Dạy học tích hợp và vận dụng trong dạy học học phần điều khiển lập trình PLC tại trường cao đẳng giao thông vận tải thành phố hồ chí minh

Trong các giải pháp thực hiện chiến lược phát triển trường Cao đẳng Giao thông vận tải từ 2015 đến năm 2020, phần phát triển đào tạo theo chiều sâu có nêu ở mục 2 là: Thiết kế lại chương

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

-    -

NGUYỄN VŨ THANH NHÂN

DẠY HỌC HỌC PHẦN ĐIỀU KHIỂN LẬP TRÌNH PLC TẠI TRƯỜNG CAO ĐẲNG GIAO THÔNG VẬN TẢI

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH THEO ĐỊNH HƯỚNG TÍCH HỢP

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

HÀ NỘI – 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

-    -

NGUYỄN VŨ THANH NHÂN

DẠY HỌC HỌC PHẦN ĐIỀU KHIỂN LẬP TRÌNH PLC

TẠI TRƯỜNG CAO ĐẲNG GIAO THÔNG VẬN TẢI

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH THEO ĐỊNH HƯỚNG TÍCH HỢP

Chuyên ngành: LL và PPDH bộ môn Kỹ thuật công nghiệp

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS NGUYỄN TRỌNG KHANH

HÀ NỘI – 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan bản luận văn này là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi Các số liệu và tài liệu được trích dẫn trong luận văn là trung thực Kết quả nghiên cứu này không trùng lặp với bất cứ công trình nào đã được công bố trước đây

Tôi xin chịu trách nhiệm với lời cam đoan của mình

Hà Nội, tháng 6 năm 2017

Tác giả

Nguyễn Vũ Thanh Nhân

LỜI CÁM ƠN

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới:

Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học, Trung tâm Thông tin - Thư viện và các Thầy, Cô ở khoa Sư phạm kỹ thuật - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã quan tâm, tạo điều kiện để tác giả học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn của mình

Đặc biệt, tác giả xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc PGS.TS Nguyễn Trọng Khanh đã tận tình chỉ bảo và hướng dẫn tác giả trong suốt quá trình học tập

và hoàn thành bản luận văn này

Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các Thầy, Cô ở trường Cao đẳng Giao thông vận tải Thành phố Hồ Chí Minh đã quan tâm, tạo điều kiện, góp ý cho tác giả trong quá trình thực hiện đề tài

Xin cảm ơn toàn thể gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã quan tâm giúp đỡ, động viên tác giả!

Hà Nội, tháng 6 năm 2017

Tác giả

Nguyễn Vũ Thanh Nhân

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CÁM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU - CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ viii

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC TÍCH HỢP 5

1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP 5

1.1.1 Tình hình nghiên cứu về dạy học tích hợp ở nước ngoài 5

1.1.2 Tình hình nghiên cứu về dạy học tích hợp ở trong nước 8

1.2 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 11

1.2.1 Tích hợp 11

1.2.2 Dạy học tích hợp 12

1.3 DẠY HỌC TÍCH HỢP LÝ THUYẾT VỚI THỰC HÀNH 17

1.3.1 Phân tích chương trình, xác định chủ đề/bài tích hợp 17

1.3.2 Biên soạn giáo án, chuẩn bị cơ sở vật chất, phương tiện dạy học 21

1.3.3 Tổ chức thực hiện dạy học tích hợp 27

1.3.4 Kiểm tra đánh giá trong dạy học tích hợp 27

1.4 THỰC TRẠNG DẠY HỌC HỌC PHẦN ĐIỀU KHIỂN LẬP TRÌNH PLC 30

1.4.1 Sơ lược về quá trình dạy học Điều khiển lập trình PLC 30

1.4.2 Thực trạng dạy học Điều khiển lập trình PLC tại trường Cao

đẳng Giao thông vận tải thành phố Hồ Chí Minh 31

Kết luận chương 1 42

Chương 2 44

DẠY HỌC HỌC PHẦN ĐIỀU KHIỂN LẬP TRÌNH PLC 44

THEO HƯỚNG TÍCH HỢP 44

2.1 KHÁI QUÁT VỀ HỌC PHẦN ĐIỀU KHIỂN LẬP TRÌNH PLC 44

2.1.1 Mục tiêu của học phần 44

2.1.2 Vai trò, vị trí của học phần 45

2.1.3 Nội dung chương trình của học phần 45

2.1.4 Đặc điểm của học phần 46

2.1.5 Điều kiện thực hiện dạy học học phần 47

2.2 DẠY HỌC TÍCH HỢP HỌC PHẦN ĐIỀU KHIỂN LẬP TRÌNH PLC 48

2.2.1 Dạy học tích hợp bài Cấu trúc và phương thức hoạt động của PLC 48

2.2.2 Dạy học tích hợp bài Các phép toán nhị phân của PLC 61

2.3 VÍ DỤ MINH HỌA 77

Kết luận chương 2 90

Chương 3 92

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 92

3.1 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ VÀ TIẾN TRÌNH THỰC NGHIỆM 92

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 92

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 92

3.1.3 Tiến trình thực nghiệm 93

3.2 ĐỐI TƯỢNG VÀ QUÁ TRÌNH THỰC NGHIỆM 93

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm 93

3.2.2 Chuẩn bị thực nghiệm: 93

3.2.3 Triển khai nội dung thực nghiệm 94

3.3 KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 95

3.3.1 Đánh giá định tính 95

3.3.2 Đánh giá định lượng 96

Kết luận chương 3 104

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

PHỤ LỤC 111

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU - CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CTĐT Chương trình đào tạo

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Mức độ quan trọng học phần Điều khiển lập trình PLC

Bảng 1.2 Mức độ phù hợp nội dung của học phần trong chương trình

Bảng 1.3 Mức độ sử dụng các phương pháp dạy học trong học phần

Bảng 1.4 Trang thiết bị giảng dạy học phần

Bảng 1.5 Mức độ việc vận dụng dạy học tích hợp cho học phần

Bảng 1.6 Những yếu tố ảnh hưởng chất lượng dạy học của học phần

Bảng 1.7 Trọng tâm đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

Bảng 1.8 Tổ chức dạy học phần theo hướng phát triển năng lực

Bảng 1.9 Học liệu sử dụng khi dạy nội dung học phần

Bảng 1.10 Tinh thần tham gia nghiên cứu và triển khai dạy học phần

theo hướng tích hợp

Bảng 3.1 Phân chia đối tượng thực nghiệm

Bảng 3.2 Xếp loại điểm số

Bảng 3.3 Xếp loại kết quả kiểm tra lớp đối chứng và lớp thực nghiệm

Bảng 3.4 Bảng phân phối Fi (số sinh viên Fi đạt điểm Xi) lớp ĐC và TN Bảng 3.5 Bảng tần suất fi (%) (số phần trăm sinh viên đạt điểm Xi)

Bảng 3.6 Bảng tần suất hội tụ lùi fa (số % SV Fi đạt điểm Xi trở xuống) Bảng 3.7 Phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên cho lớp đối chứng Bảng 3.8 Phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên cho lớp thực nghiệm Bảng 3.9 Bảng so sánh các tham số thống kê

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ

Bảng 3.1 Phân phối tần suất hội tụ của lớp đối chứng và lớp thực nghiệm qua bài kiểm tra

