét đắc độc đáo của tài năng nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng trong truyện viết cho thiếu nhi mà còn hy vọng góp thêm tiếng nói vào việc nghiên cứu thể loại truyện ngắn Việt Nam thế kỉ XX Đặc biệt là quá trình vận dụng vào thực tiễn giảng dạy ở các bậc học

2 Mục đích nghiên cứu

Trong phạm nghiên cứu của một luận văn thạc sĩ chúng tôi cố gắng chỉ

ra những đặc sắc trong sáng tác truyện dành cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng từ quan điểm lí luận và các thao tác phân tích về phong cách Nguyễn Huy Tưởng Để từ đó làm nổi bật nên những đóng góp của Nguyễn Huy Tưởng với mảng đề tài truyện viết cho lứa tuổi thiếu nhi nói riêng, và sự phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại nói chung, nhất là với thể loại truyện ngắn

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi tiến hành khảo sát các truyện ngắn viết

cho thiếu nhi của ông từ khi tham gia viết cho đến nay: Cô bé gan dạ, Tìm

mẹ, Con cóc là cậu ông giời, Thằng Quấy, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Chuyện Chiếc bánh chưng,

An Dương Vương xây thành Ốc… để chỉ ra những nét độc đáo trong phong

cách Nguyễn Huy Tưởng qua truyện viết cho thiếu nhi so với một số tác giả cùng viết truyện cho thiếu nhi khác

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu phong cách nghệ thuật của một tác giả, chúng tôi nghiên cứu những dấu ấn sáng tạo, những tín hiệu nghệ thuật đặc sắc mang tính ổn định được thể hiện trong toàn bộ quá trình sáng tác của nhà văn Đồng thời có sự đối sánh với các tác giả cùng thời và sau này để thấy được những sáng tạo riêng của nhà văn đó Phong cách nghệ thuật nhà văn thể hiện qua quan niệm

sáng tác và những tác phẩm tiêu biểu, đỉnh cao, Nguyễn Huy Tưởng sáng tác trên nhiều thể loại nhưng luận văn sẽ hướng trọng tâm vào tìm hiểu phong cách của Nguyễn Huy Tưởng qua truyện viết cho thiếu nhi để thấy được phong cách tài năng của nhà văn qua các phương diện chủ yếu như: Nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu, các vấn đề quan niệm nghệ thuật và quá trình sáng tác của nhà văn

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung khảo sát một số truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn

Huy Tưởng đó là: Cô bé gan dạ, Tìm mẹ, Con cóc là cậu ông giời, Thằng

Quấy, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Chuyện Chiếc bánh chưng, An Dương Vương xây thành Ốc…

Về văn bản, chúng tôi chủ yếu dựa vào bản in sách Nguyễn Huy Tưởng, thuộc tủ sách “ Những truyện hay viết cho thiếu nhi” của Nhà xuất bản Kim Đồng, phát hành năm 2015

5 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu phong cách của một tác giả văn học Việt Nam hiện đại, chúng tôi dựa trên phương pháp luận biện chứng, lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, phân tích đánh giá tác giả, tác phẩm một cách khách quan, khoa học

trong sự đối sánh với sự vận động và phát triển của văn học dân tộc

Bên cạnh đó, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể làm công cụ cho việc định hướng thẩm bình và chỉ ra những vẻ đẹp trong sáng tác của nhà văn như:

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học Vận dụng những lợi thế của thi

pháp học, luận văn đi sâu khảo sát hệ thống quan niệm của nhà văn về nghệ thuật và cuộc đời; tài nghệ của nhà văn trong việc xây dựng hình tượng nhân vật, lối kết cấu, nghệ thuật dùng từ, không gian, thời gian nghệ thuật

- Phương pháp nghiên cứu tiểu sử Phương pháp này được luận văn vận

dụng trong việc nghiên cứu, tìm hiểu những yếu tố của gia đình, quê hương, thời đại và cá tính, phẩm chất của người nghệ sĩ đã chi phối, ảnh hưởng đến

cá tính sáng tạo và cảm hứng sáng tác của nhà văn

- Phương pháp so sánh Qua so sánh đối chiếu sáng tác của Nguyễn Huy

Tưởng với sáng tác của các nhà văn cùng thời và sau này cùng viết về đề tài cho thiếu nhi, luận văn sẽ chỉ ra những nét riêng, độc đáo, những đóng góp to lớn của Nguyễn Huy Tưởng đối với văn chương dân tộc

- Phương pháp thống kê Phương pháp này giúp chúng tôi khảo sát về

mặt ngôn từ và tần số xuất hiện của những từ đặc trưng trở đi trở lại nhiều lần trong các tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng Đó là một tín hiệu nghệ thuật quan trọng để thấy được vẻ đẹp và nét riêng trong việc sử dụng từ ngữ, những sáng tạo ngôn từ của Nguyễn Huy Tưởng - một trong những chất liệu quan trọng làm nên thành công và sức hấp dẫn của tác phẩm

6 Giả thuyết đóng góp

- Với công trình nghiên cứu “Phong cách Nguyễn Huy Tưởng qua

truyện viết cho thiếu nhi” Người viết hi vọng sẽ góp một cái nhìn mới về thể

loại truyện viết cho tuổi thiếu nhi ở Việt Nam nói chung và cách viết truyện cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng nói riêng

- Từ kết quả nghiên cứu nói trên luận văn góp phần vào việc giảng dạy tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng trong nhà trường đạt hiệu quả hơn

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn được triển khai qua 3 chương

với các tiêu đề sau:

Chương Một: Vấn đề phong cách và sự hình thành phong cách

Nguyễn Huy Tưởng Chương Hai: Nguyễn Huy Tưởng - người kể chuyện cổ tích và

chuyện lịch sử thâm trầm Chương Ba: Thế giới nhân vật qua truyện thiếu nhi của Nguyễn

Huy Tưởng

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: VẤN ĐỀ PHONG CÁCH VÀ SỰ HÌNH THÀNH

PHONG CÁCH NGUYỄN HUY TƯỞNG 1.1 Một số vấn đề về phong cách và phong cách nghệ thuật tác giả

Phong cách học là một khoa học nghiên cứu văn chương ra đời sớm và đạt được nhiều thành tựu trong việc chỉ ra những nét độc đáo, riêng biệt, những dấu ấn sáng tạo của nhà văn đối với sự phát triển của mỗi nền văn học Tuy nhiên cho đến nay những vấn đề lý luận về phong cách vẫn còn tồn tại nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau như vấn đề xác định nội hàm khái niệm phong cách; việc xây dựng, định vị những tiêu chí cụ thể để nhận diện, thẩm bình, đánh giá các hiện tượng văn chương theo phong cách; sự nhầm lẫn giữa phong cách với thi pháp học, với phương pháp, khuynh hướng sáng tác… Vì thế việc xác lập hệ thống khái niệm công cụ là cần thiết để việc nghiên cứu, phê bình văn học theo phong cách được thuận lợi Trong tiểu mục này, luận văn sẽ tổng hợp ý kiến, quan điểm của các nhà nghiên cứu, phê bình nước ngoài, chủ yếu là các tác giả Liên Xô (cũ) về lý thuyết phong cách, đặc biệt là vấn đề phong cách cá nhân nhà văn làm cơ sở lý luận triển khai việc tìm hiểu

phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng,cụ thể là “Phong cách Nguyễn

Huy Tưởng qua truyện viết cho thiếu nhi”

1.1.1 Về thuật ngữ phong cách

Thuật ngữ Stylos (Hy Lạp), Stylus (La Mã), Style (Pháp) có nghĩa là

phong cách ra đời sớm nhất ở Hy Lạp - La Mã cổ đại với ý nghĩa ban đầu chỉ nét chữ, bút pháp, nghĩa rộng hơn là chỉ tình yêu ngôn ngữ, nghệ thuật dùng

từ Với những nét nghĩa ban đầu, phong cách được sử dụng chủ yếu trong lĩnh

vực ngôn ngữ học, điều này được thể hiện rõ trong các công trình Thi pháp

học, Tu từ học của Aristote, Các quy luật của Xixeron

Sang thời cận đại, khái niệm phong cách không chỉ được hiểu và vận dụng trong phạm vi hẹp của ngôn ngữ học mà nội hàm khái niệm đã được mở rộng Phong cách được coi là đặc trưng nghệ thuật của nghệ thuật, một phạm trù thẩm mĩ, một hệ thống nghệ thuật biểu hiện hình thức của tác phẩm."Phong cách là một phương hướng riêng biệt trong nghệ thuật hình thành ở thời đại nào đó và là một hệ thống xác định của các dấu hiệu nghệ thuật tư tưởng" [1; 28]

