Thực trạng công tác bồi thường giải phóng mặt bằng dự án xây dựng cầu Yên Xuân trên địa bàn huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An

Thực trạng công tác bồi thường giải phóng mặt bằng dự án xây dựng cầu Yên Xuân trên địa bàn huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An Thực trạng công tác bồi thường giải phóng mặt bằng dự án xây dựng cầu Yên Xuân trên địa bàn huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An Thực trạng công tác bồi thường giải phóng mặt bằng dự án xây dựng cầu Yên Xuân trên địa bàn huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An Thực trạng công tác bồi thường giải phóng mặt bằng dự án xây dựng cầu Yên Xuân trên địa bàn huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An

PHẦN A MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài.

Đất đai không chỉ là nguồn tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệusản xuất đặc biệt mà còn là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng cơ sở kinh

tế, văn hóa, xã hội, an ninh và quốc phòng

Trong những năm gần đây, nền kinh tế nước ta thay đổi một cách nhanhchóng, nhu cầu về đất cho người dân, cho các công trình xây dựng, các khu côngnghiệp, khu đô thị…tăng lên mạnh mẽ làm cho đất càng trở nên khan hiếm vàđắt đỏ Đi đôi với tình hình phát triển đất nước như vậy, việc bồi thường, thu hồiđất để giải toả phục vụ việc quy hoạch và thực hiện các dự án xây dựng ngàycàng phát triển trên phạm vi toàn quốc

Có thể thấy trên cả nước, việc bồi thường, giải phóng mặt bằng và côngtác tái định cư đều gặp rất nhiều vướng mắc làm chậm trễ việc khởi công xâydựng và kéo dài tiến độ thi công của các công trình, không những gây thiệt hạicho Nhà nước mà còn là nguyên nhân của những vụ khiếu kiện đông người và kéodài, làm ảnh hưởng đến sự ổn định kinh tế - xã hội chính trị của địa phương Điềunày khiến ta phải suy nghĩ và tìm hiểu nguyên nhân của vấn đề là ở đâu, ở nhữngngười thực hiện chính sách hay còn ở ngay trong chính sách?

Hiện nay việc bồi thường GPMB khi Nhà nước thu hồi đất theo quy địnhcủa Luật đất đai 2013, được thực hiện theo Nghị định số 47/2014/NĐ - CP ngày15/05/2014 Hướng dẫn thực hiện Nghị định 47/2014/NĐ-CP có Thông tư số37/2014/TT-BTNMT ngày 30/06/2014, Thông tư số 74/2015/TT-BTC ngày15/05/2015

Qua quá trình thực hiện, cơ bản các khoản trong Nghị định đã được ápdụng có hiệu quả, phù hợp với nguyện vọng của đại đa số nhân dân, khắcphục được nhiều tồn tại, vướng mắc của những văn bản trước đây Tuy nhiên,còn nhiều nội dung cần phải phân tích, đánh giá có cơ sở khoa học thông qua

việc khảo sát thực tế, điều tra xã hội học nhằm sửa đổi và hoàn thiện các nộidung chính sách, đảm bảo lợi ích hợp pháp cho người có đất bị thu hồi, duytrì trật tự, kỷ cương của pháp luật, hạn chế tối đa những tranh chấp, khiếukiện, khiếu nại về đất của nhân dân trong việc bồi thường GPMB khi Nhànước thu hồi đất.

Vì những lý do nêu trên, để đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường

GPMB khi Nhà nước thu hồi, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Thực trạng công tác bồi thường giải phóng mặt bằng dự án xây dựng cầu Yên Xuân trên địa bàn huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An”, nhằm điều tra, tìm hiểu thực trạng và tìm

ra nguyên nhân gây cản trở, đề xuất một số giải pháp nhằm đẩy nhanh tiến độcủa công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng, đáp ứng yêu cầu cải cách hànhchính của Nhà nước

1.2 Mục đích, yêu cầu.

1.2.1 Mục đích.

- Nghiên cứu việc thực hiện chính sách bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất

ở dự án xây dựng cầu Yên Xuân trên địa bàn huyện, qua đó rút ra ưu nhược điểmtrong việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Trên cơ sở đó đềxuất ý kiến góp phần đẩy nhanh công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, giúp chocông tác quản lý Nhà nước về đất đai ngày càng hiệu quả, minh bạch

- Nguồn số liệu, tài liệu điều tra thu thập được phải đáng tin cậy

- Các đề nghị, kiến nghị phải có tính khả thi

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng: Công tác bồi thường giải phóng mặt bằng dự án xây dựng cầuYên Xuân

Phạm vi:

- Không gian: Địa bàn huyện Nam Đàn dự án xây dựng cầu Yên Xuân

- Thời gian:

Dự án bắt đầu khởi công từ tháng 10 năm 2015

Số liệu thu thập từ tháng 2 năm 2016 đến tháng 4 năm 2016

1.4 Nội dung nghiên cứu

- Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của huyện Nam Đàn liên quan đếncông tác giải phóng mặt bằng thuộc dự án nghiên cứu

- Thực trạng thu hồi đất các dự án trên địa bàn huyện Nam Đàn

- Xác định đối tượng, điều kiện được bồi thường

- Thực trạng về chính sách bồi thường GPMB khi nhà nước thu hồi đất ởmột số dự án

- Tác động của chính sách bồi thường đến người dân

- Đánh giá việc thực hiện giá bồi thường về đất, các tài sản trên đất

- Phân tích, đánh giá công tác tổ chức, trình tự thực hiện và trách nhiệm củacác cấp, các ngành trong công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư qua dự án

- Đề xuất ý kiến, bổ sung một số điểm trong chính sách bồi thường giảiphóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất

1.5 Phương pháp nghiên cứu:

1.5.1 Phương pháp thu thập thông tin, số liệu, tài liệu

- Thu thập tài liệu, các văn bản, chính sách có liên quan đến công tác bồithường, hỗ trợ, tái định cư và giá bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở các dự

án như khung giá đất của Chính phủ, giá quy định của Nhà nước và giá bồithường được áp dụng cho huyện Nam Đàn

1.5.2 Phương pháp điều tra thực tế

- Điều tra khảo sát tình hình thực hiện công tác bồi thường GPMB ở dự án

- Tìm hiểu công tác bồi thường GPMB bằng cách phỏng vấn trực tiếp đốivới chủ dự án, Ban quản lý dự án, Ban chỉ đạo giải phóng mặt bằng huyện NamĐàn và những người dân chịu ảnh hưởng của dự án.

1.5.3 Phương pháp chuyên gia

- Lấy ý kiến chuyên gia việc thực hiện chính sách bồi thường

1.5.4 Phương pháp phân tích, thống kê, tổng hợp, so sánh và xử lý số liệu

- Dùng phần mềm Exell để tổng hợp số liệu, phân tích và xử lý số liệu

1.6 Quan điểm nghiên cứu:

Quan điểm tổng hợp

Các đối tượng tự nhiên, kinh tế - xã hội đều có mối quan hệ, tác động qualại, mối quan hệ nhân quả trong quá trình phát triển Nhiệm vụ của nghiên cứuGPMB là tìm ra mối quan hệ và các tác động các khó khăn vướng mắc để thấyđược các quy luật, giải pháp nhằm đẩy nhanh công tác GPMB diễn ra hiệu quả,tránh những rủi ro

Nghiên cứu công tác thực hiện GPMB huyện Nam Đàn là nghiên cứu thựctrạng những khó khăn tồn tại trong việc thực hiện GPMB trên địa bàn trong mộtphạm vi lãnh thổ nhất định, từ đó thấy được hiện tượng trong các mối quan hệkhái quát, tổng hợp

Quan điểm lãnh thổ

Đề tài nghiên cứu dựa trên lãnh thổ cụ thể là Huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ

An và chi tiết tới 2 xã đang có dự án GPMB xây dựng cầu Yên Xuân đó là xãNam Cường và xã Nam Phúc