Bảng 3.2 Biểu diễn đường tích lũy bài kiểm tra sau khi học xong

Hình 1.1 Các bước biên soạn giáo án tích hợp

Hình 1.2 Hoạt động của GV và SV trong từng tiểu kỹ năng

Thực hiện Nghị quyết số 29, Hội nghị trung ương 8, khóa XI của Đảng, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ trường có nêu “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế", với mục tiêu "Đối với giáo dục nghề nghiệp, tập trung đào tạo nhân lực có kiến thức, kỹ năng và trách nhiệm nghề nghiệp Hình thành hệ thống giáo dục nghề nghiệp với nhiều phương thức và trình độ đào tạo kỹ năng nghề nghiệp theo hướng ứng dụng, thực hành, bảo đảm đáp ứng nhu cầu nhân lực kỹ thuật công nghệ của thị trường lao động trong nước và quốc tế" [23]

Trường Cao đẳng Giao thông vận tải TPHCM là một bộ phận không tách rời hệ thống giáo dục - đào tạo của thành phố Hồ Chí Minh Trường cần

nỗ lực hoàn thành tốt vai trò, nhiệm vụ của mình trong toàn hệ thống Sự phát triển của trường nằm trong tổng thể quá trình phát triển của thành phố, đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực qua đào tạo chuyên nghiệp của thành

phố trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH-HĐH) và hội nhập quốc tế

Trong các giải pháp thực hiện chiến lược phát triển trường Cao đẳng Giao thông vận tải từ 2015 đến năm 2020, phần phát triển đào tạo theo chiều sâu có nêu ở mục 2 là: Thiết kế lại chương trình đào tạo theo cấu trúc tín chỉ (học phần), tích hợp giữa lý thuyết và thực hành; tăng cường thời lượng thực tập, thực hành, thí nghiệm của sinh viên, hạn chế việc học lý thuyết đơn thuần, phần lớn các môn học đều có phần thí nghiệm hoặc thực hành hoặc thực tập để sinh viên, học sinh nâng cao kiến thức chuyên môn cũng như phát triển kỹ năng nghề nghiệp; đảm bảo tỷ lệ thực hành đạt 60-70% trong tổng thời lượng học Một trong những giải pháp được nêu trong mục 4 là: Đổi mới phương pháp sư phạm, áp dụng các phương pháp sư phạm mới như nghiên cứu tình huống, học cách giải quyết vấn đề, làm việc theo nhóm, để nâng cao tính tích cực, chủ động và hiệu quả trong học tập

Trong chương trình đào tạo ngành Kỹ thuật điện và Tự động hóa của trường, học phần Điều khiển lập trình PLC có hai phần lý thuyết và thực hành được giảng dạy tách rời nhau Đây là một trong các học phần chuyên môn của ngành Kỹ thuật điện trang bị cho các sinh viên các kiến thức cơ bản về điều khiển lập trình, nắm được cấu tạo phần cứng và phần mềm của hệ điều khiển lập trình và thực hiện được một số bài toán ứng dụng trong công nghiệp Đáp ứng mục tiêu là nâng cao chất lượng đào tạo theo tinh thần Nghị quyết của Đại hội Đảng bộ trường cũng như Chiến lược phát triển nhà trường Giai đoạn 2015-2020, với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo

của trường, tôi đã chọn đề tài “Dạy học học phần Điều khiển lập trình PLC

tại trường Cao đẳng Giao thông vận tải thành phố Hồ Chí Minh theo định hướng tích hợp” làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu và đề xuất vận dụng dạy học tích hợp cho học phần Điều

khiển lập trình PLC nhằm nâng cao chất lượng dạy học ngành Kỹ thuật điện

và Tự động hóa của trường Cao đẳng Giao thông vận tải TPHCM

3 KHÁCH THỂ, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Khách thể nghiên cứu:

Quá trình đào tạo ngành Kỹ thuật điện và Tự động hóa tại trường Cao đẳng Giao thông vận tải TPHCM

- Đối tượng nghiên cứu:

Lý luận về dạy học tích hợp; quá trình dạy học học phần Điều khiển lập trình PLC

- Phạm vi nghiên cứu:

Vận dụng dạy học tích hợp cho học phần Điều khiển lập trình PLC tại trường Cao đẳng Giao thông vận tải TPHCM

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Xây dựng bài giảng và thực hiện dạy học học phần Điều khiển lập trình PLC trình độ cao đẳng tại trường Cao đẳng Giao thông vận tải TPHCM theo phương pháp dạy học tích hợp sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Để đạt được mục đích nghiên cứu, đề tài đặt ra một số nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

- Tổng quan cơ sở lý luận về dạy học tích hợp

- Nghiên cứu quá trình dạy học học phần Điều khiển lập trình PLC

- Vận dụng lý luận về dạy học tích hợp để biên soạn bài giảng của học phần Điều khiển lập trình PLC trình độ cao đẳng tại trường Cao đẳng Giao thông vận tải TPHCM

- Thực nghiệm sư phạm để minh chứng cho giả thuyết khoa học và tính khả thi của việc dạy học học phần Điều khiển lập trình PLC trình độ cao đẳng theo phương pháp dạy học tích hợp tại trường Cao đẳng Giao thông vận tải TPHCM

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, tác giả đã sử dụng các nhóm phương pháp nghiên cứu sau đây:

- Nhóm các phương pháp nghiên cứu lý luận:

Phân tích, tổng hợp, khái quát hóa các tài liệu có liên quan đến đề tài để xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài nghiên cứu

- Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm định các giáo án được biên soạn theo phương pháp dạy học tích hợp để minh chứng cho giả thuyết khoa học được

đề ra và tính khả thi của việc thực hiện vận dụng dạy học tích hợp cho học phần Điều khiển lập trình PLC

Sử dụng phương pháp khảo sát bằng phiếu hỏi để đánh giá thực trạng

về dạy học Điều khiển lập trình PLC và khả năng vận dụng dạy học tích hợp tại trường Cao đẳng Giao thông vận tải TPHCM

Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý các số liệu khảo sát

và thực nghiệm

7 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được cấu trúc thành 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của dạy học tích hợp

Chương 2 Dạy học học phần Điều khiển lập trình PLC theo hướng tích hợp Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC TÍCH HỢP

1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP

1.1.1 Tình hình nghiên cứu về dạy học tích hợp ở nước ngoài

Dạy học tích hợp (DHTH) đã trở thành một trào lưu sư phạm hiện đại bên cạnh các trào lưu sư phạm trên thế giới hiện nay, như: dạy học theo mục tiêu, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học phân hoá, tương tác DHTH xuất phát từ quan niệm coi học tập là một quá trình góp phần hình thành ở người học những năng lực rõ ràng, trong đó người học sẽ học cách sử dụng phối hợp các kiến thức, kỹ năng và thao tác đã lĩnh hội được DHTH được tiếp cận theo hai hướng: hướng thứ nhất coi dạy học tích hợp là "một cách trình bày các khái niệm và nguyên lý khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau" (Hội nghị phối hợp trong chương trình của UNESCO, Paris 1972); hướng thứ hai quan niệm DHTH là một hình thức dạy học kết hợp giữa dạy lý thuyết và dạy thực hành, qua đó người học

hình thành một năng lực nào đó

Tư tưởng tích hợp trong dạy học được thể hiện ở việc xây dựng chương trình dạy học của nhiều nước từ những năm 60 của thế kỷ XX và ngày càng được áp dụng rộng rãi Theo thống kê của UNESCO, từ năm 1960 đến năm

1974 đã có 208 chương trình môn học thể hiện quan điểm tích hợp ở các mức

độ khác nhau, từ liên môn, kết hợp đến tích hợp hoàn toàn theo những chủ đề

Từ năm 1960 đã có nhiều hội nghị bàn về việc phát triển chương trình theo hướng tích hợp Năm 1981, một tổ chức quốc tế đã được thành lập để cung cấp các thông tin về các chương trình tích hợp nhằm thúc đẩy việc áp dụng quan điểm tích hợp trong việc thiết kế chương trình các môn khoa học trên thế giới