Cùng với sự phát triển của các khuynh hướng nghiên cứu, phê bình và thực tiễn sáng tác nghệ thuật, tới thời hiện đại, phong cách được coi là một phạm trù thẩm mĩ, một hiện tượng văn học nghệ thuật bao gồm trong đó tất cả

sự đa dạng và phức tạp của nó Phong cách được nghiên cứu trong mối tương quan với tư tưởng của nhà văn, với thời đại

Bàn về khái niệm, thuật ngữ phong cách có nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau được đưa ra nhằm xác định nội hàm, phạm vi, đặc trưng của lĩnh vực nghiên cứu Nhưng càng nghiên cứu, các nhà khoa học lại càng nhận ra

sự đa dạng, phức tạp của đối tượng Theo Khrapchenko thì “hiện đang tồn tại một số lượng rất lớn những định nghĩa khác nhau về phong cách văn học Những định nghĩa này xoè ra như cái quạt giữa sự thừa nhận phong cách là một phạm trù lịch sử - thẩm mĩ rộng nhất, bao quát và sự nhìn nhận nó như những đặc điểm của những tác phẩm riêng lẻ” [16; 258]

Và với quan điểm của mình ông khẳng định: “Phong cách là phương pháp biểu đạt cách chiếm lĩnh đời sống bằng hình tượng, là phương pháp thuyết phục và hấp dẫn người đọc” [16;7] Như vậy, phong cách là thủ pháp,

là cách thức, phương tiện nghệ thuật để nhà văn phản ánh hiện thực nhằm tạo

ra sự hấp dẫn của tác phẩm đối với bạn đọc

Ở các nước phương Đông, đặc biệt là Trung Hoa, thuật ngữ phong cách

tuy xuất hiện muộn nhưng trong các công trình bàn về thơ của Lưu Hiệp (Văn

tâm điêu long), Viên Mai (Tùy viên thi thoại)… khái niệm văn khí, khí chất, văn nhƣ kỳ nhân đã được các nhà phê bình sử dụng nhiều trong các bài viết

khi bàn về đặc tính của thơ, coi đó là yếu tố cơ bản để phân biệt giọng văn, khí chất giữa nhà thơ này với nhà thơ khác Bàn về quy luật và yêu cầu sáng tạo thi ca, Viên Mai nhấn mạnh đến dấu ấn cá nhân của thi sĩ: “Thơ có người

mà không có ta là bù nhìn vậy… Làm thơ cũng như các huyện ở Giang Nam nấu rượu đều lấy gạo làm nguyên liệu mà vẫn nấu thành các vị riêng Người sành rượu nếm khắp và nói đây là rượu Nam Kinh này, còn đây là rượu Tô Châu này… Cái ngon giống nhau mà vị khác nhau là vì mỗi nơi đều có cách nấu khác nhau” [13; 134] Như vậy, tuy không trực tiếp bàn về vấn đề phong cách nhưng qua cách lý giải của Viên Mai về năng lực, tài nghệ sáng tạo của người nghệ sĩ trong việc tạo ra những nét riêng, độc đáo ở mỗi tác phẩm, ta thấy từ rất sớm những yêu cầu về sự độc đáo, khác lạ, không lặp lại trong sáng tạo văn chương là quy luật, yêu cầu bắt buộc đối với mỗi nghệ sĩ Và để

có được “khí chất” riêng, ngoài những yếu tố thiên bẩm, cá tính sáng tạo, đòi hỏi thi sĩ phải học tập cổ nhân, nỗ lực cố gắng trong lao động nghệ thuật Lưu Hiệp nói: “Tài năng có cao thấp, khí chất có cứng mềm, học vấn có sâu nông, tập quán có khéo vụng, đều là do bản chất và cũng do sự rèn luyện thêm mà đúc thành Vì thế mà văn chương có hay có dở, biến hóa vô cùng, vậy nên văn lý sắc hay cùn, không thể vượt khỏi tài năng Văn khí cứng hay mềm không thể khác với khí chất, sự nghĩa nông sâu không thể trái với học vấn, thể thức tinh hay thô không thể ngược với sự rèn luyện Mỗi người đều theo cái

sự thành tâm của mình, sự khác nhau thật giống như gương mặt của từng người vậy” [ 13; 135] Nhấn mạnh khí chất, phong cách của mỗi cá nhân nhưng Lưu Hiệp cũng cho rằng qua những sáng tạo của người nghệ sĩ, người đọc sẽ thấy được bức tranh, gương mặt văn chương của cả thời đại

Như vậy, song hành với quá trình sáng tác của người nghệ sĩ, vấn đề

phong cách luôn được đặt ra bởi đó là những nét riêng, những sáng tạo độc đáo làm nên bản sắc của mỗi thi sĩ, văn nhân Đây cũng là tiêu chí để nhận diện, phân biệt giữa nhà văn này với nhà văn khác, và rộng hơn là giữa văn học của dân tộc này với dân tộc khác Nhà văn Pháp Voltaire từng khẳng định: “Từ phong cách sáng tác để nhận ra người Ý, người Pháp, người Anh, người Tây Ban Nha cũng rất dễ dàng như qua gương mặt, giọng nói, cử chỉ hành động để nhận ra quốc tịch của họ vậy Cái mềm mại đẹp ngọt của tiếng

Ý đã tự nhiên nhi nhiên thấm vào tư chất của nhà văn Ý Và tôi cũng thấy đặc điểm của nhà văn Tây Ban Nha thường được đánh dấu bằng ngôn từ hoa lệ, phong cách trang trọng, ưa dùng những ẩn dụ… Muốn thấy rõ được sự khác nhau trong sở thích, hứng thú của các dân tộc lân bang, phải khảo cứu phong cách khác nhau giữa họ” [13; 136]

Mặc dù còn nhiều quan điểm, ý kiến khác nhau về khái niệm phong cách, về mối tương quan giữa phong cách học với thi pháp học, vấn đề phong cách cá nhân, phong cách tác phẩm, phong cách thể loại, phong cách thời đại… được đề cập trong nhiều công trình lý luận văn học của các tác giả Liên

Xô như V.V.Vinogradov (Về ngôn ngữ văn học, Vấn đề tác giả và lý thuyết

phong cách, Phong cách học, Thi pháp học), Đ.X.Likhachev (Thi pháp văn học Nga cổ), A.V Tritrerin (Tư tưởng và phong cách), A.N.Xokolov (Lý thuyết phong cách)… nhưng điểm gặp gỡ trong quan điểm của các nhà nghiên

cứu đều khẳng định: Phong cách là những dấu ấn sáng tạo, những nét riêng biệt, độc đáo của người nghệ sĩ Điều đó được thể hiện trong toàn bộ hành trình sáng tạo, trong nội dung tư tưởng tác phẩm và phương thức biểu hiện qua hình thức nghệ thuật tác phẩm

Ở Việt Nam, trong các cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, 150 thuật ngữ văn

học, Từ điển văn học, thuật ngữ phong cách được cắt nghĩa một cách tương

đối thống nhất: “Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự

thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc” [7; 256]

Và mới đây nhất trong cuốn luận án tiến sĩ của Nguyễn Huy Phòng khi nghiên cứu về phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng đã chỉ ra “Phong cách là những nét riêng biệt, độc đáo của một tác giả trong quá trình nhận thức và phản ánh cuộc sống, những nét độc đáo ấy thể hiện trong tất cả các

yếu tố nội dung và hình thức của từng tác phẩm cụ thể”[22;36 ]

1.1.2 Một số quan niệm về phong cách nghệ thuật tác giả

Phong cách tác giả là một trong những vấn đề quan trọng của lý thuyết phong cách, vì nhà văn chính là chủ thể sáng tạo, là nhân tố quyết định trong việc tạo ra những nét độc đáo, nét riêng trong lao động nghệ thuật “Phong cách biểu hiện những đặc điểm của cá tính sáng tạo của nhà văn, sự hoàn chỉnh của nhận thức nhà văn về cuộc sống, của cách nhìn của nhà văn đối với thế giới” [16; 272]

Như vậy, để tạo ra được phong cách, mỗi nhà văn phải có sự nỗ lực, sáng tạo không ngừng trong suốt hành trình sáng tạo Trong tiểu mục này, luận văn đi sâu khảo sát các ý kiến, quan điểm của các nhà nghiên cứu phương Tây, đặc biệt là Liên-Xô (cũ) về những yếu tố chi phối, tạo thành và làm nên phong cách nghệ thuật của nhà văn Trong đó những ý kiến, quan điểm của Khrapchenco về vấn đề phong cách tác giả sẽ là điểm tựa, là khung

lý thuyết để luận văn vận dụng trong việc chỉ ra những đặc điểm nổi bật, đặc trưng trong phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng

Sự hình thành phong cách cá nhân có sự hội tụ của nhiều yếu tố, trong

đó có những tác động của bối cảnh thời đại, hoàn cảnh sống, những kinh nghiệm thực tiễn “Tiểu sử của nhà văn cũng được phản ánh trong sáng tác của người đó dưới dạng khác - phức tạp hơn và gián tiếp hơn Kinh nghiệm

sống, những gì mà nhà văn đã nhìn thấy và trải qua, những sự kiện mà nhà văn có tham dự, những con người, những số phận mà tâm lý và hành động khiến cho nhà văn chú ý - tất cả những cái đó đều là cội nguồn cho những dự

đồ sáng tạo và cho những khái quát của nhà văn, là cơ sở nảy sinh những tác phẩm nghệ thuật của anh ta” [ 16; 240]

Như vậy, bằng phương pháp nghiên cứu tiểu sử, các nhà nghiên cứu có thể nhận biết được những tín hiệu nghệ thuật, những nội dung được phản ánh trong tác phẩm thông qua tìm hiểu cuộc đời, con người tác giả với những đặc điểm tâm lí, tính cách, các mối quan hệ xã hội Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là Sainte - Beuve, nhưng trước Sainte - Beuve, câu nói của triết gia

cổ đại Platon (428-348 TCN): Tính cách thế nào thì phong cách thế ấy, đã nhấn mạnh đến những đặc tính trong phẩm chất cá nhân của người nghệ sĩ sẽ quy định, chi phối đến phong cách của cá nhân đó Cùng quan điểm này Buffon cũng đưa ra một mệnh đề nổi tiếng: Phong cách chính là người, tức là phong cách phản ánh tư tưởng, tâm hồn của nhà văn “Chỉ có tư tưởng tạo ra cái nền phong cách… và phong cách chỉ là trật tự và sự vận động mà người ta đặt vào tư tưởng”, mà tư tưởng, tình cảm của nhà văn chịu ảnh hưởng, tác động từ bối cảnh, môi trường xã hội Vì thế những tác động của môi trường sống, quê hương, thời đại, đời sống chính trị, nghệ thuật là những nhân tố chi phối đến cảm hứng, cách thức lựa chọn đề tài của nhà văn Thông qua những tác phẩm nghệ thuật, dấu ấn cá nhân nghệ sĩ và dấu ấn thời đại sẽ được bộc lộ

ở nhiều phương diện, nhất là ở bình diện nội dung, tư tưởng tác phẩm

Một trong những yếu tố quan trọng làm nên phong cách nhà văn chính là tài năng sáng tạo Bằng cách nói hình ảnh, Turghenev khi bàn về tài năng, cá tính sáng tạo của nhà văn đã nhấn mạnh đến những nét riêng, những sáng tạo độc đáo của mỗi người, cái mà ông đề cao cho là yếu tố quyết định nhất là tiếng nói, giọng điệu riêng biệt: Cái quan trọng trong tài năng văn học… và

tôi nghĩ rằng cũng có thể trong bất kỳ một tài năng nào, là cái mà tôi muốn gọi là tiếng nói của mình Đúng thế, cái quan trọng là tiếng nói của mình, cái quan trọng là cái giọng riêng biệt của chính mình không thể tìm thấy trong cổ họng của bất kỳ một người nào khác… Muốn nói được như vậy và muốn có được cái giọng ấy thì phải có cái cổ họng được cấu tạo một cách đặc biệt, giống như của loài chim vậy Đó chính là đặc điểm phân biệt chủ yếu của tài năng văn học Cùng quan điểm này, nhà văn Ácmêni Đerrenik Đemirchian cũng cho rằng với mỗi tài năng sáng tạo phải tạo ra được “tiếng nói của mình”, “cái của riêng mình” bởi đó là những yếu tố làm nên sự hấp dẫn, thích thú cho người đọc: Trong mỗi người tàng trữ quá nhiều khoáng liệu, chất liệu của mình Do đó cần phải rút ra, cần phải khai thác cái chất liệu đó chứ không nên sử dụng những thứ do những người khác đã làm ra trước anh Cái của riêng mình dù nó là nhỏ bé nhưng là của riêng mình - đó chính là cái có giá trị lớn trong văn học và đem lại sự thích thú cho văn học Việc khẳng định những cái riêng, những cái chỉ có ở nhà văn này mà không có ở nhà văn khác

là những biểu hiện của cá tính sáng tạo và phong cách nghệ thuật nhà văn

“Cá tính sáng tạo của nhà văn thể hiện trong những khía cạnh khác nhau của nghệ thuật của nhà văn đó, trước hết nó thể hiện ở sự độc đáo trong cách nhìn của anh ta đối với những hiện tượng của cuộc sống, ở sự độc đáo và ở ý nghĩa của những khái quát mang tính sáng tạo của anh ta” [16; 221]

Tài năng sáng tạo của người nghệ sĩ được thể hiện trong toàn bộ sáng tác Những đặc điểm nổi bật trong nội dung tư tưởng, trong cách lựa chọn chủ

đề, đề tài phản ánh sẽ phản chiếu và nói lên phong cách nghệ thuật của nhà văn Nói về những biểu hiện của phong cách cá nhân, V Jirmunxky nhấn mạnh đến vai trò của thế giới quan, trong cách nhà văn nhìn nhận, cảm thụ về cuộc sống, con người Ông cho rằng: “Phong cách nghệ thuật của nhà văn là

sự biểu hiện thế giới quan của anh ta, thế giới quan đó được thể hiện trong những hình tượng bằng các phương tiện ngôn ngữ Bởi vậy không thể nghiên cứu phong cách nghệ thuật của nhà văn trong tính mục đích chức năng của nó

mà tách rời nội dung tư tưởng - hình tượng của tác phẩm” [16; 260]

Nhấn mạnh đến phương diện nội dung phản ánh sẽ quyết định lớn đến việc định hình phong cách nhà văn, Flaubert cũng cho rằng: Một tác phẩm viết tốt không bao giờ làm cho người ta mệt mỏi, phong cách - đó là cuộc sống Đó là máu của chính tư tưởng

Bên cạnh quan điểm nhấn mạnh, đề cao phương diện nội dung, tư tưởng, cách nhìn của nhà văn đối với việc hình thành phong cách cá nhân thì một số quan điểm khác lại nhấn mạnh đến vai trò, cách thức tổ chức kết cấu tác phẩm, cách lựa chọn, xử lý tư liệu, vấn đề tạo giọng điệu, sử dụng ngôn ngữ, thể loại - những yếu tố thuộc phương diện hình thức nghệ thuật của tác phẩm, thiên về kỹ thuật, lối viết và phương thức biểu hiện Đây là những yếu tố quan trọng, là tín hiệu nghệ thuật để người nghiên cứu có thể gọi tên phong cách nghệ thuật của mỗi nhà văn

Bàn về vai trò của việc tổ chức, sắp xếp tư liệu của người nghệ sĩ, Khrapchenco cho rằng: “Phong cách không chỉ được hình thành dưới tác động của đối tượng sáng tác, của tư liệu hiện thực mà còn tích cực tổ chức nên tư liệu đó” [16; 282]

Và ông khẳng định, đặc điểm của người nghệ sĩ điêu luyện là biết sắp xếp, tổ chức tư liệu, biết tách cái chủ yếu ra khỏi cái ngẫu nhiên, biết khắc phục sự chống đối của tư liệu Cùng với tư tưởng chung, phong cách cũng có

sứ mệnh kết hợp lại thành một chỉnh thể năng động những yếu tố không thuần nhất có trong tư liệu của cuộc sống, trong đối tượng sáng tác

Ở phương diện khác, bên cạnh việc lựa chọn, xử lý tư liệu thì cách thức

tổ chức, kết cấu tác phẩm, cốt truyện, không gian - thời gian cũng là những

yếu tố hợp thành phong cách cá nhân nhà văn “Tính xác định về chất của phong cách cá nhân biểu hiện rõ trong những thủ pháp và những phương thức kết cấu các tác phẩm văn học, trong cách cấu tạo chúng Cách cấu tạo - xét trên phương diện vai trò chức năng của nó trong hệ thống phong cách - có thể được xác định như là sự tổ chức không gian và thời gian trong văn tự sự và trong kịch một cách hợp lý và hữu hiệu nhất theo quan điểm của những nguyên tắc thẩm mỹ cơ bản mà nhà văn làm kim chỉ nam” [16; 303]