Quan điểm hệ thống

Để đảm bảo tính hệ thống, làm cho quá trình nghiên cứu trở nên logic,thông suốt và sâu sắc, không chỉ nghiên cứu công tác GPMB trên địa bàn HuyệnNam Đàn, tỉnh Nghệ An mà còn nghiên cứu các khó khăn cũng như ảnh hưởngtác động của việc thực hiện công tác GPMB…Để thấy được mối quan hệ mật

thiết giữa các yếu tố với nhau trong cùng một hệ thống và giữa các hệ thống, từ

đó có thể đánh giá chính xác vấn đề cần nghiên cứu

Quan điêm lịch sử

Mọi sự việc, hiện tượng đều có nguồn gốc phát sinh, phát triển riêng, quátrình nghiên cứu phải đặt các đối tượng vào các quan hệ trong sự vận động vàhoàn cảnh cụ thể Chính vì vậy, vận dụng quan điểm này ta thấy được thực trạngcủa công tác GPMB trên địa bàn Huyện Nam Đàn được rõ hơn Từ đó đánh giáđược khả năng, triển vọng phát triển, đề ra được những định hướng và các giảipháp góp phần giảm thiểu và tăng tính thích nghi trong tương lai

Chương II Thực trạng công tác bồi thường giải phóng mặt bằng dự án

xây dựng cầu Yên Xuân trên địa bàn huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An

Chương III Đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, hỗ trợ và tái định cư

PHẦN B NỘI DUNG CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC

BỒI THƯỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG 1.1 Cơ sở lý luận về bồi thường giải phóng mặt bằng

1.1.1 Khái quát về bồi thường giải phóng mặt bằng

1.1.1.1 Khái niệm

Bồi thường

Bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra Đền bù là trả lại tươngxứng với giá trị hoặc công lao (Trung tâm ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam,1998)

Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền

sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất Trong đó,giá trị quyền sử dụng đất là giá trị bằng tiền của quyền sử dụng đất đối với mộtdiện tích đất xác định trong thời hạn sử dụng đất xác định

1.1.1.2 Các quan điểm chính sách về bồi thường giải phóng mặt bằng

a Bồi thường về đất đai

Người bị thu hồi loại đất nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới cócùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằnggiá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi

Khi giao đất mới ở khu tái định cư, nếu giá trị đất khu tái định cư nhỏ hơnthì được nhận tiền chênh lệch, nếu giá trị đất khu tái định cư lớn hơn thì bù tiềnchênh lệch trừ trường hợp hộ nhận đất ở, nhà ở tái định cư mà giá trị nhỏ hơnmột suất tái định cư tối thiểu thì được hỗ trợ phần chênh lệch đó Trường hợpđất nông nghiệp vượt hạn mức không được cơ quan thẩm quyền phê duyệt,chứng nhận, đất nông nghiệp thuộc quỹ đất công ích, đất nhận giao khoán đượcbồi thường chi phí đầu tư còn lại

b Bồi thường về hoa màu

Bồi thường cây hàng năm được tính bằng giá trị sản lượng của vụ thu

hoạch theo vụ có năng suất cao nhất trong 3 năm và giá trung bình tại thời điểmthu hồi

Đối với cây lâu năm nếu đang thời kỳ kinh doanh được bồi thường bằnggiá trị hiện có của vườn cây, nếu cây trồng chưa thu hoạch nhưng có thể dichuyển thì bồi thường chi phí di chuyển, thiệt hại do di chuyển và chi phí trồnglại (Chính Phủ, 2004)

Đối với vật nuôi, đến thời điểm thu hoạch thì không bồi thường, chưa đến

kỳ thu hoạch được bồi thường do phải thu hoạch sớm, nếu di chuyển được thìbồi thường chi phí di chuyển và thiệt hại khi di chuyển

c Bồi thường công trình trên đất

Đối với nhà ở, công trình phục vụ sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân đượcbồi thường bằng giá trị xây dựng mới, do UBND cấp tỉnh quy định Đối với nhà,công trình xây dựng khác thì mức bồi thường tính bằng tổng giá trị hiện có củacông trình bị thiệt hại và khoản tiền tính bằng tỷ lệ phần trăm theo giá trị hiện cócủa công trình, nhưng tối đa không lớn hơn 100% giá trị xây dựng mới của côngtrình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương

d Hỗ trợ ổn định đời sống

Hỗ trợ ổn định đời sống bằng lương thực đối với các hộ gia đình bị thu hồi từ30% đến 70% đất nông nghiệp đang sử dụng được hỗ trợ trong thời gian 6 thángnếu không phải di chuyển chỗ ở và trong thời gian 12 tháng nếu phải di chuyển chỗở; trường hợp phải chuyển đến các địa bàn có điều kiện KT-XH khó khăn hoặc cóđiều kiện KT-XH đặc biệt khó khăn thì thời gian hỗ trợ tối đa là 24 tháng

Đối với các hộ bị thu hồi trên 70% đất nông nghiệp đang sử dụng thì được

hỗ trợ ổn định đời sống trong thời gian 12 tháng nếu không phải di chuyển chỗ ở

và trong thời gian 24 tháng nếu phải di chuyển chỗ ở; trường hợp phải dichuyển đến địa bàn có điều kiện khó khăn thì thời gian hỗ trợ tối đa là 36 tháng

Mức hỗ trợ cho một nhân khẩu được tính bằng tiền tương đương với 30 kggạo trong thời gian một tháng theo thời giá trung bình tại thời điểm hỗ trợ của

địa phương (Chính phủ, 2009).

e Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm

Đối với hộ chuyển đổi nghề nghiệp, ngoài việc bồi thường đất bị thu hồibằng tiền còn được hỗ trợ từ 1,5 - 5 lần giá đất nông nghiệp đối với diện tích đấtnông nghiệp bị thu hồi (không vượt quá định mức giao đất nông nghiệp tại địaphương) hoặc một suất đất ở, hoặc một căn hộ chung cư, hoặc một suất đất kinhdoanh phi nông nghiệp Nếu có nhu cầu đào tạo được miễn phí đào tạo một khoáhọc đối với các đối tượng trong độ tuổi lao động

f Hỗ trợ khác

Ngoài các khoản hỗ trợ theo quy định, căn cứ vào tình hình thực tế củađịa phương, Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định biện pháp hỗ trợ khác đểđảm bảo có chỗ ở, ổn định đời sống và sản xuất cho người bị thu hồi đất(Chính phủ, 2009)

1.1.2 Đặc điểm của quá trình bồi thường giải phóng mặt bằng

Trong công tác giải phóng mặt bằng thì chính sách bồi thường, hỗ trợ và táiđịnh cư đảm bảo việc bồi hoàn đất đai, tài sản trên đất bị thu hồi đúng đối tượng,đúng chính sách và hơn nữa là đảm bảo ổn định đời sống cho người bị thu hồi đấtbằng những chính sách phù hợp để tạo hướng phát triển nghề nghiệp ổn định

Có thể thấy bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất làmột quá trình đa dạng và phức tạp nó không đơn thuần là bồi thường về vật chất

mà còn phải đảm bảo được lợi ích của các bên tham gia và lợi ích của toàn xãhội Quá trình bồi thường giải phóng mặt bằng có các đặc điểm sau:

- Tính đa dạng thể hiện ở: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đấtkhác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội và trình độ dân trí nhất định Ởkhu vực nội thành, khu vực ven đô, khu vực ngoại thành, mật độ dân cư khácnhau, ngành nghề đa dạng và đều hoạt động sản xuất theo một đặc trưng riêngcủa vùng đó

- Tính phức tạp thể hiện ở: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan

trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân Ở khu vực nôngthôn, dân cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đailại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp,khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do đó tâm lý người dân là giữ đượcđất để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn được lợi nhuận cao hơn là sản xuấtnhưng họ vẫn không cho thuê.