Tháng 9 năm 1968, Hội đồng liên quốc gia về giảng dạy khoa học, với

sự bảo trợ của UNESCO, đã tổ chức tại Varna (Bungari) “Hội nghị tích hợp việc giảng dạy các khoa học” để đưa ra các lý do phải DHTH các khoa học, DHTH là gì, cách thức DHTH và những triển vọng của DHTH, trong đó có nêu: Tích hợp không chỉ diễn ra ở nội dung mà còn tích hợp cả ở phương pháp lẫn các kỹ năng, kỹ xảo cần hình thành ở người học Tích hợp không chỉ

ở một ngành học nào mà là liên ngành Tích hợp không chỉ ở một bậc học nào

mà ở tất cả các bậc học

Tháng 4/1973 UNESCO đã tổ chức Hội nghị đào tạo giáo viên để nghiên cứu việc dạy học tích hợp các khoa học tại trường Đại học Tổng hợp Maryland

Ngoài ra, tích hợp là một trong những xu hướng mới của lý luận dạy học và đang được nhiều nước trên thế giới quan tâm thực hiện Ví dụ như Phần Lan - một trong những nước có nền giáo dục hàng đầu thế giới - đang bắt tay vào thực hiện cải cách, đến năm 2020 sẽ từng bước giảm thiểu việc dạy từng môn học riêng biệt và thay vào đó sẽ dạy học sinh (HS) theo các chủ

đề thực tế, tích hợp nhiều lĩnh vực nhằm “giáo dục con em mình theo một

cách khác để chúng có thể thích nghi tốt hơn với bối cảnh công việc và xã hội hiện đại hoàn toàn khác trước của thế kỷ 21” (Theo Pasi Silander- quản lý

phát triển của Helsinki) Hay tại Úc, chương trình giáo dục tích hợp đã được

áp dụng trong hệ thống giáo dục của đất nước này từ nhiều thập niên cuối thế

kỉ XX và đầu thế kỉ XXI Mục tiêu của chương trình giáo dục tích hợp cho

giáo dục phổ thông tại Úc được xác định rõ như sau: Chương trình giáo dục

tích hợp là hệ thống giảng dạy tích hợp đa ngành, trong hệ thống đó tầm quan trọng của việc phát triển và ứng dụng kỹ năng được chú trọng; quá trình dạy học tích hợp này bao gồm việc dạy, học và kiểm tra - đánh giá năng lực tiếp thu kiến thức cũng như ứng dụng của HS phổ thông Cũng có thể kể

đến là tại Phillipin, đã xuất bản cuốn sách có tên Fusion, trong đó đã kết hợp nhiều kiến thức, kỹ năng để phát huy sức mạnh tổng hợp đồng bộ của các phân môn trong tình huống nhận thức cũng như trong tình huống thực tiễn Các phân môn hướng tới mục tiêu chung là hình thành, rèn luyện những kỹ năng quan trọng trong thu nạp thông tin và phát mại thông tin Bên cạnh đó, trong chương trình cải cách giáo dục của một số nước, quan điểm tích hợp được ghi rõ trong chương trình như là một yêu cầu bắt buộc

Một số tác giả trên thế giới đã có những nghiên cứu về DHTH Xavier Roegiers cho rằng giáo dục nhà trường phải chuyển từ đơn thuần dạy kiến thức sang phát triển ở HS các năng lực hành động, xem năng lực (compétence) là “khái niệm cơ sở" của khoa sư phạm tích hợp (pédagogie de l'intégration) Theo Xavier Roegiers, sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập, trong đó toàn bộ quá trình học tập góp phần hình thành ở

HS những năng lực cụ thể có dự tính trước những điều kiện cần thiết cho HS, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập sau này hoặc nhằm hòa nhập HS vào cuộc sống lao động Như vậy sư phạm tích hợp tìm cách làm cho quá trình học tập có ý nghĩa Tác giả D' Hainaut (1977) đưa ra 4 quan điểm khác nhau đối với các môn học: quan điểm “đơn môn”, quan điểm “đa môn”, quan điểm

“liên môn”, quan điểm “xuyên môn” Nhu cầu phát triển xã hội hiện đại đòi hỏi nhà trường hướng tới quan điểm liên môn và quan điểm xuyên môn

Ngoài ra, để đáp ứng và phù hợp với thực tiễn giáo dục phổ thông, chương trình đào tạo giáo viên (GV) ở một số nước như Anh, Úc chuyển theo hướng tích hợp nhằm phát triển cho sinh viên sư phạm nền tảng về tri thức và triết lý cá nhân về chuyên môn sư phạm và năng lực nghề nghiệp Chương trình đào tạo GV của Anh và Úc chú trọng về đào tạo nghiệp vụ sư phạm nhằm hình thành ở sinh viên năng lực và kỹ năng sư phạm cần thiết Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã khẳng định chương trình đào tạo GV của hai quốc

gia trên không nặng về rèn luyện kỹ thuật nghiệp vụ giảng dạy do tập trung đào tạo chuyên môn nghiệp vụ theo diện rộng (tích hợp liên môn, xuyên môn) Điều này giúp sinh viên sư phạm trở thành những nhà chuyên môn sư phạm biết kết hợp chặt chẽ giữa dạy lý thuyết và trải nghiệm thực tế, ứng dụng lý thuyết dạy học và giáo dục chung vào lĩnh hội những lĩnh vực giảng dạy cụ thể

1.1.2 Tình hình nghiên cứu về dạy học tích hợp ở trong nước

Ở nước ta, từ Thời Pháp thuộc, quan điểm tích hợp đã được thể hiện trong một số môn học ở các trường tiểu học Từ thập niên 90 của thế kỷ XX trở lại đây, vấn đề xây dựng môn học tích hợp với những mức độ khác nhau mới thực sự được tập trung nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụng vào nhà trường phổ thông, chủ yếu ở cấp Tiểu học và Trung học cơ sở (THCS) và gần đây áp dụng vào trong việc thiết kế chương trình, biên soạn giáo trình, sách giáo khoa, lập kế hoạch và tổ chức đào tạo ở lĩnh vực chuyên nghiệp trong đó

có lĩnh vực đào tạo nghề theo quan điểm tích hợp Một số công trình nghiên cứu: Dương Tiến sỹ (2002), Phương thức và nguyên tắc tích hợp các môn nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, Tạp chí giáo dục Nguyễn Văn Khải (2008), Vận dụng tư tưởng sư phạm tích hợp vào dạy học vật lý ở trường trung học phổ thông để nâng cao chất lượng giáo dục học sinh Báo cáo tổng kết đề tài khoa học cấp Bộ PGS TS Đỗ Hồng Thái (2011), Tài liệu hướng dẫn dạy học tích hợp trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông, Đề tài khoa học và công nghệ cấp Bộ trọng điểm, đại học Thái Nguyên Đinh Xuân Giang (2009), Vận dụng tư tưởng sư phạm tích hợp trong dạy học một số kiến thức về “chất khí” và “cơ sở của nhiệt động lực học” (Vật lý 10 - cơ bản) nhằm phát triển hứng thú và năng lực vận dụng kiến thức của học sinh, luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học Thái Nguyên Phan Gia Phước (2012), Tổ chức dạy học môn Access theo hướng tích hợp tại

trường cao đẳng Nghề Thủ Đức, Luận văn thạc sĩ Giáo dục học, Đại học Sư phạm kỹ thuật TPHCM Trong các công trình nghiên cứu trên, các tác giả đã

đi sâu vào từng khía cạnh của chương trình giáo dục về đổi mới phương pháp,

tổ chức dạy học nhằm phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động của người học trong quá trình nhận thức Những năm gần đây, việc nghiên cứu và vận dụng quan điểm dạy học theo hướng tích hợp trong đào tạo nghề cũng được chú trọng Tuy nhiên, để triển khai cụ thể và rộng rãi ở từng cơ sở dạy nghề vẫn đang còn gặp nhiều vấn đề cần được nghiên cứu