Tuy nhiên với đặc trưng là loại hình nghệ thuật ngôn từ, lấy chất liệu ngôn ngữ làm phương tiện biểu hiện vì thế khi nghiên cứu, phê bình văn học

dù vận dụng lý thuyết, xu hướng phê bình nào cũng không thể bỏ qua dấu hiện quan trọng, đặc thù của ngôn ngữ Phong cách cá nhân nhà văn được biểu hiện cụ thể và rõ nhất trong việc tạo giọng điệu và sử dụng ngôn ngữ riêng, độc đáo Ngôn từ là hình thức, là phương tiện biểu đạt tư tưởng, nội dung, đồng thời nó cũng là yếu tố tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm Qua tín hiệu ngôn ngữ, người đọc có thể nhận diện, phân biệt được sáng tác của nhà văn này so với nhà văn khác “Những người sành sỏi về văn học có thể căn cứ vào những đặc điểm về giọng điệu của một đoạn văn tự sự nhất định mà họ chưa hề biết hoặc căn cứ vào mấy dòng của một bài thơ mới lạ để xác định tác giả của những tác phẩm ấy”[16; 297] Trong những yếu tố cấu thành tác phẩm thì giọng điệu đóng vai trò quan trọng, “quyết định nhiều cái trong việc xây dựng tác phẩm cũng như trong tính cách khắc họa nhân vật.” Nhưng để tác phẩm có được giọng điệu riêng đòi hỏi nhà văn phải có sự sắp xếp, tổ chức câu chữ, vận dụng phù hợp với văn cảnh, tâm trạng nhân vật Bàn về vai trò của nhà văn trong việc sáng tạo, dùng từ, Khrapchenco cho rằng ngôn ngữ nghệ thuật không chỉ là cơ sở đầu tiên của tác phẩm văn học mà còn như là những hiện tượng của phong cách Việc sử dụng ngôn ngữ không chỉ xác lập căn cứ cho hình thức có tính chất hình thức mà trước hết xác lập căn cứ cho

hình thức có ý nghĩa của tác phẩm văn học

Với tư cách là một hiện tượng phong cách, ngôn ngữ có chức năng tạo ra

hệ thống giọng điệu của tác phẩm Trong bức thư gửi V Golxev (1887), nhà nghiên cứu V Korolenko viết: “Tôi muốn rằng mỗi một từ, mỗi một câu phải đúng giọng điệu, phải đúng chỗ và trong mỗi câu, thậm chí nếu có thể được, trong từng câu tách riêng ra, có thể lắng nghe thấy được sự phản ánh của một môtip chủ yếu, có thể lắng nghe thấy được tâm trạng trung tâm, nếu có thể nói như vậy được” [16; 318]

Có thể nói phong cách cá nhân nhà văn được biểu hiện khá đa dạng trong toàn bộ hành trình sáng tạo nhưng nơi tập trung biểu hiện rõ nhất là tác phẩm, với những dấu ấn độc đáo trong cách sử dụng ngôn từ, tạo giọng điệu, xây dựng hình tượng, kết cấu… Để có được phong cách nghệ thuật riêng, độc đáo đòi hỏi mỗi cá nhân nghệ sĩ phải có những nỗ lực sáng tạo không ngừng trong việc chiếm lĩnh cuộc sống, đổi mới lối viết, lối tư duy Không phải bất

cứ nhà văn nào cũng có phong cách, chỉ những nhà văn có tài năng, có bản lĩnh mới có được phong cách riêng độc đáo “Không thể một lần và vĩnh viễn tạo ra được phong cách cá nhân Phong cách cá nhân được hình thành trong

sự tương tác sinh động với những vấn đề sáng tác mà nhà văn giải quyết trong mối quan hệ mật thiết với sự phát triển của cuộc sống và của bản thân nhà văn”[16; 331]

Sự vận động, phát triển của một nền văn học có sự đóng to lớn của các văn nghệ sĩ có tài năng, có phong cách Chính sự đa dạng trong phong cách cá nhân sẽ tạo động lực thúc đẩy nền văn học phát triển Qua các phong cách nghệ thuật lớn, người đọc có thể thấy được phong cách chung của cả một giai đoạn, thời kỳ “Phong cách cá nhân của nhà văn là một khâu rất quan trọng của quá trình văn học…những phong cách ra đời không phải chỉ như sự thể hiện cách nhìn nhận cuộc sống của nhà văn riêng lẻ mà còn như một hiện

tượng có tính chất chung hơn” [16; 292] Với tính chất là một khâu, một mắt xích quan trọng của quá trình văn học, phong cách cá nhân nghệ sĩ không chỉ

là những yếu tố thuộc sở hữu riêng mà rộng hơn nó mang tính chất thời đại, dân tộc, nhân loại, và điều này chỉ có những phong cách nghệ thuật lớn, vĩ đại

Victor Hugo từng khẳng định: Tương lai chỉ thuộc về những ai nắm được phong cách - nhằm đề cao vai trò của phong cách trong sáng tạo nghệ thuật và dự báo xu thế phát triển của mỗi nền văn học cũng như sự hiện diện của mỗi nhà văn trong cuộc sống Nắm bắt được những yếu tố làm nên phong cách với những sở trường, đặc tính riêng trong sáng tạo nghệ thuật - đó là cách để nhà văn tồn tại, tạo được dấu ấn, bản sắc nghệ thuật riêng và quan trọng hơn là gây được sự hấp dẫn, cuốn hút của tác phẩm đối với công chúng bạn đọc nhiều thế hệ Đây là yêu cầu, quy luật có phần nghiệt ngã trong sáng tạo nghệ thuật của nhà văn: sự độc đáo, khác biệt, không lặp lại

Vào những thập niên đầu thế kỷ XX, trong quá trình giao lưu, tiếp xúc với văn hóa, văn học phương Tây, đặc biệt là văn học Pháp, các nhà nghiên cứu, lý luận phê bình như Hoài Thanh, Hải Triều, Thiếu Sơn, Vũ Ngọc Phan,

Lê Tràng Kiều, Trương Tửu, Lê Đình Kỵ… trong các bài viết của mình đã vận dụng lý thuyết của các trường phái phê bình như phê bình tiểu sử, phê bình ấn tượng, phê bình xã hội học…để nhìn nhận, đánh giá các hiện tượng văn chương Mặc dù trong các công trình nghiên cứu, họ không gọi tên lý thuyết phê bình đã vận dụng nhưng qua những lời bình, những nhận xét, đánh giá về cuộc đời, sự nghiệp của các thi sĩ, văn nhân bằng những câu, đoạn văn ngắn, ấn tượng đã gọi tên được phong thái, cốt cách nổi bật, những nét đặc

sắc riêng của mỗi nhà văn Trong Thi nhân Việt Nam (Hoài Thanh), Phê bình

và cảo luận (Thiếu Sơn), Nhà văn hiện đại (Vũ Ngọc Phan)… những dấu ấn

của lý thuyết về phê bình theo phong cách đã được các nhà nghiên cứu vận

dụng một cách linh hoạt có hiệu quả

Tuy nhiên thuật ngữ phong cách và những vấn đề lý luận về phong cách như phong cách tác giả, phong cách tác phẩm, dòng phong cách… chỉ thực sự xuất hiện và được bàn luận sôi nổi vào những thập niên cuối thế kỷ XX khi một loạt các công trình của Vexelopxki, Solopki, Jirmunxki, Khrapchenko… bàn về phong cách được dịch và phổ biến ở nước ta Trong một số công trình nghiên cứu, các tác giả đã ứng dụng những thành tựu của khuynh hướng phê bình theo phong cách một cách có hiệu quả với những kiến giải, phát hiện thú

vị Tiêu biểu có thể kể tới công trình Thơ Hồ Xuân Hương (NXB Văn học,

1968) của Nguyễn Lộc khi ông thấy tiêu chí phân biệt thơ Hồ Xuân Hương đích thực và lộn sòng theo mức độ và tính chất dâm tục của Trần Thanh Mại không thoả đáng, nên đề xuất phân biệt theo phong cách

Tiếp đó trong bài viết Suy nghĩ về phong cách lớn và phân kỳ lịch sử văn

học Việt Nam của Đỗ Đức Hiểu in trên Tạp chí Văn học số 3 năm 1985, tác

giả cho rằng: việc xác định tiêu chí phân kỳ các giai đoạn lịch sử văn học cần phải căn cứ vào sự xuất hiện của các tài năng văn học, các nhà văn lớn Thông qua các tác phẩm có giá trị thời đại sẽ quyết định và chi phối đến đặc trưng và

sự vận động, phát triển của cả một giai đoạn, thời kỳ văn học Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của nhà văn vừa mang những đặc trưng, dấu ấn cá nhân riêng nhưng đồng thời cũng phản ánh những nét phổ quát của thời đại mình đang sống Nét nổi bật đó tạo ra những phong cách lớn, tiêu biểu Vì thế khi phân chia các giai đoạn, thời kỳ văn học cần phải quan tâm theo những phong cách lớn

Còn tác giả Nguyễn Đăng Mạnh trong cuốn Nhà văn, tư tưởng và phong

cách (in lần đầu năm 1979, NXB Tác phẩm mới) cho rằng phong cách gắn

liền với cá tính sáng tạo của nhà văn, bởi "văn chương là một hình thái ý thức

xã hội có đặc trưng riêng Đây là lĩnh vực cần đến năng khiếu và tài nghệ, cần

cá tính và phong cách" [17; 26] Kế thừa tư tưởng, quan điểm của V.V.Vinogradov: Phong cách học nghiên cứu sự phát triển của các phong cách cá nhân, Nguyễn Đăng Mạnh đã triển, khai bổ sung thêm quan điểm này, ông cho rằng: Đánh giá một nhà văn phải căn cứ vào ba tiêu chuẩn chính: tư tưởng, tâm hồn lớn và có những đóng góp đáng kể vào việc thúc đẩy tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc, vì “nghiên cứu một nhà văn xét đến cùng

là nghiên cứu tư tưởng của ông ta”[17; 13]