Đối với đất ở lại càng phức tạp hơn vì:

- Đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống sinh hoạt củangười dân Cộng thêm tâm lý người dân là ngại di chuyển chỗ ở, thay đổi môitrường sống

- Nguồn gốc hình thành đất đai khác nhau do tồn tại chế độ cũ để lại và do

cơ chế chính sách không đồng bộ dẫn đến tình trạng lấn chiếm đất đai, xây nhàtrái phép gây khó khăn cho việc xác định diện tích đủ điều kiện bồi thường

- Dân cư một số vùng sống chủ yếu bằng nghề buôn bán nhỏ và sống bámvào các trục đường giao thông của khu dân cư làm kế sinh nhai nay chuyển đến

ở khu vực mới điều kiện sống thì bị thay đổi nên họ không muốn di chuyển

Từ các đặc điểm trên cho thấy công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cưkhi Nhà nước thu hồi đất tại mỗi địa bàn khác nhau và những đặc điểm khácnhau Từ đó phải có những phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư sao chophù hợp và thỏa đáng đối với chủ sử dụng đất bị thu hồi đất

1.1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường giải phóng mặt bằng

1.1.3.1 Một số yếu tố cơ bản trong quản lý Nhà nước về đất đai

a Việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai và tổ chức thực hiện các văn bản đó

Đất đai là đối tượng quản lý phức tạp, luôn biến động theo sự phát triểncủa nền kinh tế - xã hội Để thực hiện tốt chức năng quản lý Nhà nước về đất đaiđòi hỏi các văn bản pháp luật liên quan đến lĩnh vực này phải mang tính ổn địnhcao và phù hợp với tình hình thực tế

Ở Việt Nam, sau khi ban hành Luật Đất đai 1993 đến nay, Chính phủ đãbốn lần trình Quốc hội Luật sửa đổi, bổ sung các quy định của Luật Đất đai(1998, 2001, 2003 và 2013 ) nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội đấtnước Theo đó, chính sách bồi thường, GPMB cũng luôn được Chính phủ khôngngừng hoàn thiện, sửa đổi cho phù hợp với yêu cầu thực tế triển khai Với nhữngđổi mới về pháp luật Đất đai, thời gian qua công tác GPMB đã đạt được những

kết quả đáng khích lệ, đã cơ bản đáp ứng được nhu cầu về mặt bằng cho việc

phát triển các dự án đầu tư Tuy nhiên, do tính chưa ổn định, chưa thống nhấtcủa pháp luật đất đai qua các thời kỳ mà công tác bồi thường, GPMB đã gặp khánhiều khó khăn và cản trở Thực tiễn triển khai cho thấy việc ban hành các vănbản quy phạm về quản lý, sử dụng đất đai có ảnh hưởng rất lớn đến công tác bồithường, GPMB

Bên cạnh việc ban hành các văn bản quy phạm về quản lý, sử dụng đấtđai, việc tổ chức thực hiện các văn bản đó cũng có vai trò rất quan trọng Kếtquả kiểm tra thi hành Luật Đất đai năm 2007 của Bộ Tài nguyên và Môi trườngcho thấy: nhận thức của người dân và kể cả một bộ phận không nhỏ cán bộ quản

lý đất đai ở địa phương về chính sách pháp luật nhìn chung còn hạn chế; trongkhi đó việc tuyên truyền, phổ biến của các cơ quan có trách nhiệm chưa tốt.Nhận thức pháp luật chưa đến nơi đến chốn, thậm chí lệch lạc của một số cán bộquản lý đất đai cùng với việc áp dụng pháp luật còn thiếu dân chủ, không côngkhai, công bằng ở các địa phương chính là nguyên nhân làm giảm hiệu lực thihành pháp luật, gây mất lòng tin trong nhân dân cũng như các nhà đầu tư và ảnhhưởng trực tiếp tiến độ GPMB

b Công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất

Đất đai nằm trong nhóm tài nguyên hạn chế của Việt Nam nhưng lại làđiều kiện không thể thiếu được trong mọi quá trình phát triển Vì vậy, việc sửdụng thật tốt nguồn tài nguyên đất không chỉ sẽ quyết định tương lai của nềnkinh tế đất nước mà còn là sự đảm bảo cho mục tiêu ổn định chính trị và pháttriển xã hội Quy hoạch sử dụng đất được xem là một giải pháp tổng thể địnhhướng cho quá trình phát triển và quyết định tương lai của nền kinh tế Thôngqua quy hoạch sử dụng đất, Nhà nước can thiệp vào các quan hệ đất đai, khắcphục những nhược điểm do lịch sử để lại hay giải quyết những vấn đề mà quátrình phát triển đang đặt ra.

Thông qua việc lập, xét duyệt và điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất để tổchức việc bồi thường, GPMB thực sự trở thành sự nghiệp của cộng đồng mà Nhànước đóng vai trò tổ chức Bất kỳ một phương án bồi thường, GPMB nào đều dựatrên một quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất nhằm đạt được các yêu cầu như làphương án có hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất Quy hoạch sử dụng đất khôngchỉ là công cụ “tạo cung” cho thị trường mà còn là phương tiện quan trọng nhấtthực hiện các mục tiêu chính trị - xã hội hóa về công bằng, dân chủ, văn minhtrong bồi thường, GPMB và cũng là công việc mà hoạt động quản lý nhà nước cóảnh hưởng nhiều nhất, hiệu quả nhất, đúng chức năng nhất

Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có tác động tới chính sách bồi thườngđất đai trên hai khía cạnh:

- Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những căn cứ quan trọngnhất để thực hiện việc giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, màtheo quy định của Luật Đất đai năm 2003, việc giao đất, cho thuê đất chỉ đượcthực hiện khi có quyết định thu hồi đất đó của người đang sử dụng

- Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những nhân tố ảnh hưởngtới giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất; từ đó tác động tới giá đất tính bồithường

c Đăng ký đất đai (ĐKĐĐ), lập và quản lý hồ sơ địa chính cấp giấy

chứng nhận quyền sử dụng đất (GCNQSDĐ)

Theo quy định của các nước, đất đai là một trong các tài sản phải đăng kýquyền sở hữu, quyền sử dụng Ở Việt Nam, theo quy định của Luật Đất đai,người sử dụng đất phải đăng ký quyền sử dụng đất với cơ quan Nhà nước cóthẩm quyền và được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất Giấy chứng nhậnquyền sử dụng đất là chứng thư pháp lý khẳng định quyền sử dụng đất của các

tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đối với những mảnh đất (lô đất) cụ thể, làm căn cứcho việc thực hiện các quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất và giải quyết cáctranh chấp liên quan tới quyền sử dụng đất Trong công tác bồi thường, GPMB,giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là căn cứ để xác định đối tượng được bồithường, loại đất, diện tích đất tính bồi thường Hiện nay, công tác đăng ký đấtđai ở nước ta vẫn còn yếu kém, đặc biệt là đăng ký biến động về sử dụng đất;việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất vẫn chưa hoàn tất Chính vì vậy màcông tác bồi thường, GPMB đã gặp rất nhiều khó khăn Làm tốt công tác đăng

ký đất đai, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thì công tác bồi thường,GPMB sẽ thuận lợi, tiến độ GPMB nhanh hơn

1.1.3.2 Yếu tố giá đất và định giá đất

Một trong những vấn đề đang gây ách tắc cho công tác bồi thường,GPMB hiện nay đó là giá bồi thường cho người có đất bị thu hồi

Giá đất là số tiền tính trên một đơn vị diện tích đất do Nhà nước quy địnhhoặc được hình thành trong giao dịch về quyền sử dụng đất Theo quy định củapháp Luật Đất đai 2013 tại Điều 112 nguyên tắc, phương pháp định giá đất đượcxác định như sau:

1 Việc định giá đất phải bảo đảm các nguyên tắc sau đây:

a) Theo mục đích sử dụng đất hợp pháp tại thời điểm định giá;

b) Theo thời hạn sử dụng đất;

c) Phù hợp với giá đất phổ biến trên thị trường của loại đất có cùng mụcđích sử dụng đã chuyển nhượng, giá trúng đấu giá quyền sử dụng đất đối vớinhững nơi có đấu giá quyền sử dụng đất hoặc thu nhập từ việc sử dụng đất;

d) Cùng một thời điểm, các thửa đất liền kề nhau có cùng mục đích sửdụng, khả năng sinh lợi, thu nhập từ việc sử dụng đất tương tự như nhau thì cómức giá như nhau