Các đề tài luận án Tiến sĩ và luận văn Thạc sĩ về vận dụng quan điểm tích hợp vào dạy học kỹ thuật tại các cơ sở đào tạo nghề cũng đã được nghiên cứu triển khai như: “Cải tiến phương pháp nghề tiện trong các trường chuyên nghiệp và dạy nghề tại thành phố Hồ Chí Minh” – luận án Tiến sĩ (2005) của Nguyễn Trần Nghĩa [24], “Dạy học công nghệ tiện CNC theo quan điểm tích hợp”, luận văn Thạc sĩ (2002) của Nguyễn Công Cát [5], “Vận dụng quan điểm tích hợp vào dạy học nghề điện trong các trường dạy nghề của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu” – luận văn Thạc sĩ (2003) của Nguyễn Xuân Cường [7],

“Dạy học môn trang bị điện ở trường cao đẳng nghề Việt Đức – Vĩnh Phúc theo quan điểm tích hợp” – luận văn Thạc sĩ (2012) của Nguyễn Thị Hồng Hạnh [12], “Tổ chức dạy học môn Access theo hướng tích hợp tại trường Cao đẳng nghề Thủ Đức” – luận văn Thạc sĩ Giáo dục học (2012) của Phan Gia Phước [25], “Dạy học modun máy điện theo quan điểm tích hợp ở trường cao đẳng nghề” – luận văn Thạc sĩ (2013) của Phan Thanh Nga [22], v.v

Qua nghiên cứu, ta có thể thấy đã có nhiều công trình nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học (PPDH), với việc DHTH không chỉ là sự kết hợp đơn thuần giữa dạy lý thuyết và thực hành trong một tiết/buổi dạy mà theo quan điểm dạy học tích hợp thì mục tiêu của dạy học là hướng đến việc đào tạo ra những con người với những năng lực cụ thể để giải quyết những vấn đề

trong thực tiễn cuộc sống một cách sáng tạo Dạy học tích hợp với những ưu điểm: Mục tiêu của việc học được người học xác định một cách rõ ràng ngay tại thời điểm học; Nội dung dạy học tránh những kiến thức, kỹ năng bị trùng lặp; phân biệt được nội dung trọng tâm và nội dung ít quan trọng; Các kiến thức gắn liền với kinh nghiệm sống của học sinh; Phương pháp dạy học sử dụng kiến thức trong các vấn đề, các tình huống; Thiết lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học; Còn đối với người học cảm thấy quá trình học tập có ý nghĩa vì nó giải quyết được một tình huống, một vấn đề trong thực tiễn cuộc sống từ đó có điều kiện phát triển kỹ năng chuyên môn

Từ đầu năm 2008, Tổng cục Dạy nghề - Bộ Lao động, Thương binh và

xã hội đã triển khai việc dạy học tích hợp vào trong lĩnh vực đào tạo nghề tại Quyết định số 62/2008/QĐ-BLĐTBXH ngày 04/11/2008 của Bộ trưởng Bộ Lao động, Thương binh và xã hội về việc ban hành hệ thống biểu mẫu, sổ sách quản lý dạy và học trong đào tạo nghề đã quy định các loại biểu mẫu giáo án lý thuyết, thực hành và tích hợp dùng trong cơ sở dạy nghề Đến năm

2010, Tổng cục dạy nghề ban hành hướng dẫn biên soạn giáo án và tổ chức dạy học tích hợp tại công văn số 1610/TCDN-GV ngày 15/9/2010

Việc vận dụng dạy học tích hợp vào dạy học học phần Điều khiển lập trình PLC tại trường Cao đẳng Giao thông vận tải TPHCM là nhằm đáp ứng mục tiêu nâng cao hiệu quả học tập, góp phần nâng cao chất lượng dạy học học phần Điều khiển lập trình PLC và ngành Kỹ thuật điện và tự động hóa của trường, cũng là góp phần đẩy mạnh việc thực hiện yêu cầu Chiến lược phát triển của nhà trường giai đoạn 2016-2020

1.2 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN

Theo từ điển Oxford Advanced Learner’s Dictionary: Integration nghĩa

là sự kết hợp những phần, những bộ phận với nhau trong một tổng thể Những phần, những bộ phận này có thể khác nhau nhưng thích hợp với nhau [31, tr 798]

Trong lĩnh vực giáo dục, có một số định nghĩa được nhiều người quan tâm:

Theo Đại từ điển tiếng Việt (2008), NXB Đại học quốc gia TPHCM:

“tích hợp là phương pháp sư phạm tìm cách thực hiện những mục đích học tập đặt ra cho các môn học khác nhau trong các bài học của một môn nhất định” [30]

Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là sự liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch giảng dạy” (từ điển giáo dục học, NXB Bách Khoa, Hà Nội) [11]

Theo Dương Tiến Sỹ: “Tích hợp là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức (khái niệm) thuộc các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối quan hệ về lý luận và thực tiễn được

đề cập trong môn học đó”.[27, tr 27]

Như vậy, tích hợp là một mặt của quá trình phát triển, là sự thống nhất các phần tử khác nhau trong một chỉnh thể thống nhất, kết quả của các quá trình đó là sự ra đời một hệ thống mới, mà trong đó các phần tử liên hệ với nhau chặt chẽ hơn Việc đưa tư tưởng sư phạm tích hợp vào trong quá trình dạy học là rất cần thiết và dạy học tích hợp là một xu hướng của lý luận dạy

học được nhiều nước trên thế giới nghiên cứu thực hiện

1.2.2 Dạy học tích hợp

a Khái niệm dạy học tích hợp

Theo Xaviers Roegirs: “Khoa sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành

ở học sinh những năng lực rõ ràng, có dự tính trước những điều cần thiết cho học sinh nhằm phục vụ cho quá trình học tập tương lai, hoặc hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động Khoa sư phạm tích hợp làm cho quá trình học tập có ý nghĩa.” [34, tr73]

Tại Hội nghị phối hợp trong chương trình của UNESCO, Paris 1972 có đưa ra định nghĩa: Dạy học tích hợp các khoa học là một cách trình bày các khái niệm và nguyên lý khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của

tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau Với quan niệm trên, dạy học tích hợp nhằm các mục tiêu:

(1) Làm cho quá trình học tập có ý nghĩa bằng cách gắn học tập với

cuộc sống hàng ngày, trong quan hệ với các tình huống cụ thể mà học sinh sẽ gặp sau này, hòa nhập thế giới học đường với thế giới cuộc sống;

(2) Phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn Cái cốt yếu là những năng lực cơ bản cần cho học sinh vận dụng vào xử lý những tình huống có ý nghĩa trong cuộc sống, hoặc đặt cơ sở không thể thiếu cho quá trình học tập tiếp theo;

(3) Dạy sử dụng kiến thức trong tình huống thực tế, cụ thể, có ích cho cuộc sống sau này;

(4) Xác lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học Thông tin càng đa dạng, phong phú thì tính hệ thống phải càng cao, có như vậy học sinh mới thực sự làm chủ được kiến thức và mới vận dụng được kiến thức đã học khi gặp một tình huống bất ngờ, chưa từng gặp

Dạy học tích hợp là tiến hành quá trình dạy học theo hướng liên kết, lồng ghép những tri thức khoa học, những quy luật chung, gần gũi nhau nhằm đạt yêu cầu trang bị cho người học có cách nhìn bao quát đối với nhiều lĩnh vực khoa học có chung đối tượng nghiên cứu, đồng thời nắm được các phương pháp xem xét vấn đề một cách logic, biện chứng (Từ điển Giáo dục học).[11]