Ở một khía cạnh khác, nhà nghiên cứu Đào Thái Tôn trong công trình

Thơ Hồ Xuân Hương từ cội nguồn vào thế tục (NXB Giáo dục, 1995) khi lý

giải cơ sở nữ sĩ lựa chọn thể thơ Nôm truyền tụng đã viện dẫn đến phong cách Lưu hương ký Nhưng phong cách ấy cụ thể như thế nào thì vẫn chưa được lý giải thấu đáo

Nhìn chung trong các công trình nghiên cứu chuyên biệt, các tác giả mới gọi tên khuynh hướng phê bình theo phong cách mà chưa đưa ra được cơ sở

lý luận cụ thể Đôi khi còn nhầm lẫn giữa phong cách tác giả và phong cách tác phẩm

Tiếp cận, tìm hiểu vấn đề phong cách từ bình diện lý thuyết qua việc tham khảo các quan niệm, định nghĩa của các nhà nghiên cứu nước ngoài, tác

giả Tôn Thảo Miên trong các bài viết Về khái niệm phong cách cá nhân của

nhà văn (Tạp chí Văn học số 1/1997), Một số khuynh hướng nghiên cứu phong cách (Tạp chí Nghiên cứu Văn học số 5/2006) đã hệ thống, khái quát

các vấn đề thuộc phạm trù nghiên cứu của phong cách như: phong cách thời đại, cá tính sáng tạo của nhà văn, thế giới quan và tài năng, vấn đề bút pháp, vấn đề ngôn ngữ Và cuối cùng tác giả kết luận: "Phong cách là sự thống nhất trọn vẹn của nội dung và hình thức, nó tạo nên nét riêng độc đáo của mỗi tác phẩm, đồng thời cũng là nét riêng để phân biệt tác giả này với tác giả khác, thời đại này với thời đại khác" [18; 78]

Từ những vấn đề lý luận về phong cách, đặc biệt nhờ vận dụng lý thuyết ngữ học cấu trúc của Ferdinand de Saussure, tác giả Phan Ngọc trong công

trình Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều (viết xong năm

1965, in lần đầu năm 1985, NXB Khoa Xã hội) đã trở thành người đầu tiên thực hành phê bình theo phong cách học ở Việt Nam Trong lời nói đầu cuốn sách, tác giả dành nhiều trang để nói về thực trạng nghiên cứu, phê bình văn học theo phong cách ở nước ta còn nhiều bất cập, hạn chế như: “các khái niệm làm cơ sở cho nó như phong cách, phong cách thể loại, phong cách thời đại, phong cách tác giả… vẫn chưa được xác định một cách nhất quán Phong cách học chưa xây dựng được cho mình một hệ thống thao tác có hiệu lực để khảo sát phong cách tác giả một cách khách quan Phong cách học đang thiếu một lý luận nhất quán để có thể khẳng định nó như là một khoa học thực sự”[20; 5-6] Trước những khoảng trống về lý luận phong cách, trong công trình này, Phan Ngọc đã đưa ra một số quan điểm, tiêu chí để tiếp cận, tìm hiểu tác giả, tác phẩm theo lý thuyết phong cách Theo ông muốn nghiên cứu phong cách của một tác giả, người nghiên cứu cần phải:

- “Xây dựng lại các khái niệm của môn phong cách học

- Phải tìm ra được những đặc điểm tiêu biểu của tác giả đó không lặp lại

ở người khác

- Tiếp cận tác phẩm một cách hình thức và chứng minh chính hình thức tác giả lựa chọn là thích hợp để diễn đạt nội dung” [20; 6]

Cũng theo Phan Ngọc thì “một nghệ sĩ chỉ vĩ đại khi anh ta có những đóng góp đặc biệt mà trong thời đại mình không ai làm được Không những thế, những đóng góp của anh ta còn vượt xa ngoài thời đại, đến nỗi thời đại sau có thể bắt chước được, mà khó có thể vượt qua.”, và khi “nói lên được sự cống hiến nghệ thuật riêng của từng nhà văn, lịch sử văn học mới có sự phát triển thực sự văn học, chứ không phải là lịch sử của những con người làm văn

học”[20; 9]

Sau khi xác định thao tác nghiên cứu, tác giả đã đưa ra một cách hiểu về phong cách học: “Phong cách học là khoa học khảo sát các kiểu lựa chọn và giá trị biểu cảm của các kiểu lựa chọn ấy” [20; 31] Vận dụng lý thuyết đó, ông đi sâu vào tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều, thực hiện một loạt đối lập Truyện Kiều với tất cả những gì liên quan đến Truyện Kiều trước đó để tìm ra những cái mới, những sáng tạo của thi hào Nguyễn Du trong kiến trúc câu thơ, trong ngôn ngữ, trong ngữ pháp

Sau công trình Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều,

Phan Ngọc tiếp tục ứng dụng những lý thuyết của phong cách học để tìm

hiểu, lý giải các hiện tượng độc đáo của đời sống văn học Trong cuốn Thử

xét văn hoá, văn học bằng ngôn ngữ học (NXB Thanh Niên, 2000), ông cũng

đã có những kiến giải, phát hiện thú vị khi phân tích những chuyển biến của phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân

Tiếp cận tác giả, tác phẩm bằng lý thuyết phê bình theo phong cách, giúp Phan Ngọc đạt được nhiều thành công, mở ra hướng nghiên cứu mới nhiều triển vọng Nhưng theo nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thuý thì "định nghĩa phong cách là sự lựa chọn của Phan Ngọc thật chặt mà cũng thật lỏng Chặt, khi nhà phê bình xuất phát từ sự lựa chọn ngôn từ của tác giả đi đến sự lựa chọn thể loại, cốt truyện, chủ đề tư tưởng Lỏng, khi người ta đi ngược lại hành trình này" [20;184] Với nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thuý, xuất phát từ ý tưởng của

Léo Spitzer (1887-1960): Phong cách là sự lệch chuẩn (nghĩa là mỗi thời đại

văn hoá tạo ra một phong cách của mình, và mỗi nhà văn sống trong thời đại

đó lại có phong cách riêng Phong cách của họ chính là sự lệch so với cái

chuẩn của thời đại), trong chuyên luận Con mắt thơ (NXB Lao động, 1992),

Đỗ Lai Thúy đã phác thảo được chân dung sinh động của các nhà Thơ mới với những cá tính, phong cách riêng độc đáo làm nên một thời đại trong thi

ca Ông viết "mỗi nhà Thơ mới trước hết đều phải đạt đến phong cách thời đại

để rồi chống lại nó thì mới tạo ra được phong cách riêng của mình Sự chống lại càng quyết liệt bao nhiêu thì sáng tạo cá nhân, tức phong cách riêng càng

nổi bật bấy nhiêu" [20; 189] Tiếp sau đó, trong công trình Hồ Xuân Hương

hoài niệm phồn thực (NXB Văn hoá Thông tin, 1999), ông đã khắc phục được

những hạn chế trong nghiên cứu của một số nhà khoa học đi trước khi nhiều người còn quá lệ thuộc vào công thức nổi tiếng của Buffon: Phong cách chính

là người, nên đã lẫn lộn phong cách tác giả và tác phẩm Đỗ Lai Thuý tiếp cận vấn đề từ một hướng nghiên cứu mới, đi tìm sự lệch chuẩn ngôn ngữ để thấy được phong cách thơ Xuân Hương là một sự lệch chuẩn hoàn toàn so với phong cách Thanh Quan nói riêng và toàn bộ phong cách Đường thi nói chung

Song song với công cuộc đổi mới toàn diện đất nước (1986), đời sống văn học nghệ thuật cũng có nhiều khởi sắc, việc biên dịch, giới thiệu những lý thuyết, khuynh hướng mới trong lý luận phê bình đạt được nhiều thành tựu Nghiên cứu, phê bình văn học theo phong cách ngày càng được ứng dụng rộng rãi và phát huy được hiệu quả Điều đó được minh chứng trong nhiều

công trình nghiên cứu như: Văn chương, tài năng và phong cách (Hà Minh Đức); Nhà văn, tư tưởng và phong cách (Nguyễn Đăng Mạnh); Nhà văn, hiện

thực đời sống và cá tính sáng tạo (Trần Đăng Suyền); Tài năng và bản lĩnh nghệ sĩ (Nguyễn Ngọc Thiện); Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu

(Tôn Phương Lan); Lý luận và phê bình văn học (Trần Đình Sử); Thi pháp

hiện đại (Đỗ Đức Hiểu)…

Sự gia tăng, phát triển về số lượng các công trình khoa học có ứng dụng những thao tác, phương pháp của phong cách phản ánh ưu thế, triển vọng của loại hình lý thuyết phê bình này trong việc đánh giá, thẩm bình các hiện tượng văn chương, và những nỗ lực của các nhà khoa học trong việc nghiên cứu, tìm

hiểu và xây dựng một khung lý thuyết cho ngành phong cách còn nhiều khoảng trống Nhưng hiện chưa có một công trình dày dặn, một cuốn sách riêng bàn về phong cách học Điều đó gây những khó khăn trong nghiên cứu, phê bình theo phong cách khi những tiêu chí định danh và những thao tác nghiên cứu vẫn chưa được xây dựng một cách chặt chẽ, bài bản

Đánh giá về tình hình phê bình văn học theo phong cách học ở nước ta,

Đỗ Lai Thuý có lý khi cho rằng: "Phê bình phong cách một tác phẩm hoặc một nhà văn chỉ bằng một vài nhận xét thì đã có nhiều Nhưng phê bình phong cách học thì hãy còn là một con đường đang được khai phá Và đi trên con đường này, lữ khách không chỉ bỏ lại đằng sau những các trang bị cũ, mà còn phải học hỏi và sử dụngnhững công cụ mới Đặc biệt là những thay đổi quan niệm về tác phẩm văn chương, về ngôn ngữ văn chương, về phong cách tác phẩm, tác giả và thời đại Và, quan trọng hơn sau khi đã mô tả được phong cách như thế nào thì phải lí giải tại sao lại có phong cách ấy từ cái nhìn nghệ thuật và cái nhìn thế giới của nhà văn” [20; 198]

Phải chăng đó cũng là nỗi băn khoăn chung và là nhiệm vụ lớn lao cao

cả đang đặt ra cho các nhà lý luận phê bình có trách nhiệm, tài năng, tâm huyết trong việc xây dựng một bộ môn phê bình theo phong cách để có thể đáp ứng tốt những yêu cầu, đòi hỏi của đời sống văn học hiện nay

1.1.3 Một số biểu hiện của phong cách nhà văn

Việc tồn tại nhiều cách hiểu, cách định nghĩa khác nhau về phong cách, một mặt nói lên thế mạnh của việc ứng dụng linh hoạt lý thuyết phong cách vào việc tìm hiểu, lý giải các hiện tượng văn chương Nhưng mặt khác

nó cũng gây những khó khăn nhất định cho người nghiên cứu khi nội hàm khái niệm phong cách chưa được hiểu thống nhất, chưa có sự phân định rõ ràng về tiêu chí đánh giá tác giả - tác phẩm theo lý thuyết phong cách khiến

nhiều người còn nhầm lẫn giữa phong cách học và thi pháp học

Trên cơ sở khảo sát các quan niệm về phong cách và tình hình nghiên cứu văn học theo phong cách ở nước ta trong những năm qua, trong luận văn này, chúng tôi đưa ra một số căn cứ sau làm công cụ để tìm hiểu phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng biểu hiện qua mảng truyện viết cho thiếu nhi của ông

- Nghiên cứu phong cách nghệ thuật của nhà văn là tìm hiểu cá tính của chủ thể sáng tạo trong việc lựa chọn chất liệu, cách tiếp cận đối tượng nghệ thuật, cách thức xây dựng tác phẩm, các thủ pháp và phương tiện biểu đạt nghệ thuật ngôn từ Bởi quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ không chỉ đơn thuần là việc lựa chọn, càng không phải là việc thêm bớt những yếu tố mà là

tổ chức chúng lại thành một cấu trúc tinh vi, nhuần nhuyễn đến mức tất cả những dấu hiệu hình thức đều mang tính nội dung và ngược lại Phong cách nghệ thuật tác giả biểu hiện ở những đặc điểm của cá tính sáng tạo, trong nhận thức, trong cách nhìn, cũng như trong các phương thức thể hiện của nhà văn đối với thể giới hiện thực, con người, sự biểu hiện đó bao giờ cũng đòi hỏi có sự độc đáo, khác lạ Nhà nghiên cứu Tôn Phương Lan trong công trình

Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu khi bàn về đặc điểm của phong

cách nghệ thuật của một nhà văn, có viết: “Nói đến phong cách là nói đến dấu

ấn cá nhân của người nghệ sĩ được in đậm lên tác phẩm: từ cách tổ chức tác phẩm, cách xử lí đề tài, cách xây dựng nhân vật, tạo tình huống, đến giọng điệu, ngôn ngữ… trong đó tư tưởng nghệ thuật như một tiêu chí quan trọng vừa có ý nghĩa mở đầu vừa có tính chất chỉ đạo”[12; 30]

- Tìm hiểu phong cách nghệ thuật của nhà văn là chỉ ra những nét độc đáo, nổi bật trong những tác phẩm cụ thể trên cả hai bình diện hình thức biểu hiện và nội dung phản ánh Nhà văn sáng tạo theo quy luật của cái đẹp và phong cách chính là chỗ độc đáo về tư tưởng cũng như nghệ thuật, có phẩm chất thẩm mỹ thể hiện trong tác phẩm Một tác phẩm nghệ thuật độc đáo

không thể là một tác phẩm kém cỏi về về cả hai phương diện hoặc một trong hai phương diện Nội dung chỉ tồn tại bằng hình thức và ngược lại Một tác phẩm văn học hay là khi với nội dung đó, tác giả của nó đã lựa chọn được một hình thức thích hợp để diễn đạt thành công nội dung Vì trong thực tiễn văn học, có những nhà văn gần nhau về tư tưởng, có cùng một thế giới quan, cùng viết về một đề tài nhưng sản phẩm nghệ thuật thành công hay không lại phải phụ thuộc vào hình thức mà nhà văn lựa chọn, phụ thuộc và cái “tạng”, tài năng, sở trường của mỗi nhà văn Tức là khi hiện thực đời sống được phản ánh trong một văn bản nghệ thuật thì giá trị của nó được xác định bởi toàn bộ các thành tố như tình tiết, cốt truyện, nhân vật, giọng điệu… trong một thể thống nhất, in dấu ấn riêng của mỗi nhà văn

- Phong cách nghệ thuật của một nhà văn có thể được hình thành từ thời điểm nhà văn mới bắt đầu cầm bút nhưng vận động, phát triển và chịu ảnh hưởng của thế giới quan, của môi trường sống, bối cảnh thời đại và cả những ảnh hưởng của những nhà văn mà họ yêu thích Phong cách được hình thành trên cơ sở tài năng nhưng nếu nhà văn không khổ công trong lao động nghệ thuật thì cũng không thể tạo dựng được dấu ấn và phong cách riêng của cá nhân mình Để có được một phong cách riêng đòi hỏi sự nỗ lực trong sáng tạo Đó là một cuộc hành trình gian khổ để khẳng định cái bản ngã cá nhân trong nghệ thuật Phấn đấu để có được một phong cách nghệ thuật cá nhân là

sự đóng góp đích thực của mỗi người viết cho sự phát triển chung của cả nền văn học Bởi một nền văn học càng có nhiều phong cách cá nhân thì càng có nhiều khả năng trở thành một nền văn học lớn

1.2 Nguyễn Huy Tưởng như một phong cách viết truyện cho người trẻ tuổi

Nghiên cứu, phê bình văn học theo phong cách là một hướng nghiên triển vọng trong việc nhận diện những cá tính sáng tạo, những nét riêng, độc

đáo của nhà văn, đồng thời khẳng định những đóng góp to lớn của những tài năng văn chương, những phong cách nghệ thuật lớn đối với sự vận động, phát triển của mỗi nền văn học Ở Việt Nam, những nghiên cứu về lý thuyết phong cách còn hạn chế, chủ yếu là những bài viết, công trình sưu tầm, dịch thuật tiếp nhận những thành tựu lý luận của các học giả, các nhà nghiên cứu Liên

Xô (cũ) về phong cách, nhưng việc ứng dụng, triển khai lý thuyết phê bình này lại được tiến hành một cách hiệu quả trong việc thẩm bình, đánh giá các hiện tượng văn chương, coi dấu ấn phong cách tác giả, tác phẩm là tiêu chí quan trọng để nhận diện và khẳng định vị thế, tên tuổi của người nghệ sĩ trên văn đàn

Trong đời sống phê bình văn học hiện nay, bên cạnh sự xuất hiện của nhiều trường phái, lý thuyết phê bình hậu hiện đại nhằm lý giải, cắt nghĩa những vấn đề phức tạp của quá trình sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm, giữa nhà văn với độc giả… trong những dòng lý thuyết phê bình ấy vẫn có sự hiện diện của phê bình theo phong cách bởi thời đại văn học nào cũng phải cần và phải

có những phong cách nghệ thuật lớn đại diện, tiêu biểu cho văn chương dân tộc Vì thế nghiên cứu, phê bình văn học theo phong cách là hướng tiếp cận cần được nhân rộng trong bối cảnh phê bình hiện nay