2 Chính phủ quy định phương pháp định giá đất

Để xác định được giá đất chính xác và đúng đắn chúng ta cần phải có nhữnghiểu biết về định giá đất Định giá đất đó là những phương pháp kinh tế nhằm tínhtoán lượng giá trị của đất bằng hình thái tiền tệ tại một thời điểm khi chúng thamgia trong một thị trường nhất định Hay nói cách khác, định giá đất được hiểu là sựước tính về giá trị quyền sử dụng đất bằng hình thái tiền tệ cho một mục đích cụ thể

đã được xác định tại một thời điểm xác định Khi định giá đất người định giá phảicăn cứ vào mục đích sử dụng của từng loại tại thời điểm định giá để áp dụngphương pháp định giá đất cho phù hợp với thực tế Hiện nay, việc định giá đất chủyếu sử dụng hai phương pháp truyền thống như các nước trên thế giới thực hiện, đó

là phương pháp so sánh trực tiếp và phương pháp thu nhập

Giá đất tính bồi thường về đất là thước đo phản ánh mối quan hệ kinh tếgiữa Nhà nước, người bị thu hồi đất và nhà đầu tư Theo quy định của Luật Đấtđai năm 2013, nguyên tắc định giá đất là phải sát với giá thị trường trong điềukiện bình thường Tuy nhiên, tình hình phổ biến hiện nay là giá đất do các địaphương quy định và công bố đều không theo đúng nguyên tắc đó, dẫn tới nhiềutrường hợp ách tắc về bồi thường đất đai và phát sinh khiếu kiện (Quốc hội,2003)

1.1.3.3 Thị trường bất động sản

- Thị trường bất động sản là nơi giải quyết quan hệ về cung - cầu bất độngsản trong một thời gian và không gian nhất định Việc hình thành và phát triểnthị trường bất động sản góp phần giảm thiểu việc thu hồi đất để thực hiện các dự

án đầu tư (do người đầu tư có thể đáp ứng nhu cầu về đất đai thông qua các giaodịch trên thị trường); đồng thời, người bị thu hồi đất có thể tự mua hoặc thuê đấtđai, nhà cửa mà không nhất thiết phải thông qua Nhà nước thực hiện chính sáchTĐC và bồi thường

- Giá cả của bất động sản được hình thành trên thị trường và nó sẽ tácđộng tới giá đất tính bồi thường

1.1.4 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của một số nước

và tổ chức trên thế giới

1.1.4.1 Chính sách bồi thường của Hàn Quốc

Đối với các dự án do Nhà nước đầu tư như đường cao tốc, khu đô thị, khucông nghiệp và các dự án cơ sở hạ tầng quan trọng khác thì Nhà nước quyếtđịnh trưng mua đất đai của người đang có quyền sở hữu Diện tích đất dự án doNhà nước quyết định trưng mua thực hiện theo quy hoạch sử dụng đất Việc bồithường khi Nhà nước trưng mua đất thực hiện theo Luật trưng mua Chính sáchbồi thường bao gồm bồi thường đất và tài sản gắn với đất, hỗ trợ tạm cư nếu thuhồi đất liên quan đến nhà ở, hỗ trợ thiệt hại thu nhập do bị thu hồi đất Giá đấtbồi thường được xác định theo cơ chế thị trường do tổ chức hoặc cá nhân hànhnghề định giá thực hiện; tổ chức được giao nhiệm vụ bồi thường thực hiện hiệpthương với người sở hữu đất và tài sản gắn với đất trên cơ sở giá đất và tài sản

do tổ chức hoặc cá nhân hành nghề định giá xác định Trường hợp chỉ hiệpthương được với đại bộ phận chủ sở hữu đất (trên 85%) thì phần diện tích đấtcòn lại Nhà nước thực hiện cưỡng chế thu hồi

Hàn Quốc cũng đạt nhiều thành tựu từ việc phát triển quỹ đất Việc thuhồi đất để tạo quỹ đất sạch phục vụ dự án khu đô thị, khu công nghiệp và các dự

án cơ sở hạ tầng quan trọng của quốc gia, do Tổng Công ty Phát triển đất HànQuốc thực hiện Tổng Công ty Phát triển đất Hàn Quốc là doanh nghiệp nhànước hạch toán độc lập, trực thuộc Bộ Đất đai, Giao thông và Biển Hàn Quốc.Tổng Công ty Phát triển đất Hàn Quốc có nhiệm vụ thực hiện bồi thường và giải

phóng mặt bằng tạo quỹ đất sạch, tổ chức đấu giá chọn nhà đầu tư sử dụng đấtthực hiện dự án, thực hiện thông tin về đất đai Nguồn vốn từ phát triển đất đaicủa Tổng Công ty năm 1975 là 28 triệu USD, năm 2009 đã đạt con số rất ấn

tượng là 33,3 tỉ USD (Bộ Tài Nguyên và Môi Trường, 2012).

1.1.4.2 Chính sách bồi thường của Trung Quốc

Ở Trung Quốc đất đai thuộc chế độ công hữu, gồm sở hữu toàn dân và sởhữu tập thể Đất đai thuộc khu vực thành thị và đất xây dựng thuộc sở hữu Nhànước Đất đai thuộc khu vực nông thôn và đất nông nghiệp thuộc sở hữu tập thể,nông dân lao động Theo quy định của Luật đất đai Trung Quốc năm 1998, trongtrường hợp Nhà nước thu hồi đất của người dân đang sử dụng vào mục đíchcông cộng, lơi ích quốc gia thì Nhà nước có chính sách bồi thường và tổ chứctái định cư cho người bị thu hồi

Vấn đề bồi thường cho người có đất bị thu hồi được pháp luật đất đaiTrung Quốc quy định như sau:

Về thẩm quyền thu hồi đất: Chỉ có Chính phủ (Quốc vụ viện) và chính

quyền tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương mới có quyền thu hồi đất Quốc vụviện có thẩm quyền thu hồi đất nông nghiệp từ 35 ha trở lên và 70 ha trở lên vớicác loại đất khác Dưới mức này thì do chính quyền tỉnh, thành phố trực thuộcTrung ương ra quyết định thu hồi đất Đất nông nghiệp sau khi bị thu hồi sẽđược chuyển từ sở hữu tập thể sang sở hữu Nhà nước

Về trách nhiệm bồi thường: Pháp luật đất đai Trung Quốc quy định, người

nào sử dụng đất thì người đó có trách nhiệm bồi thường Phần lớn tiền bồi thường

do người sử dụng đất trả Tiền bồi thường bao gồm cả các khoản lệ phí sử dụng đấtphải nộp cho Nhà nước và các khoản tiền trả cho người có đất bị thu hồi

Về nguyên tắc bồi thường: các khoản tiền bồi thường phải đảm bảo cho

người dân bị thu hồi đất có chỗ ở bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ

Về công tác tổ chức thực hiện và quản lý giải tỏa mặt bằng: Cục quản lý

tài nguyên đất đai ở các địa phương thực hiện việc giải tỏa mặt bằng Người

nhận khu đất thu hồi sẽ thuê một đơn vị xây dựng giải tỏa mặt bằng khu đất đó,thường là các đơn vị chịu trách nhiệm thi công công trình trên khu đất giải tỏa.

Nhìn chung hệ thống pháp luật về bồi thường và tái định cư của TrungQuốc đều nhằm bảo vệ những người mà mức sống có thể bị giảm do việc thu hồi

đất thực hiện các dự án.