DHTH là một quan điểm lý luận dạy học, hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học

Dạy học tích hợp là định hướng dạy học giúp người học phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng… thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau

để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kỹ năng; phát triển được năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề Tính tích hợp thể hiện qua sự huy động, kết hợp, liên hệ các yếu tố có liên quan với nhau của nhiều lĩnh vực để giải quyết có hiệu quả một vấn đề và thường đạt được nhiều mục tiêu khác nhau

Trong lĩnh vực đào tạo nghề nghiệp, do đặc điểm là đào tạo nghề đáp ứng năng lực thực hiện, dạy học tích hợp là vừa dạy nội dung lý thuyết và thực hành trong cùng một bài dạy, trên cơ sở nội dung chương trình được thiết kế theo mô đun theo định hướng phát triển năng lực, nội dung từng bài

cũng được thiết kế sao cho có thể tích hợp dạy kiến thức lý thuyết và tiến hành thực hành sao cho người học được trang bị năng lực đáp ứng mục tiêu dạy học

Như vậy, có thể hiểu dạy học tích hợp là vừa dạy lý thuyết vừa dạy thực hành trong một bài dạy ở cùng không gian cùng thời gian nhằm hình thành năng lực hành nghề ở người học Lý thuyết và thực hành được lồng ghép, đan xen với nhau trong bài dạy sao cho tạo thành một thể thống nhất Đồng thời nội dung và hoạt động dạy- học được gắn kết với các tình huống thực tế nghề nghiệp

Qua đó, ta thấy cần phải vận dụng dạy học tích hợp vì các lý do sau:

- Đổi mới giáo dục tập trung phát triển phẩm chất và năng lực người học Kinh nghiệm quốc tế cũng như thực tiễn ở nước ta đã cho thấy dạy học tích hợp giúp cho việc học tập của người học được gắn liền với thực tiễn hơn, giúp người học phát triển các phẩm chất và năng lực cần thiết Nghĩa là dạy học tích hợp là phương thức tốt nhất để hình thành và phát triển năng lực người học

- Chương trình đào tạo (CTĐT) hiện hành chưa quán triệt tốt quan điểm tích hợp nên có nhiều môn học và các môn học khó tránh khỏi trùng lặp về nội dung Theo quan điểm tích hợp, các kiến thức liên quan với nhau sẽ được lồng ghép vào cùng một môn học nên tránh được sự trùng lặp không cần thiết

về nội dung giữa các môn học và vì vậy số lượng môn học và thời lượng học tập sẽ giảm bớt…

- Do quá trình phát triển của thực tiễn nên nhiều kiến thức, kỹ năng chưa có trong các môn học, nhưng lại rất cần chuẩn bị cho học sinh để có thể đối mặt với những thách thức của cuộc sống; do đó cần tích hợp giáo dục các kiến thức và kỹ năng đó thông qua các môn học

Khó khăn, thách thức khi thực hiện chủ trương dạy học tích hợp trong CTĐT là chúng ta còn hạn chế về kinh nghiệm xây dựng chương trình, biên soạn giáo trình/sách giáo khoa (SGK) và hướng dẫn dạy học theo hướng tích hợp (đặc biệt là phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá theo yêu cầu tích hợp: đánh giá theo năng lực ); cần có sự thay đổi nhận thức của giảng viên, giáo viên, cán bộ quản lý về ý nghĩa của dạy học tích hợp, vận dụng một số

kỹ thuật và phương pháp dạy học để bảo đảm yêu cầu của dạy học tích hợp

Để có thể khắc phục khó khăn trên, cần xây dựng CTĐT các môn học, biên soạn giáo trình/SGK và các tài liệu dạy học theo yêu cầu tích hợp phù hợp với tình hình thực tế Việt Nam; tổ chức trao đổi, học hỏi và vận dụng kinh nghiệm dạy học tích hợp của một số nước có nền giáo dục phát triển; bồi dưỡng đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý hiện nay, đào tạo giáo viên mới đáp ứng yêu cầu dạy học tích hợp

b Phân loại dạy học tích hợp

Các công trình nghiên cứu về giáo dục đã đưa ra nhiều cách tích hợp khác nhau, chẳng hạn:

- Tích hợp chương trình:

Là sự liên kết, hợp nhất nội dung các môn học có nguồn tri thức khoa học và có những quy luật chung gần gũi nhau Tích hợp chương trình làm giảm bớt số môn học, loại bớt được nhiều phần kiến thức trùng hợp nhau, tạo điều kiện để nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo (từ điển giáo dục học, NXB Bách Khoa, Hà nội).[11]

- Tích hợp các bộ môn:

Là quá trình xích lại gần và liên kết các ngành khoa học lại với nhau trên cơ sở của những nhân tố, những quy luật giống nhau, chung cho các bộ môn, ngược lại với quá trình phân hoá chúng Tích hợp các bộ môn trong giáo dục là sự phản ánh trình độ phát triển cao của các ngành khoa học vào nhà

trường, đồng thời cũng là đòi hỏi tất yếu của nhiệm vụ nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động giáo dục Tích hợp các bộ môn trong dạy học không những làm cho người học có tri thức bao quát, tổng hợp về thế giới khách quan, thấy rõ hơn mối quan hệ và sự thống nhất của nhiều đối tượng nghiên cứu khoa học trong những chỉnh thể khác nhau, đồng thời còn bồi dưỡng cho người học các phương pháp học tập, nghiên cứu có tính logic biện chứng làm

cơ sở đáng tin cậy để đi đến những hiểu biết, những phát hiện có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn hơn Tích hợp các bộ môn còn có tác dụng tiết kiệm thời gian, công sức vì loại bỏ được nhiều điều trùng lặp trong nội dung và PPDH của những bộ môn gần nhau Tích hợp các bộ môn cần được thể hiện trong chương trình đào tạo và trong quá trình dạy học

Tích hợp các nội dung cần đựơc thể hiện trong chương trình đào tạo một ngành học có thể được thực hiện theo các cách tích hợp sau:

+ Tích hợp dọc: là loại tích hợp dựa trên cơ sở liên kết hai hay nhiều môn học thuộc cùng một lĩnh vực gần nhau

+ Tích hợp ngang: là kiểu tích hợp dựa trên cơ sở liên kết các đối tượng học tập, nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khoa học khác nhau

+ Tích hợp giảng dạy: là sự tiến hành quá trình dạy học theo hướng liên kết, lồng ghép những tri thức khoa học, những quy luật chung, gần gũi nhau nhằm đạt yêu cầu trang bị cho người học có cách nhìn bao quát đối với nhiều lĩnh vực khoa học có chung đối tượng nghiên cứu, đồng thời nắm được phương pháp xem xét vấn đề một cách logic, biện chứng

+ Tích hợp học tập: là hành động liên kết học tập cùng một lần những kiến thức khác nhau và những kỹ năng khác nhau về cùng một chủ thể giáo dục

+ Tích hợp kiến thức: là hành động liên kết, kết nối các tri thức khoa học khác nhau thành một tập hợp kiến thức thống nhất

+ Tích hợp kỹ năng: là hành động liên kết rèn luyện hai hoặc nhiều kỹ năng của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực gần nhau để nắm vững một thể, thí dụ: tích hợp các kỹ năng lĩnh hội, vận dụng, phân tích, tổng hợp một kiến thức nào đó

+ Tích hợp giữa lý thuyết và thực hành: là hành động liên kết giữa các kiến thức và thực hành của cùng một nội dung trọn vẹn nhằm phát triển năng lực hành động cho người học

1.3 DẠY HỌC TÍCH HỢP LÝ THUYẾT VỚI THỰC HÀNH

1.3.1 Phân tích chương trình, xác định chủ đề/bài tích hợp

a Phân tích chương trình dạy tích hợp:

Chương trình giảng dạy tích hợp nhằm mục đích:

- Tích hợp nội dung và kỹ năng, kinh nghiệm cá nhân với quá trình

- Cung cấp một bối cảnh cho việc học tập nội dung, quá trình và các kỹ năng

- Cung cấp cho GV và HS cơ hội giao tiếp, hợp tác với mọi người

- Gắn kết và chú ý đến những gì người học thực sự muốn học

- Làm cho kiến thức và kinh nghiệm có giá trị rõ ràng

- Tích hợp kiến thức, kỹ năng, giá trị và hành động hướng tới một mục đích chung

- Công nhận và đánh giá cách học tập và nhận biết của từng cá nhân người học

- Xây dựng quan hệ tương tác giữa GV và HS

- Làm cho HS nhận thức được mục đích học tập của mình

- Trao quyền cho HS để chính các em phản ánh cách các em học tập

- Công nhận và giúp đỡ cho các phong cách học tập khác nhau

- Đặc sự kiểm soát và biết trách nhiệm cho việc học của mình

- Hướng dẫn người học chủ động thu thập và xử lý thông tin

- Khuyến khích HS trở thành người học tập độc lập, tháo vát và thích nghi

- Thúc đẩy các phương pháp năng động và đa dạng để giảng dạy

- Phục vụ một loạt các lợi ích khác nhau thuộc về kiến thức, kỹ năng, động lực cho người học

Việc lựa chọn nội dung cũng là cần thiết đối với một chương trình tích hợp để đảm bảo quá trình dạy học là có hiệu quả Nội dung có thể bao hàm trong các hình thức của chủ đề cụ thể xung quanh bài học Các chủ đề được lựa chọn cần phải được dựa trên sự hiểu biết của người học Đồng thời, nó cũng cần phải có ý nghĩa và là phương tiện để giúp người học tìm hiểu về thế giới

Chương trình đào tạo nghề hiện nay là kiểu chương trình kết được cấu trúc bởi các môn học và các Mođun/học phần năng lực Theo kiểu chương trình này, khối kiến thức các môn chung, các môn kỹ thuật cơ sở là một thành phần của chương trình đào tạo theo mô đun và được mô đun hóa thành các học phần trong chương trình đào tạo được thể hiện theo lát cắt ngang, còn phần lý thuyết chuyên môn và thực hành nghề được tích hợp thành các mô đun năng lực theo lát cắt dọc Điều này tất yếu dẫn đến việc phải tổ chức dạy

lý thuyết kết hợp hướng dẫn thực hành ngay khi thực hiện các bài giảng thực hành

Vai trò của tính tích hợp trong các chương trình đào tạo là giảm tải, rút gọn tài liệu, tiết kiệm thời gian học tập, tạo thuận lợi cho việc học, đảm bảo

để học có chất lượng hơn Đặc điểm cơ bản của các chương trình đào tạo nghề hiện nay thể hiện ở sự tích hợp các miền mục tiêu kiến thức, kỹ năng, thái độ, tích hợp nội dung các môn học, tích hợp giữa lý thuyết với thực hành

Các bài thực hành theo phương thức truyền thống trước đây phần lý thuyết chuyên môn được thực hiện như một bài dạy lý thuyết riêng tách biệt

trong kế hoạch đào tạo/ kế hoạch dạy học Phương thức này dẫn tới hạn chế là: phần lý thuyết chuyên môn thiếu sự gắn kết liên hệ với bài thực hành, khó khăn trong thể hiện nguyên lý thống nhất giữa lý thuyết với thực hành và tính chất tích hợp của nội dung đào tạo vốn là một đòi hỏi của đào tạo nghề để nâng cao chất lượng dạy và học Thể hiện quan điểm sư phạm tích hợp trong đào tạo nghề tránh được hạn chế này

b Xác định bài dạy tích hợp:

Đây là bước đầu tiên trong Quy trình bài dạy tích hợp Việc xác định các bài dạy tích hợp thông qua hoạt động phân tích nghề, các bài dạy tập trung hướng đến hình thành các năng lực, phần lý thuyết trong bài dạy là kiến thức lý thuyết mới, phục vụ cho việc thực hành kỹ năng

Bài dạy tích hợp là đơn vị học tập nhỏ nhất có khả năng hình thành nơi người học cả kiến thức, kỹ năng, thái độ cần thiết để giải quyết một công việc hoặc một phần công việc chuyên môn cụ thể, góp phần hình thành năng lực thực hiện hoạt động nghề nghiệp của họ

Khi xây dựng bài dạy theo quan điểm tích hợp, người GV không chỉ chú trọng nội dung kiến thức tích hợp mà còn phải xây dựng một hệ thống hoạt động, thao tác tương ứng nhằm tổ chức, dẫn dắt người học từng bước thực hiện để hình thành năng lực Bài dạy theo quan điểm tích hợp phải là một giờ học hoạt động phức hợp đòi hỏi sự tích hợp các kiến thức, kỹ năng chuyên môn để giải quyết tình huống nghề nghiệp

* Bài dạy tích hợp liên quan đến các thành phần sau:

- Chương trình đào tạo nghề

- Mô đun/học phần giảng dạy

- Giáo án tích hợp

- Đề cương bài giảng theo giáo án

- Đề kiểm tra

- Các mô phỏng, bản vẽ, biểu mẫu sử dụng trong bài giảng

Trong đó, giáo án tích hợp là thành phần quan trọng nhất Vì vậy, để tổ chức dạy học tích hợp thành công đó là người GV phải biên soạn được giáo

án tích hợp phù hợp với trình độ của người học, với điều kiện thực tiễn của cơ

sở đào tạo, nhưng vẫn đảm bảo thời gian và nội dung theo chương trình khung đã quy định

* Các phương pháp xác định bài dạy tích hợp:

- Trên bình diện toàn bộ chương trình đào tạo của một nghề:

Người phụ trách toàn bộ chương trình đào tạo của một nghề (trường, khoa, hội đồng Khoa học và đào tạo, ) cần tổ chức thực hiện các công việc sau:

(i) Rà soát chương trình các môn học có liên quan, đối chiếu lại với mục tiêu đào tạo/và chuẩn đầu ra;

(ii) Xác định các nội dung (môn học, mô đun, ) có sự trùng nhau; (ii) Liệt kê danh sách các nội dung (môn học, mô đun, ) có sự trùng nhau, mức độ trùng nhau (theo các khối môn học, mô đun: các môn học chung, các mô đun nghề bắt buộc và tự chọn);

(iii) Chia sẻ, thảo luận và thống nhất điều chỉnh các môn học, mô đun trong phạm vi chương trình đào tạo (thoả thuận và phân công rõ bộ môn nào, môn học hay mô đun nào sẽ đảm nhận phần trùng nhau đó)

- Trên bình diện môn học, mô đun/học phần:

Bộ môn phụ trách môn học, mô đun cần tổ chức thực hiện các công việc sau:

(i) Rà soát lại mục tiêu môn học/và chuẩn đầu ra của môn học, mô đun trên cơ sở đó định vị môn học, mô đun; nghĩa là phải làm rõ: môn học, mô đun này thực hiện những mục tiêu đào tạo/và chuẩn đầu ra nào của chương

trình đào tạo? Liên quan đến những môn học, mô đun khác trong chương trình đào tạo (do bộ môn đảm nhiệm) như thế nào?