Nguyễn Huy Tưởng không chỉ là nhà văn mà còn là nhà văn hóa lớn Cuộc đời và những trang văn của ông có một sự tương đồng, nhất quán với đặc điểm nổi bật là sự uyên bác, trang nghiêm, mực thước, thiên về ngợi ca với tấm lòng ấm áp, đôn hậu, giàu tình thương Trong hành trình sáng tạo, không lúc nào ông không trăn trở về ý thức trách nhiệm của kẻ sĩ, số phận con người với khát vọng sẽ viết được những tác phẩm vĩ đại xứng đáng với sự nghiệp, chiến công oai hùng của dân tộc Ông cũng là người cần mẫn, nghiêm khắc trong lao động nghệ thuật Mỗi tác phẩm viết ra ông đều chỉnh sửa, bổ sung thậm chí viết lại sao cho tác phẩm đạt đến độ trong sáng, giản dị, “phải

nói được với cuộc sống một điều gì đó”, phải tạo được một giọng điệu riêng, một phong cách với lối văn không trộn lẫn

Phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng hình thành và phát triển trong bối cảnh đặc biệt, đó là cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, đời sống văn hóa văn nghệ có nhiều diễn biến phức tạp Trước những ngã rẽ của cuộc đời - nghệ thuật, Nguyễn Huy Tưởng đã sớm chọn được cho mình con đường đi đúng đắn, tiến bộ, mượn văn chương để tỏ lòng yêu nước, hướng ngòi bút vào những vấn đề thời sự của lịch sử trong quá khứ, hiện tại để giải đáp những câu hỏi lớn của thời đại Với nguồn cảm hứng mãnh liệt về lịch sử, Nguyễn Huy Tưởng đã chọn vùng hiện thực thẩm mỹ là lịch sử dân tộc để khai khác,

và từ vở kịch đầu tay Vũ Nhƣ Tô đến cuốn tiểu thuyết cuối đời Sống mãi với

Thủ đô đều thấm đượm không khí và sắc màu lịch sử với âm hưởng sử thi anh

hùng, vừa lịch sử - thời sự vừa lãng mạn, trữ tình và giàu chất thơ

Viết về lịch sử nhưng nơi mà Nguyễn Huy Tưởng chọn làm không gian nghệ thuật là Thăng Long - Hà Nội Sáng tác của ông đã tái hiện một cách chân thực, sinh động về Thủ đô Hà Nội từ thuở An Dương Vương xây thành

Ốc đến Thăng Long thời đại nhà Trần, thời vua Lê - chúa Trịnh, và Hà Nội trong những năm kháng chiến, dựng xây cuộc sống mới Dòng chảy lịch sử nghìn năm của Thủ đô hiện lên một cách rõ nét qua lối viết tài hoa, giàu hình ảnh, màu sắc, lấp lánh những nét đẹp của truyền thống lịch sử - văn hóa ngàn đời Nếu Thạch Lam viết về Hà Nội qua nét đẹp của những thức quà dân dã, thanh tao, Tô Hoài ngắm nhìn Hà Nội trong những nét sinh hoạt văn hóa đời thường thì Nguyễn Huy Tưởng hướng về Hà Nội trong trong chiều sâu lịch sử với những biến cố, thăng trầm, những con người đã đi vào lịch sử, những cảnh đẹp nên thơ, quyến rũ gợi nhắc về một “Hà Nội dấu xưa.”

Với quan điểm sáng tác tiến bộ nên khi viết với cảm hứng ngợi ca hay phê phán thì đó đều là “những câu thấm thía về Tổ quốc thân yêu” Yêu nước

và yêu lịch sử là hai phẩm chất nổi bật, hòa quyện trong con người và văn chương Nguyễn Huy Tưởng Hướng về lịch sử để phản ánh miêu tả, Nguyễn Huy Tưởng đã xây dựng được một hệ thống nhân vật đa dạng từ những con người đã đi vào lịch sử (như Quân vương, tướng sĩ), kẻ sĩ, trí thức, thanh niên học sinh Hà Nội đến những người dân lao động hiền lành Tất cả hiện lên một cách sinh động, mỗi nhân vật đều mang gương mặt, bóng dáng của lịch sử, phù hợp với hoàn cảnh, tầng lớp xuất thân, vừa có những nét giản dị đời thường Nhân vật trong sáng tác của nhà văn luôn được đặt trong môi trường đầy thử thách, trong những mối quan hệ đa chiều, trước những lựa chọn nghiệt ngã giữa sự sống - cái chết, tự do - nô lệ, cao cả - thấp hèn Không giống với nhân vật trong sáng tác của Nam Cao phải vật lộn với đời sống cơm

áo gạo tiền để tồn tại hay những nhân vật tôn sùng chủ nghĩa xê dịch, đối lập

với cuộc đời để khẳng định chất tài tử, chất ngông trong những trang văn

Nguyễn Tuân, nhân vật của Nguyễn Huy Tưởng mang hình bóng những anh hùng thời đại, số phận của họ được đặt trong mối tương quan với vận mệnh dân tộc, vừa mang những nét chân thực lịch sử vừa mang tính điển hình, khát quát Đó là những con người có lý tưởng, hoài bão cao đẹp với khát vọng được cống hiến, sáng tạo, được hy sinh cho độc lập dân tộc và sự trường tồn, bất diệt của văn hóa, văn nghệ nước nhà

Là cây bút chép sử bằng văn chương, Nguyễn Huy Tưởng đã đem đến cho người đọc cách nhìn, cách tiếp cận độc đáo về lịch sử Khai thác lịch sử, Nguyễn Huy Tưởng lựa chọn những thời điểm trọng đại, đầy biến cố khi cả dân tộc phải đương đầu chống chọi với giặc ngoại xâm Tôn trọng sự thật lịch

sử đến từng chi tiết nhưng không quá lệ thuộc vào các tư liệu lịch sử mà có những hư cấu, sáng tạo hợp lí đảm bảo được tinh thần lịch sử - thời đại Từ muôn vàn những sự kiện, nhà văn lẩy ra những chi tiết, những nhân vật mà sử gia còn bỏ ngỏ để bổ khuyết, lấp đầy.Vì thế những tác phẩm viết về triều đại

rất xa nhưng người đọc lại có cảm giác rất gần, và ngược lại Hiệu ứng thẩm

mĩ ấy nhờ vào năng lực tổ chức, kết cấu tác phẩm vừa cổ điển vừa hiện đại, phản ánh hiện thực trong quy mô rộng mang âm hưởng thời đại cùng giọng điệu trầm thống, bi hùng thấm đẫm trong nhiều thể loại Không cầu kì, trau chuốt như văn Nguyễn Tuân, không suy tưởng, triết luận như văn Nguyễn Đình Thi, văn phong Nguyễn Huy Tưởng là thứ văn gợi sự cổ kính, trang nghiêm, uyên thâm, lịch lãm song cũng rất dung dị, đời thường

Với những nỗ lực, cách tân trong sáng tác về đề tài lịch sử, Nguyễn Huy Tưởng đã đem đến cho văn học Việt Nam một phong cách riêng, độc đáo, từ cách nhìn, cách tiếp cận và thể hiện những vấn đề về lịch sử Nguyễn Huy Tưởng thường suy nghĩ bằng lịch sử, trình bày lịch sử để chiêm nghiệm, nhận thức, đắm mình trong cảm thức thời gian lịch sử Và cho đến nay, những sáng tạo của ông vẫn là những đỉnh cao, mẫu mực trong văn chương viết về lịch

sử Dù ông ra đi khi tài năng đang ở độ chín nhưng sự nghiệp thì vẫn chưa kết thúc, vẫn gợi mở nhiều vấn đề, nhiều suy ngẫm, tìm tòi cho giới nghiên cứu, phê bình Những đóng góp của ông cho nền văn học dân tộc là rất lớn trên cả hai bình diện tư tưởng và nghệ thuật, và chắc chắn khi nhắc tới những gương mặt tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại không thể không nhắc tới nhà

văn, nhà văn hóa Nguyễn Huy Tưởng: một cây bút chép sử bằng văn chương,

nhà văn của Hà Nội với những trang viết tài hoa

Qua nghiên cứu phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng, luận văn cũng mở ra những hướng nghiên cứu mới về phong cách nghệ thuật của các nhà văn tiêu biểu của thế kỷ XX, rộng hơn là phong cách thể loại, phong cách thời đại nhằm làm nổi bật những đặc điểm cơ bản của văn chương dân tộc trong quá trình vận động và phát triển