1.1.4.3 Chính sách bồi thường của Nhật Bản

Luật trưng dụng đất đai của Nhật Bản ban hành năm 1951 quy định việctrưng dụng đất có bồi thường để xây dựng công trình hạ tầng trọng yếu đượcpháp luật cho phép, chẳng hạn đường xá, công viên, đê điều, hồ chứa nước, cảngbiển Khuyến khích mọi trường hợp sử dụng đất, kể cả trường hợp thuộc diệntrưng dụng đất thực hiện chuyển đổi đất đai tự nguyện qua việc giao dịch đất đaithông thường Nhà nước sẽ quay trở lại biện pháp trưng dụng đất khi giao dịchđất đai thông thường bị trở ngại và phải được người có thẩm quyền cho phép khithấy phù hợp lợi ích công cộng và hội đủ điều kiện cần thiết

Trình tự trưng dụng qua các bước: Xin phép trưng dụng; Đăng ký đất đai

và công trình trong diện trưng dụng; Bên trưng dụng và bên bị trưng dụngthương lượng thoả thuận; Trình Hội đồng trưng dụng thẩm định; Ra quyết địnhtrưng dụng; Hoàn tất trưng dụng

Việc bồi thường thực hiện bằng tiền Mức bồi thường tính toán tại thờiđiểm công bố trưng dụng, có điều chỉnh cho phù hợp với biến động giá trước lúc

ra quyết định trưng dụng Nội dung bồi thường gồm: Bồi thường thiệt hại tài sảntheo giá thị trường; Bồi thường thiệt hại thông thường khác do nguyên nhântrưng dụng; Bồi thường thiệt hại do phải sống tách rời cộng đồng ban đầu; Bồithường thiệt hại do phải chuyển nghề; Bồi thường thiệt hại do môi trường kém đinhư tiếng ồn, khí thải, nước thải

1.1.4.4 Quy định bồi thường của các tổ chức tài trợ (ADB, WB)

Theo Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB), Ngân hàng thế giới (WB) vàcác tổ chức phi chính phủ thì bản chất của việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

khi Nhà nước thu hồi đất phục vụ mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích côngcộng, lợi ích quốc gia phải đồng thời đảm bảo những lợi ích của người bị ảnhhưởng để họ có một cuộc sống tốt hơn trước về mọi mặt Trên tinh thần giảmthiểu đến mức thấp nhất các tác động của việc thu hồi đất đến đời sống ngườidân và có chính sách thỏa đáng, phù hợp đảm bảo cho người bị thu hồi đấtkhông gặp bất lợi hay khó khăn trong cuộc sống Để thực hiện được phươngchâm đó, khi thực hiện tài trợ vào Việt Nam, WB và ADB đã đàm phán vớiChính phủ Việt Nam để ban hành khung chính sách riêng cho các dự án với một

số chính sách chủ yếu sau:

- Theo chính sách của WB và ADB thì việc bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư bao giờ cũng phải hoàn thành trước khi tiến hành công trình xây dựng Trướckhi thực hiện thu hồi đất, chính quyền không những phải thông báo đầy đủ cácthông tin về dự án cũng như chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của dự

án cho các hộ dân mà còn phải tham khảo ý kiến và tìm mọi cách thỏa mãn cácyêu cầu chính đáng của họ trong suốt quá trình thực hiện công tác bồi thường, hỗtrợ và tái định cư

- Việc giám sát nội bộ, cơ quan thực hiện dự án phải do một tổ chức bênngoài giám sát độc lập để đảm bảo những thông tin là khách quan Nhiệm vụcủa cơ quan giám sát độc lập là phải kiểm tra xem các hoạt động tái định cư cóđược triển khai đúng không, Từ đó có những kiến nghị biện pháp giải quyết saocho công tác tái định cư đạt được mục tiêu cuối cùng là giải quyết những vướngmắc nảy sinh

1.1.4.5 Nhận xét, đánh giá.

Việc xây dựng và phát triển các công trình đều cần đất Do đất đai khôngphải lúc nào cũng có sẵn để đáp ứng cho nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội,quốc phòng, an ninh của mỗi nước Vì thế, mọi Nhà nước đều phải sử dụngquyền lực của mình để thu hồi đất hoặc trưng thu đất của người đang sở hữu,đang sử dụng để phục vụ cho nhu cầu xây dựng các công trình phục vụ lợi ích

công cộng, lợi ích quốc gia, lợi ích kinh tế Ở mỗi nước, quyền lực thu hồi, trưngthu đất được ghi trong Hiến pháp hoặc tại Bộ Luật Đất đai hoặc một bộ luậtkhác Nếu việc thu hồi, trưng thu đã phù hợp với quy định của pháp luật màngười sở hữu hoặc sử dụng đất không thực hiện thì Nhà nước có quyền chiếmhữu đất đai Việc thu hồi đất, trưng thu đất và bồi thường về đất tại mỗi quốc giađều được thực hiện theo chính sách riêng do Nhà nước đó quy định Tuy nhiên,các chính sách đó đều có các nội dung chủ yếu sau:

Đối tượng được bồi thường về đất: Tất cả những người đang sử dụng đất

mà bị Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu, kể cả những người thiếu chứng chỉ hợppháp về đất đai, chiếm đất bất hợp pháp trước ngày Nhà nước thực hiện thu hồiđất hoặc trưng thu đất mà đã tồn tại không có tranh chấp hoặc khiếu nại đềuđược bồi thường Hay nói cách khác là tất cả những người có đất BAH bởi dự ánđều có quyền được bồi thường hoặc hỗ trợ

Phương thức bồi thường đất: Việc bồi thường được thực hiện theo hai

phương thức là bồi thường bằng hiện vật (đất, nhà, lương thực, vật liệu xây dựngv.v) hoặc bồi thường bằng tiền cho đất đai bị thiệt hại Tuy nhiên, dù thực hiệntheo phương thức nào thì cũng đều phải xác định giá trị đất bị thu hồi để làm cơ

sở thực hiện việc bồi thường

Giá trị đất bị thu hồi, trưng thu: Giá trị đất bị thu hồi hoặc trưng thu được

tính trên cơ sở giá trị thực của đất Nguyên tắc chung là giá bồi thường, giátrưng thu phải là giá thị trường hoặc giá thay thế

Chính sách hỗ trợ khi bị thu hồi đất, trưng thu đất: Ngoài việc bồi thường

cho người bị thu trưng thu, trưng mua hoặc thu hồi đất, các quốc gia còn quyđịnh việc hỗ trợ cho người bị thu hồi đất hoặc bị trưng thu đất Đó là các khoản

hỗ trợ bổ sung ngoài bồi thường nhằm tạo điều kiện cho người bị thu hồi đấthoặc bị trưng thu đất ổn định và cải thiện đời sống, sản xuất, thu nhập, chuyểnđổi nghề nghiệp

Qua nghiên cứu chính sách bồi thường GPMB của một số nước và các tổ

chức Ngân hàng Quốc tế, Việt Nam chúng ta cần học hỏi các kinh nghiệm đểtiếp tục hoàn thiện chính sách bồi thường GPMB ở một số điểm sau:

- Hoàn thiện các quy định về định giá đất nói chung và định giá đất để bồithường GPMB nói riêng;

- Bổ sung thêm một số giải pháp nhằm hỗ trợ người dân có đất bị thu hồikhôi phục thu nhập, ổn định cuộc sống, đặc biệt là đối với lao động trên 35 tuổi(kinh nghiệm dưỡng lão của Trung Quốc);

1.1.5 Chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng tại Việt Nam

1.1.5.1 Cơ sở pháp lý về chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng qua các thời kỳ

a Trước khi có Luật Đất đai năm 1993

Ngay khi hòa bình được lập lại ở miền Bắc (1954), Đảng và Nhà nước đãkhẳng định con đường tất yếu của Cách Mạng Việt Nam là xây dựng chủ nghĩa

xã hội ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam Để đáp ứng nhiệm vụ đấtnước trong giai đoạn cách mạng mới năm 1953, Nhà nước ta thực hiện cải cáchruộng đất nhằm phân phối lại ruộng đất cho nhân dân với khẩu hiệu: “Người cày

có ruộng” và từ đó luật cải cách ruộng đất được ban hành Đồng thời Nhà nước

ta cũng khẳng định đất đai được tồn tại dưới 3 hình thức đó là: sở hữu Nhànước, sở hữu tập thể và sở hữu tư nhân