(ii) Xuất phát từ một mục tiêu nào đó; hãy kết nối với nội dung môn học/mô đun và với các sự vật, hiện tượng thực tiễn;

(iii) Phân tích sự vật, hiện tượng thực tiễn để chỉ ra các kiến thức, kỹ năng có trong môn học/mô đun và các môn học/mô đun khác có liên quan Kết thúc bước này sẽ cho một nội dung (chủ đề, bài học, ) có thể tổ chức dạy học tích hợp (gọi là các chủ đề, bài học tích hợp)

(iv) Liệt kê danh sách các nội dung (chủ đề, bài học, ) tích hợp trong các môn học, mô đun do bộ môn đảm nhiệm

(v) Thảo luận và thống nhất các chủ đề/bài học tích hợp

(vi) Lập đề cương bài học tích hợp

Như vậy có thể thấy, dạy học tích hợp trong quá trình tổ chức dạy học các bài trong học phần năng lực thực hiện là sự gắn kết giữa dạy học lý thuyết chuyên môn ứng dụng (bài dạy lý thuyết) với hướng dẫn thực hành của giáo viên và luyện tập của học sinh nhằm hình thành năng lực hoạt động nghề nhất định

1.3.2 Biên soạn giáo án, chuẩn bị cơ sở vật chất, phương tiện dạy học

a Biên soạn giáo án:

Giáo án bài dạy tích hợp là kế hoạch thể hiện hoạt động trên lớp của

GV và HS, trong đó kết hợp/đan xen hoạt động dạy học lý thuyết và thực hành, kết hợp đan xen hoạt động làm mẫu của GV và hoạt động luyện tập của

HS với sự trợ giúp của GV nhằm đạt mục tiêu dạy học là: HS nhớ lại, ứng dụng các kiến thức, kỹ năng, thái độ vào thực hiện các công việc nghề nghiệp

có quy trình tương tự (quy trình trong giáo án tích hợp thường mang tính đặc trưng, đại diện)

Căn cứ vào mẫu giáo án tích hợp và các tiêu chí đánh giá bài giảng tích hợp Để thực hiện biên soạn giáo án tích hợp, GV phải thực hiện thông qua 6 bước như sau (Hình 1.1):

Hình 1.1: Các bước biên soạn giáo án tích hợp

(1) Xác định mục tiêu của bài học: Để xác định mục tiêu của giáo án,

cần tham khảo mục tiêu của mô đun trong hệ thống các mô đun của chương trình đào tạo nghề và phiếu phân tích công việc, xác định vị trí của mô đun, bài trong chương trình đào tạo nghề, từ đó xác định chi tiết mục tiêu học tập của từng bài ở 3 mặt kiến thức, kỹ năng và thái độ

(2) Xác định nội dung bài học: Dựa vào mục tiêu sẽ chọn lọc nội

dung trình bày ngắn gọn, súc tích, tránh đưa vào bài quá nhiều kiến thức mà không phân biệt được kiến thức chính yếu với kiến thức thứ yếu hoặc ngược lại làm bài dạy tích hợp sơ lược, thiếu trọng tâm Ngoài ra, dựa vào mục tiêu

để biết cách sắp xếp, trình bày nội dung kiến thức một cách dễ hiểu, mạch lạc, logic, chặt chẽ, giúp HS hiểu bài và ghi bài một cách dễ dàng

- Xác định các tiểu kỹ năng cần thực hiện trong bài học

- Xác định những kiến thức liên quan đến các tiểu kỹ năng

(3) Xác định các hoạt động dạy - học của GV và HS:

- Hoạt động dạy và học tập trung hướng tới mục tiêu

- HS phải hình thành và phát huy năng lực hợp tác

- Để HS nêu cao trách nhiệm trong quá trình học

Xác định

mục tiêu bài học

Xác định nội dung bài học

Xác định hoạt động dạy-học của GV, HS

Rút kinh nghiệm

sau khi thực hiện

giáo án

Xác định thời gian cho mỗi nội dung của giáo án

- HS phải học cách tìm kiếm thông tin

- HS bộc lộ năng lực

- HS rèn luyện để hình thành kỹ năng nghề

Từ việc xác định các hoạt động học tập trên, người giáo viên sẽ lựa chọn được phương pháp dạy học phù hợp cho từng bài dạy

(4) Xác định các phương tiện dạy học sử dụng trong bài dạy: Căn

cứ vào nội dung và phương pháp dạy học mà giáo viên lựa chọn các phương tiện dạy học nhằm tổ chức tốt hoạt động dạy - học của bài học

(5) Xác định thời gian cho mỗi nội dung của giáo án: Trong việc xác

định thời gian thực hiện giáo án cần chú trọng thời gian dạy - học tiểu kỹ năng

(6) Rút kinh nghiệm sau khi thực hiện giáo án: Công tác chuẩn bị,

quá trình thực hiện, kiểm tra, đánh giá kiến thức, kỹ năng và thái độ mà học sinh lĩnh hội được

Giáo án tích hợp được biên soạn theo mẫu sau:

Hoạt động dạy học

Thời gian

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

1 Dẫn nhập

Giới thiệu tổng quan về bài học Lựa chọn

các hoạt động phù hợp

Lựa chọn các hoạt động phù hợp

Lựa chọn các hoạt động phù

tổng quan về quy trình công nghệ

hoặc trình tự thực hiện kỹ năng

cần đạt được theo mục tiêu của

1 Tiểu kỹ năng 1 (Công việc 1)

a Lý thuyết liên quan: (chỉ dạy

những kiến thức lý thuyết liên

quan đến tiểu kỹ năng1)

Lựa chọn các hoạt động phù hợp

2 Tiểu kỹ năng 2 (Công việc 2)

(các phần tương tự như thực hiện

tiểu kỹ năng2)

Lựa chọn các hoạt động phù hợp

Lựa chọn các hoạt động phù hợp

n Tiểu kỹ năng n (Công việc n):

(các phần tương tự như thực hiện

tiểu kỹ năng n)

Lựa chọn các hoạt động phù hợp

Lựa chọn các hoạt động phù hợp

- Hướng dẫn chuẩn bị cho buổi

học sau:(về kiến thức, về vật tư,

dụng cụ, )

Lựa chọn các hoạt động phù hợp

Lựa chọn các hoạt động phù hợp

5 Hướng dẫn tự học

- Hướng dẫn các tài liệu liên quan

đến nội dung của bài học để học

sinh tham khảo

- Hướng dẫn tự rèn luyện

Lựa chọn các hoạt động phù hợp

Lựa chọn các hoạt động phù hợp

Căn cứ mẫu giáo án tích hợp trên thì điểm cốt lõi trong biên soạn giáo án là người giáo viên phải xác định được kỹ năng và các tiểu kỹ năng thực hiện trong bài dạy Để xác định đúng kỹ năng nào trong mô đun hay trong bài, ngoài nghiên cứu mục tiêu, đề cương bài giảng trong chương trình khung, quan trọng hơn là nghiên cứu sơ đồ phân tích nghề và phiếu phân tích công việc của mô đun Trong

bộ chương trình khung do Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội ban hành có một số nghề có kèm sơ đồ phân tích nghề và phiếu phân tích công việc Giáo viên căn cứ vào sơ đồ phân tích nghề đề xác định kỹ năng/tiểu kỹ năng cần rèn luyện cho học sinh

* Một số lưu ý khi soạn giáo án tích hợp:

+ Các Mô đun năng lực gồm nhiều bài giảng, mỗi bài giảng được tiến hành ở một hay nhiều ca thực tập

+ Phần lý thuyết chuyên môn đươc trình bày như bài dạy lý thuyết trong phần hướng dẫn mở đầu ca thực tập

+ Giáo án có thể soạn cho ca học hoặc cho bài

+ Hoạt động dạy học được lập kế hoạch và thực hiện trên cơ sở của các phương pháp tình huống, dự án có cấu trúc giải quyêt vấn đề

+ Kiểm tra sau mỗi bài, mô đun

+ Người học học với nhịp độ khác nhau

b Chuẩn bị cơ sở vật chất:

Bản chất của dạy học tích hợp là tổ chức dạy học kết hợp giữa dạy lý thuyết và dạy thực hành trong cùng không gian, thời gian và địa điểm Điều này có nghĩa là khi dạy một kỹ năng nào đó thì phần kiến thức liên quan đến đâu sẽ được dạy đến đó và sẽ được thực hành ngay kỹ năng đó Do đó phòng dạy tích hợp sẽ khác phòng dạy lý thuyết và phòng chuyên dạy thực hành, tức

là phải trang bị đầy đủ trang thiết bị dạy học, cũng như dụng cụ thực hành kỹ năng, cụ thể phải đáp ứng điều kiện dạy được cả lý thuyết và thực hành (hiện tại chưa có chuẩn quy định về loại phòng này) Tuy nhiên do đặc điểm của việc tổ chức dạy học tích hợp cho nên phòng học phải có chỗ để học lý thuyết đồng thời cũng phải có chỗ để bố trí máy móc thiết bị thực hành Vì vậy, diện tích phòng dạy học tích hợp phải đủ lớn để kê bàn, ghế học lý thuyết, lắp đặt các thiết bị hỗ trợ giảng dạy lý thuyết, lắp đặt đủ các thiết bị thực hành cho học sinh

c Phương tiên dạy học:

Phương tiện dạy học bao gồm cả học liệu được thiết kế, phát triển phù hợp với mô đun/học phần đào tạo: Giáo án chi tiết, đề cương chương trình,

bài giảng, phiếu hướng dẫn thực hiện, bảng phấn, bảng quy trình, sơ đồ, máy chiếu, máy tính, giáo án điện tử, các slide trình chiếu, các mô hình phù hợp với mô đun/học phần đào tạo, phần mềm ứng dụng, mô phỏng

1.3.3 Tổ chức thực hiện dạy học tích hợp

Thực hiện bài dạy tích hợp tương ứng với kỹ năng Kỹ năng là năng lực hay khả năng của chủ thể thực hiện thuần thục một hay một chuỗi hành động trên cơ sở hiểu biết (kiến thức hoặc kinh nghiệm) nhằm tạo ra kết quả mong đợi Trong kỹ năng này thường gồm nhiều tiểu kỹ năng Vì vậy, để thực hiện bài dạy tích hợp, GV cần dạy từng tiểu kỹ năng

Hình 1.2: Hoạt động của GV và SV trong từng tiểu kỹ năng

1.3.4 Kiểm tra đánh giá trong dạy học tích hợp

Để kiểm tra, đánh giá trong dạy học tích hợp, theo Hilbert Meyer, một bài dạy được đánh giá tốt có 10 đặc điểm sau:

- Cấu trúc quá trình dạy và học hợp lý;

- Quản lý tốt thời gian;

- Khuyến khích được không khí học tập của học sinh, gây động cơ học tập;

- Rõ ràng về nội dung;

- Khuyến khích tích cực tham gia của học sinh;

- Sử dụng đa dạng phương pháp dạy học, phương tiện hợp lý;

- Chú ý và khuyến khích phát triển từng cá nhân trong lớp học;

- Phát triển trí thông minh và khả năng giải quyết vấn đề ở học sinh;

- Rõ kết quả trọng tâm của bài dạy;

- Chuẩn bị không gian lớp học hợp lý [3, tr33]

* Ngoài ra, có những nội dung đánh giá chuyên biệt bài dạy tích hợp Đánh giá bài dạy tích hợp cần đánh giá tập trung vào các nội dung sau:

- Sự tổ chức giải quyết vấn đề tổng thể của chủ đề bài dạy theo các bước hợp lý gồm các tiểu kỹ năng

- Sự hình thành năng lực thực hiện: năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội và năng lực cá nhân

- Sự tổ chức bài dạy theo định hướng hoạt động của người học: lĩnh hội thông tin - lập kế hoạch - thực hiện - kiểm tra đánh giá

* Kiểm tra- đánh giá trong dạy học tích hợp nhằm xác định kiến thức,

kỹ năng và thái độ có được ở mỗi người học Nhằm xác định được người học

có thể thực hiện được một công việc cụ thể đáp ứng được tiêu chuẩn đã được

đề ra của nghề Việc lựa chọn cách thức kiểm tra- đánh giá phụ thuộc vào đặc điểm của vấn đề

Như vậy, nhìn chung trong dạy học tích hợp, kiểm tra - đánh giá thông qua việc sử dụng những công cụ đánh giá:

- Thang diểm đánh giá sản phẩm: sử dụng theo thang số từ 1 đến 10 Trong đó:

+ Điểm 9-10 (xuất sắc) thể hiện người học đã đạt 100% tiêu chuẩn đặt

+ Các câu hỏi kiểm tra trắc nghiệm cùng thang điểm đánh giá: xác định

sự tiếp thu kiến thức của người học và khả năng tư duy một vấn đề

Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập nhằm xác định/công nhận các năng lực mà người học đã đạt được thông qua đánh giá sự thực hiện cũng như mức

độ đạt được các mục tiêu kiến thức, kỹ năng và thái độ

- Người học: Thực hiện bài kiểm tra về các mặt kiến thức, kỹ năng, thái

độ theo mục tiêu bài học đề ra

- Giảng viên: Từ kết quả kiểm tra mà học sinh đạt được, giáo viên sẽ điều chỉnh nội dung, thay đổi phương pháp dạy học để chất lượng dạy - học ngày một tốt hơn

1.4 THỰC TRẠNG DẠY HỌC HỌC PHẦN ĐIỀU KHIỂN LẬP TRÌNH PLC

1.4.1 Sơ lược về quá trình dạy học Điều khiển lập trình PLC

Học phần Điều khiển lập trình PLC là một trong các học phần chuyên

môn của ngành Kỹ thuật điện và Tự động hóa nhằm trang bị cho sinh viên các kiến thức cơ bản, kỹ năng cần thiết về điều khiển lập trình PLC, yêu cầu nắm được cấu tạo phần cứng và phần mềm của các hệ điều khiển lập trình, thực

hiện được một số bài toán ứng dụng cơ bản trong công nghiệp

Theo chương trình, kế hoạch đào tạo của trường thì SV được học hết tất

cả các học phần lý thuyết trước, sau đó mới học các bài thực hành, sinh viên thực hành, rèn luyện các thao tác phân tích sơ đồ, kiểm tra, đấu nối, lập trình,

mô phỏng và kiểm chứng những nội dung lý thuyết đã được học Do vậy khi đến phần thực hành thì phần lớn SV đã quên rất nhiều kiến thức lý thuyết

đã học nên GV phải giảng lại Điều đó khiến thời lượng dành cho thực hành

và rèn luyện kỹ năng của SV đã bị giảm

Đội ngũ GV tham gia dạy học Điều khiển lập trình PLC có một số đặc điểm như: một số GV dạy lâu năm, có chuyên môn vững, kinh nghiệm nhưng

ít thành thạo cũng như ngại sử dụng các phương tiện kỹ thuật hiện đại Ngược lại, số GV trẻ thì có khả năng ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học

tích cực, chịu khó nhưng lại thiếu kinh nghiệm giảng dạy

Nhìn chung, tất cả GV đều vẫn còn lúng túng trong việc đổi mới phương pháp dạy học, giảng dạy lý thuyết vẫn còn dạy theo kiểu truyền thống Việc đổi mới phương pháp dạy học mới chỉ dừng lại ở tiết giảng có trình chiếu powerpoint, các khái niệm, thuật ngữ về phương pháp dạy học tích

cực, tình huống có vấn đề sự cố, bài toán kỹ thuật

Về cơ sở vật chất thì trường hiện sử dụng các phòng học chung để giảng dạy phần lý thuyết và sử dụng 01 phòng học chuyên môn để hướng dẫn