Nếu nhìn vào chiều sâu lịch sử của văn hóa dân tộc, chúng ta đều thấy rằng văn học dành cho trẻ em ở ta đã tồn tại từ lâu đời dưới dạng văn chương

truyền miệng qua những bài hát đồng dao, trò chơi dân gian, truyện cổ tích, giai thoại và truyện dã sử về các nhân vật anh hùng Khi công cuộc truyền bá chữ quốc ngữ được các nhà văn hóa yêu nước Việt Nam dấy lên thành một phong trào rộng lớn, mà nhà văn Nguyễn Huy Tưởng cũng là một thành viên tích cực của phong trào này, nhu cầu phổ biến văn hóa cho thế hệ trẻ có lẽ đã thúc đẩy sự ra đời một thể loại văn học mới, hiện hình như một loại sách riêng: Tủ sách Truyền bá, Tủ sách Hoa Xuân, Tuổi Hồng, Tuổi Xanh dành cho lứa tuổi thanh thiếu nhi, ra đời trong những năm 1940, 1941, 1942

Cũng chính từ đây, tác phẩm bất hủ Dế mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài đã xuất

hiện và một số truyện viết cho thiếu nhi khác

Nguyễn Huy Tưởng trong quá trình sáng tác của mình ông đã viết rất nhiều thể loại như tiểu thuyết, kịch… đặc biệt với tuổi thơ ông đã dành tình

cảm nhiệt huyết nhất với thiếu nhi và đã sáng tạo và viết các truyện Cô bé gan

dạ, Chiếc bánh chưng, Truyện Tấm Cám, Tìm mẹ, Thằng Quấy, Con cóc là cậu ông Giời, Con chim Trĩ lông trắng, An Dương Vương xây thành Ốc, Hai bàn tay chiến sĩ, Điện Biên Phủ của chúng em, Kể chuyện Quang Trung, Lá

cờ thêu sáu chữ vàng

Trong lời giới thiệu tập Cô bé gan dạ, ông Nguyễn Huy Thắng, con trai

nhà văn Nguyễn Huy Tưởng đã cho bạn đọc biết, nhà văn khi ấy 27 - 28 tuổi đời, đã hăng hái tham gia phong trào hướng đạo, một tổ chức tập hợp những thanh thiếu niên giàu nhiệt huyết, yêu đời, tràn đầy lòng tự hào dân tộc Từ

sở trường riêng sớm xác định cho mình, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng đã hướng suy tư thẩm mỹ của mình vào việc tìm hiểu kho tàng truyện lịch sử và

cổ tích của dân tộc Không chỉ làm công việc sưu tầm Kho tàng truyện cổ

tích như nhà văn hóa Nguyễn Đổng Chi, hay sưu tầm Tục ngữ phong dao như

học giả Nguyễn Văn Ngọc, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng với ý thức sáng tạo

đã xuất phát từ truyện cổ tích sưu tầm ở dân gian như Cô bé gan dạ và sau

này là Tìm mẹ, viết nên những truyện ngắn như huyền thoại, làm ra một bản

sắc riêng trong văn học cho thiếu nhi

Có thể nói rằng trong các tác phẩm này, dưới ngòi bút của nhà văn, tiếng Việt đã trở nên tinh xảo và sinh động, có sức gợi mở trí tưởng tượng cho

người đọc Truyện Cô bé gan dạ thể hiện hình ảnh một cô con gái liễu yếu

đào tơ, dám liều mình nhận làm vật hiến sinh cho con quái vật, để rồi đối mặt chiến đấu với mãng xà và cuối cùng đã chiến thắng, diệt trừ được mối tai họa cho dân làng Tấm lòng của Nguyễn Huy Tưởng khi ông tâm niệm: “Văn chương viết cho thiếu niên phải cốt làm sao cho bao giờ họ cũng có một tấm lòng bồng bồng bột bột, mà vẫn biết lẽ phải, và vẫn biết thương nhau” Điều

này sẽ còn được tác giả thể hiện rõ nét hơn, hào hùng hơn trong Lá cờ thêu

sáu chữ vàng sau này

Đã có nhiều bài nói về các tác phẩm viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng, những bài của đồng nghiệp, bạn bè, nhà nghiên cứu như Tô Hoài, Vũ Ngọc Bình, Văn Hồng, Vân Thanh và cũng đã có nhiều hội thảo về sự nghiệp văn học của ông trong đó có phần sáng tác cho thiếu nhi Nhưng hình như mỗi lần đọc lại tác phẩm của ông, ta lại thấy sáng ra một điều gì khác Rõ ràng nhờ

có nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, nhờ có sáng tác của ông mà ta mới có thể khẳng định được dòng chảy bền bỉ, thôi thúc của văn học thiếu nhi Việt Nam Tìm đọc những sáng tác của ông, ta mới càng thấy việc viết cho thiếu nhi là một sự nghiệp đòi hỏi công phu, tinh tế và có ý nghĩa lâu dài, bởi nó tác động vào tâm hồn, tạo nên nhân cách văn hóa cho những con người còn măng tơ Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Huy Tưởng là hành trình của

sự kiếm tìm, sáng tạo không mỏi mệt nhằm tạo ra những tác phẩm có giá trị thẩm mĩ, tiến tới sự hoàn mĩ về nội dung và hình thức biểu hiện, đem đến cho công chúng những món ăn tinh thần bổ ích, nhiều giá trị và giá trị lớn hơn cả

là tinh thần dân tộc

Truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng mang những đặc điểm chung của thể loại truyện ngắn truyền thống Việt Nam Tuy nhiên với truyện viết cho thiếu nhi ông biết cách nảy ra trong vô vàn chi tiết, sự kiện lịch sử được cho là có thật, những tình huống, câu chuyện đặc sắc rồi thổi vào đó những cảm xúc, trí tưởng tượng bay bổng, phù hợp với tâm lý, suy nghĩ của trẻ thơ, gợi mở cho các em nhiều điều thú vị Tất cả nhằm giúp các em tiếp cận dễ dàng lịch sử, hiểu lịch sử từ đấy ông đã nhen nhóm và truyền cho các

em lòng tự hào dân tộc, yêu quê hương, đất nước Đấy chính là nét nổi bật nhất của nhà văn tài hoa này Đó là yếu tố vô cùng quan trọng làm nên phong cách độc đáo, cái nét riêng của Nguyễn Huy Tưởng trong truyện viết cho thiếu nhi

Việc tồn tại nhiều cách hiểu, cách định nghĩa khác nhau về phong cách, một mặt nói lên thế mạnh của việc ứng dụng linh hoạt lý thuyết phong cách vào việc tìm hiểu, lý giải các hiện tượng văn chương Nhưng mặt khác nó cũng gây những khó khăn nhất định cho người nghiên cứu khi nội hàm khái niệm phong cách chưa được hiểu thống nhất, chưa có sự phân định rõ ràng về tiêu chí đánh giá tác giả - tác phẩm theo lý thuyết phong cách khiến nhiều người còn nhầm lẫn giữa phong cách học và thi pháp học

Trên cơ sở khảo sát các quan niệm về phong cách và tình hình nghiên cứu văn học theo phong cách ở nước ta trong những năm qua, trong luận văn này chúng tôi đưa ra một số căn cứ sau làm công cụ để tìm hiểu phong cách

Nguyễn Huy Tưởng, đặc biệt là Phong cách Nguyễn Huy Tưởng qua truyện

viết cho thiếu nhi

Tiểu kết

Phong cách là một khái niệm vừa trừu tượng vừa rất cụ thể Nếu nhìn vào tác phẩm văn học, có thể thấy rằng, có bao nhiêu yếu tố nội dung và hình thức cấu thành tác phẩm thì có ngần ấy yếu tố chứa đựng dấu ấn phong cách

cá nhân của tác giả Phong cách nghệ thuật của nhà văn là gắn liền với cá tính sáng tạo của tác giả, gắn liền với bản sắc cá nhân nghệ sỹ, giúp ta nhận biết và khu biệt thế giới nghệ thuật của nhà văn này với nhà văn khác Tuy nhiên những biểu hiện của phong cách không thật đồng đều ở mọi yếu tố nội dung

và hình thức của tác phẩm Có những yếu tố phong cách bộc lộ nổi trội, dễ nhận thấy, có những yếu tố nghệ thuật mà ở đó phong cách nhà văn hiện ra không thật rõ nét, không thực sự hiện hình, dễ nắm bắt

Quan sát phong cách Nguyễn Huy Tưởng trong mảng truyện viết cho thiếu nhi, chúng tôi nhận thấy có 2 yếu tố chủ đạo, tiêu biểu nhất cho phong

cách nhà văn Đó là yếu tố chủ thể tự sự, tức là người kể chuyện Và yếu tố thứ hai chính là thế giới nhân vật đặc thù mà nhà văn sáng tạo nên Trong hai

chương tiếp theo, chúng tôi sẽ tiếp tục đi vào khảo sát những dấu ấn phong cách bộc lộ qua hai yếu tố nói trên