Hiến pháp năm 1959, Nhà nước thừa nhận tồn tại ba hình thức sở hữu đấtđai ở nước ta, gồm có sở hữu Nhà nước, sở hữu tập thể và sở hữu tư nhân Thời

kỳ này quan hệ đất đai trong bồi thường chủ yếu là thoả thuận, sau đó thốngnhất giá trị bồi thường mà không cần cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phêduyệt phương án bồi thường hay ban hành giá bồi thường (Hiến pháp năm 1959)

Nghị định 151/TTg ngày 14/4/1959 của Thủ tướng Chính phủ “Quy địnhthể lệ tạm thời về trưng dụng ruộng đất”, là văn bản pháp quy đầu tiên liên quanđến việc bồi thường và tái định cư ở Việt Nam Nghị định này quy định nhữngnguyên tắc cơ bản trong việc trưng dụng ruộng đất của nhân dân trong việc xây

dựng các công trình do Nhà nước quản lý đó là: “đảm bảo kịp thời và đủ tiện íchcần thiết cho xây dựng công trình, đồng thời chiếu cố đúng mức quyền lợi vàđời sống của người có ruộng đất Những người có ruộng đất được trưng dụngđược bồi thường và trong những trường hợp cần thiết được giúp giải quyết công

ăn việc làm, hết sức tiết kiệm ruộng đất cày cấy, trồng trọt, tận dụng đất hoang

để không phải trưng dụng hoặc chỉ trưng dụng ít ruộng đất của nhân dân Hếtsức tránh những nơi dân cư đông đúc, nghĩa trang liệt sĩ, nhà thờ, đền chùa,trường hợp đặc biệt phải bàn kỹ với nhân dân địa phương”

Về mức và cách tính bồi thường, Nghị định 151/TTg có quy định:

- Đối với ruộng đất nếu không thể đổi bằng đất thì sẽ bồi thường bằng một

số tiền bằng từ 1 đến 4 năm sản lượng thường niên của đất bị trưng dụng

- Đối với nhà cửa và kiến trúc thì được giúp đỡ xây dựng cái khác

- Đối với hoa màu đã trồng mà chưa thu hoạch phải bồi thường thiệt hạiđúng mức

- Đối với mồ mả căn cứ và tình hình cụ thể, phong tục tập quán của địaphương mà giúp cho họ số tiền thích đáng làm phí tổn di chuyển

Có thể nói, những nguyên tắc cơ bản của việc bồi thường thiệt hại trongNghị định 151/TTg là rất đúng đắn, đáp ứng nhu cầu trưng dụng đất đai trongnhững năm 1960 Tuy nhiên, Nghị định chưa quy định cụ thể mức bồi thườngthiệt hại mà chỉ quan tâm đến sự thoả thuận của các bên Tiếp đó là Thông tư số1792/TTg ngày 11-01-1970 của Thủ tướng Chính phủ quy định một số điểm tạmthời “Về bồi thường nhà cửa, đất đai, cây lưu niên, các hoa mầu cho nhân dân ở

những vùng xây dựng kinh tế, mở rộng thành phố” trên nguyên tắc: “Phải đảm

bảo thoả đáng quyền lợi hợp pháp của Hợp tác xã và của nhân dân” Tuy nhiên

Thông tư này mới chỉ dừng lại ở việc quy định bồi thường về tài sản trên đất màchưa đề cập cụ thể đến chính sách bồi thường về đất đai

Hiến pháp năm 1980 quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nướcthống nhất quản lý, ngày 01 tháng 07 năm 1980 Hội đồng Chính phủ ra Quyết

định số 201/CP quy định về việc “Không được phát canh, thu tô, cho thuê, cầm

cố hoặc bán nhượng đất dưới bất cứ hình thức nào ,không được dùng để thu những khoản lợi không do thu nhập mà có, trừ trường hợp do Nhà nước quy định” Quan hệ đất đai thời kỳ này đơn thuần chỉ là quan hệ “giao – thu” giữa

Nhà nước với người sử dụng đất (Hiến pháp, 1980)

Luật Đất đai năm 1988 không nêu cụ thể việc bồi thường khi Nhà nướcthu hồi đất mà chỉ nêu tại phần nghĩa vụ của người sử dụng đất (Điều 48):

“Bồi thường thiệt hại cho người sử dụng đất để giao cho mình, bồi hoàn thànhquả lao động và kết quả đầu tư đã làm tăng giá trị của đất đó theo quy địnhcủa pháp luật”

Thực tế các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Đất đai 1988 không hướngdẫn nội dung về bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất mà chỉ tập trungvào việc bồi thường thiệt hại đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển sang mụcđích khác Thực chất đây lại là quy định việc thực hiện nghĩa vụ với Nhà nướckhi được giao đất (mà sau này khi thực hiện Luật Đất đai năm 1993 được coi làtiền sử dụng đất), trong đó phần nhỏ được phân bổ cho người bị thu hồi đất

Nghị định số 186/HĐBT ngày 31 tháng 05 năm 1990 của Hội đồng Bộtrưởng quy định về việc bồi thường đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyểnsang mục đích khác Tại Điều 1 của Nghị định này nêu rõ: Mọi tổ chức, cá nhânđược giao đất nông nghiệp, đất có rừng để sử dụng vào mục đích khác phải đền

bù về đất nông nghiệp, đất có rừng cho Nhà nước Tiền bồi thường tài sản trênmặt đất và tài sản trong lòng đất cho chủ sử dụng hợp pháp không thuộc cáckhoản tiền thiệt hại về đất Khung mức giá bồi thường để UBND tỉnh, thànhphố, đặc khu kinh tế thuộc Trung ương quy định cụ thể, mức bồi thường đối vớitừng quận, huyện, thành phố thuộc tỉnh sát với giá đất ở địa phương nhưngkhông được thấp hơn hoặc cao hơn khung định mức bồi thường của Chính phủ

Hiến pháp năm 1992 đã công nhận và bảo vệ quyền sử dụng đất của các

tổ chức, cá nhân và quyền sở hữu cá nhân về tài sản và sản xuất cụ thể:

+ Tại Điều 17 Hiến pháp quy định về quyền sở hữu đối với đất đai: “Đất

đai, rừng núi, sông hồ, nguồn nước, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ở vùng biển thềm lục địa và vùng trời đều thuộc sở hữu toàn dân”.

+ Tại Điều 18 Hiến pháp quy định về quyền quản lý của Nhà nước đối vớiđất đai theo quy hoạch và pháp luật, bảo đảm việc sử dụng đúng mục đích và cóhiệu quả; đồng thời quy định việc giao đất cho các tổ chức, cá nhân sử dụng ổnđịnh lâu dài và có trách nhiệm, nghĩa vụ của người được Nhà nước giao cho sửdụng đất (tổ chức và cá nhân có trách nhiệm bảo vệ, bồi thường khai thác hợp

lý, sử dụng tiết kiệm đất, được chuyển quyền sử dụng đất do Nhà nước giao theocác quy định của pháp luật)

+ Tại Điều 23 Hiến pháp năm 1992 quy định: “Tài sản hợp pháp của cá

nhân, tổ chức không bị quốc hữu hoá, trong trường hợp thật cần thiết vì lý do

An ninh Quốc phòng, lợi ích quốc gia mà Nhà nước trưng mua hay trưng dụng,

có bồi thường tài sản của cá nhân hay tổ chức theo thời giá của thị trường”

(Hiến pháp năm 1992)

b Từ khi có Luật đất đai 1993 đến trước Luật đất đai 2003

Hiến pháp năm 1992 đã đặt nền móng cho việc xây dựng chính sách bồithường GPMB qua những điều 17, 18, 23

Trên cơ sở Hiến pháp 1992, Luật đất đai 1993 được Quốc hội thông qua

và có hiệu lực từ ngày 15 tháng 10 năm 1993 với quy định “ đất có giá” vàngười sử dụng đất có các quyền và nghĩa vụ Đây là sự đổi mới có ý nghĩa rấtquan trọng đối với công tác bồi thường GPMB (Quốc hội, 1993)

Những quy định về bồi thường GPMB của Luật đất đai năm 1993 đã thuđược những thành tựu quan trọng trong giai đoạn đầu thực hiện, nhưng càng vềsau, do sự chuyển biến mau lẹ của tình hình kinh tế – xã hội nó đã dần mất đivai trò làm động lực thúc đẩy phát triển Để tạo điều kiện đẩy nhanh tốc độGPMB đẩy nhanh tiến độ thi công công trình đồng thời đảm bảo quyền lợi hợppháp của người sử dụng đất, Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật đất đai

đã được thông qua ngày 29 tháng 6 năm 2001 (Quốc hội, 2001).

Để cụ thể hóa các quy định của Luật đất đai năm 1993 và Luật sửa đổi, bổsung một số điều của Luật đất đai năm 2001, nhiều văn bản quy định về chínhsách bồi thường GPMB đã được ban hành, bao gồm:

- Nghị đinh 90/CP ngày 17/8/1994 của Chính phủ quy định về việc bồithường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh,quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Xét về tính chất và nội dung,Nghị định 90/CP đã đáp ứng được một số yêu cầu nhất định so với các văn bảntrước Nghị định này là văn bản pháp lý mang tính toàn diện cao và cụ thể hóaviệc thực hiện chính sách bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất, việc đền bù bằngđất cùng mục đích sử dụng, cùng hạng đất…Tuy nhiên trên thực tế, trong quátrình thực hiện lại cho thấy một số điểm bất cập như việc người bị ảnh hưởngthu hồi gặp rất nhiều khó khăn

- Nghị định 87/CP ngày 17/8/1994 ban hành khung giá các loại đất

- Nghị định 22/1998/NĐ - CP ngày 24/4/1998 của Chính phủ về việc bồithường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng,

an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Nghị định này quy định chi tiết,hoàn chỉnh, toàn diện, tiến bộ và hợp lý hơn Nghị định 90/CP Chi tiết hơn vìphạm vi áp dụng quy định thêm một số chính sách hỗ trợ mới về TĐC, giá đất

để tính đền bù thiệt hại được xác định trên cơ sở giá đất của địa phương banhành theo quy định của Chính phủ nhân với hệ số K

Tuy nhiên trong quá trình triển khai Nghị định 22/1998/NĐ – CP còn cónhững hạn chế nhất định Nó chưa đáp ứng được các yêu cầu của thực tế, chưaphù hợp với thực tiễn và gây ra phát sinh nhiều khiếu kiện cho Nhà nước… Đặcbiệt chưa giải quyết được những tồn tại do yếu tố lịch sử để lại khi thực hiệnchính sách đền bù thiệt hại cho chủ sử dụng đất có tài sản, nhà cửa nằm trên đấtkhông đủ điều kiện được bồi thường…

c Từ khi có luật Đất đai 2003 đến trước Luật đất đai 2013.

Tại kỳ họp thứ tư Quốc hội khóa XI đã thông qua Luật đất đai năm 2003,Luật này có hiêụ lực từ ngày 01/7/2004 (Quốc Hội, 2003).

Luật đất đai năm 2003 có rất nhiều nội dung mới trong đó có vấn đề bồithường, hỗ trợ GPMB và tái định cư: khắc phục cơ bản những bất cập trongchính sách pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụngvào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và pháttriển kinh tế thông qua cơ chế giá đất bồi thường, chính sách tái định cư và hạnchế phạm vi dự án phải thu hồi

Sau khi Luật đất đai 2003 được ban hành, Nhà nước đã ban hành nhiềuvăn bản dưới luật như Nghị định, Thông tư cụ thể hoá các điều luật về giá đất,bồi thường, hỗ trợ thu hồi đất; thì chính sách đền bù, hỗ trợ, tái định cư khi Nhànước thu hồi đất đi vào bước hoàn thiện, có tác dụng trong việc đảm bảo cân đối

và ổn định cho phát triển, khuyến khích được nhà đầu tư và tương đối giữ đượcnguyên tắc công bằng, người bị thu hồi đất được đặt vào vị trí trung tâm để giảiquyết mọi xung đột, các lợi ích phi vật thể bắt đầu được quan tâm, các hiệu quả

xã hội - môi trường do việc thu hồi đất mang lại được chú ý khi đánh giá các dự

án xây dựng có thu hồi đất và đền bù, hỗ trợ, tái định cư

d Từ khi có Luật đất đai 2013 đến nay

Nhằm đảm bảo tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị thu hồi đất,khắc phục bất cập và điều tiết hài hòa giữa lợi ích Nhà nước, người sử dụng đất vànhà đầu tư, đồng thời giảm thiểu và hạn chế các khiếu kiện của công dân trong việcbồi thường, giải phóng mặt bằng khi bị thu hồi đất Luật Đất đai năm 2013 vừa tiếptục kế thừa, luật hóa những quy định còn phù hợp đã và đang đi vào cuộc sống củapháp luật đất đai năm 2003, nhưng đồng thời đã sửa đổi, bổ sung một số quy địnhđịnh mới nhằm tháo gỡ những hạn chế, bất cập của Luật Đất đai năm 2003, đưachính sách về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong Nghị quyết số 49-NT/TW ngày31/10/2012 của Hội nghị lần thứ sáu, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa

XI “về tiếp tục đổi mới chính sách, pháp luật về đất đai trong thời kỳ đẩy mạnh

toàn diện công cuộc đổi mới, tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trởthành nước công nghiệp theo hướng hiện đại” đi vào cuộc sống Một số nội dungchủ yếu mang tính đổi mới về lĩnh vực bồi thường, hỗ trợ, tái định cư quy địnhtrong Luật Đất đai năm 2013 so với Luật Đất đai năm 2003 như sau:

Thứ nhất: Về các nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất.Các chế định bồi thường về đất, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồiđất trong Luật Đất đai năm 2003 được quy định tại 3 điều (Điều 41, 42 và 43) vàtrên thực tế không thể thể chế, truyền tải hết các quy định mang tính nguyên tắc đểthực hiện thống nhất khi xử lý những vấn đề phức tạp phát sinh trong thực tiễn thuhồi đất, bồi thường về đất, hỗ trợ và tái định cư tại các địa phương, các bộ, ngành.Khắc phục hạn chế này, Luật Đất đai năm 2013 đã tách nguyên tắc bồi thường vềđất và nguyên tắc bồi thường thiệt hại về tài sản, ngừng sản xuất, kinh doanh khiNhà nước thu hồi đất thành 02 điều riêng biệt (Điều 74 và Điều 88) Trong đó quyđịnh cụ thể các nguyên tắc bồi thường vế đất và các nguyên tắc bồi thường thiệt hại

về tài sản gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất để các bộ, ngành, địa phương

và người thu hồi đất căn cứ vào đó thống nhất thực hiện Cụ thể:

Điều 74 Nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất

1 Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nếu có đủ điều kiện được bồithường quy định tại Điều 75 của Luật này thì được bồi thường

2 Việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sửdụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằngtiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyếtđịnh tại thời điểm quyết định thu hồi đất

3 Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, kháchquan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật” Và:

Điều 88 Nguyên tắc bồi thường thiệt hại về tài sản sản xuất, kinh doanh khiNhà nước thu hồi đất

1 Khi Nhà nước thu hồi đất mà chủ sở hữu tài sản hợp pháp gắn liền với đất

bị thiệt hại về tài sản thì được bồi thường.

2 Khi Nhà nước thu hồi đất mà tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, người ViệtNam định cư ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài phải ngừng sảnxuất, kinh doanh mà có thiệt hại thì được bồi thường thiệt hại”

Thứ hai: Quy định cụ thể và làm rõ các điều kiện để được bồi thường về đấtkhi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội

vì lợi ích quốc gia, công cộng đối với từng loại đối tượng mà Nhà nước thu hồi đất

Trong đó Luật bổ sung thêm 02 trường hợp được bồi thường về đất quy địnhtại Điều 75, cụ thể:

- Bổ sung bồi thường đối với các trường hợp sử dụng đất thuê trả tiền mộtlần cho cả thời gian thuê nhằm đảm bảo sự bình đẳng giữa người sử dụng đất theohình thức thuê đất trả tiền một lần cho cả thời gian thuê với người được giao đất cóthu tiền sử dụng đất (có cùng nghĩa vụ tài chính như nhau)

- Bổ sung bồi thường đối với trường hợp Cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo,tín ngưỡng đang sử dụng đất mà không phải là đất do Nhà nước giao, cho thuê và

có Giấy chứng nhận hoặc có đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sửdụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định củaLuật này mà chưa được cấp

Vấn đề này, Luật Đất đai năm 2003 chưa quy định việc bồi thường, hỗ trợđất đối với đất do cơ sở tôn giáo đang sử dụng đất vào mục đích nông nghiệp, sảnxuất lâm nghiệp, sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp, làm cơ sở hoạt động từthiện không phải là đất do Nhà nước giao mà có nguồn gốc do nhận chuyểnnhượng, nhận tặng cho hợp pháp hoặc khai hoang trước ngày 01/7/2004 nên gâyvướng mắc trong việc thực hiện tại các địa phương

Thứ ba: Thể chế hóa các cơ chế, chính sách bồi thường về đất, chi phí đầu tưvào đất còn lại thông qua các quy định chi tiết đối với từng loại đất, gồm: đất nôngnghiệp, đất ở, đất phi nông nghiệp không phải là đất ở và theo từng loại đối tượng

sử dụng đất (từ Điều 77 đến Điều 81 của Luật)

Trong đó, theo quy định của Luật Đất đai năm 2013, việc xác định mức bồithường cho người có đất thu hồi đối với sử dụng có thời hạn không chỉ căn cứ loạiđất, đối tượng sử dụng đất mà còn phải căn cứ thời hạn sử dụng đất còn lại củangười sử dụng đất đối với đất đó.

Thứ tư: Quy định cụ thể về bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại (Điều76) cho một số trường hợp không được bồi thường về đất

Những trường hợp được bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại khi Nhànước thu hồi đất, bao gồm:

- Đất được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất, trừ trường hợp đấtnông nghiệp được Nhà nước giao cho hộ gia đình, cá nhân quy định tại Khoản 1,Điều 54;

- Đất được Nhà nước giao cho tổ chức thộc trường hợp có thu tiền sử dụngđất nhưng được miễn tiền sử dụng đất;

- Đất được Nhà nước cho thuê trả tiền thuê đất hàng năm; đất thuê trả tiềnthuê đất một lần cho cả thời gian thuê nhưng được miễn tiền thuê đất, trừ trườnghợp hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất thuê do thực hiện chính sách đối với người cócông với cách mạng;

- Đất nông nghiệp thuộc quỹ đất công ích của xã, phường, thị trấn;

- Đất nhận khoán để sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản,làm muối

Thứ năm: Bổ sung quy định về việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối vớicác dự án đặc biệt

Điều 87 của Luật quy định nội dung này theo hướng:

- Bổ sung trường hợp thu hồi đất ở trong khu vực bị ô nhiễm môi trường cónguy cơ đe dọa tính mạng con người; Đất ở có nguy cơ sạt lở, sụt lún, bị ảnh hưởngbởi hiện tượng thiên tai khác đe dọa tính mạng con người thì người có đất thu hồiđược bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để ổn định đời sống sản xuất theo quy định củaChính phủ

- Đối với dự án đầu tư do Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư, Thủtướng Chính phủ chấp thuận chủ trương đầu tư mà phải di chuyển cả cộng đồngdân cư, làm ảnh hưởngđến toàn bộ đời sống, kinh tế - xã hội, truyền thống văn hóacủa cộng đồng, các dự án thu hồi đất liên quan đến nhiều tỉnh, thành phố trực thuộcTrung ương thì Thủ tướng Chính phủ quyết định khung chính sách bồi thường, hỗtrợ, tái định cư.

- Đối với dự án sử dụng vốn vay của các tổ chức quốc tế, nước ngoài màNhà nước Việt Nam có cam kết về khung chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cưthì thực hiện theo khung chính sách đó

Thứ sáu Về chính sách hỗ trợ

Luật Đất đai năm 2013 bổ sung các quy định:

- Quy định về nguyên tắc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất tại Khoản 1, Điều

83 Cụ thể:

“1 Nguyên tắc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất:

a) Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thườngtheo quy định của Luật này còn được Nhà nước xem xét hỗ trợ;

b) Việc hỗ trợ phải bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai vàđúng quy định của pháp luật”

- Quy định về hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm cho hộgia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất nôngnghiệp mà không có đất nông nghiệp để bồi thường tại Khoản 1, Điều 84 Cụ thể:

“Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp, khi Nhà nước thu hồiđất nông nghiệp mà không có đất nông nghiệp để bồi thường thì ngoài việc đượcbồi thường bằng tiền còn được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm

Trường hợp người được hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làmtrong độ tuổi lao động có nhu cầu được đào tạo nghề thì được nhận vào các cơ sởđào tạo nghề; được tư vấn hỗ trợ tìm kiếm việc làm, vay vốn tín dụng ưu đãi đểphát triển sản xuất kinh doanh”

- Quy định về hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm cho hộgia đình, cá nhân sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh, dịch vụ mà nguồn thu nhậpchính từ hoạt động kinh doanh dịch vụ khi Nhà nước thu hồi đất ở mà phải dichuyển chổ ở tại Khoản 2, Điều 84 Cụ thể: “Đối với hộ gia đình, cá nhân sử dụngđất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ mà nguồn thu nhập chính là từ hoạt động kinhdoanh dịch vụ, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì được vay vốntín dụng ưu đãi để phát triển sản xuất, kinh doanh; trường hợp người có đất thu hồicòn trong độ tuổi lao động thì được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp, tìmkiếm việc làm”.

Thứ bảy: Về tái định cư

Nhằm khắc phục tình trạng một số khu vực tái định cư chất lượng còn thấp,không đồng bộ về cơ sở hạ tầng, chưa đảm bảo tiêu chí có điều kiện phát triển bằnghoặc tố hơn nơi ở cũ Nhiều địa phương chưa lập khu tái định cư chung cho các dự

án tại địa bàn nên nhiều dự án chưa có khu tái định cư đã thực hiện thu hồi đất ở,thậm chí có những dự án mà người có đất bị thu hồi phải đi thuê nhà để ở nhiềunăm mà vẫn chưa được bồ trí vào khu tái định cư, Luật Đất đai năm 2013 đã cónhững quy định mới như sau:

- Bổ sung quy định cụ thể vế lập và thực hiện dự án tái định cư tại Điều 85theo hướng:

“1 Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp huyện có trách nhiệm tổchức lập và thực hiện dự án tái định cư trước khi thu hồi đất

2 Khu tái định cư tập trung phải xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, bảo đảmtiêu chuẩn,quy chuẩn xây dựng, phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán củatừng vùng, miền

3 Việc thu hồi đất ở chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành xây dựng nhà ởhoặc cơ sở hạ tầng của khu tái định cư”

Và Luật đã giao Chính phủ quy định chi tiết điều này

- Sửa đổi và bổ sung quy định về bố trí tái định cư cho người bị thu hồi đất

ở mà phải di chuyển chỗ ở tại Điều 86, cụ thể:

2 Người có đất thu hồi được bố trí tái định cư tại chỗ nếu tại khu vực thuhồi đất có dự án tái định cư hoặc có điều kiện bố trí tái định cư Ưu tiên vị trí thuậnlợi cho người có đất thu hồi sớm bàn giao mặt bằng, người có đất thu hồi là người

có công với cách mạng

3 Giá đất tính thu tiền sử dụng đất tại nơi tái định cư, giá bán nhà ở tái định

cư do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định

4 Trường hợp người có đất thu hồi được bố trí tái định cư mà tiền bồithường, hỗ trợ không đủ để mua một suất tái định cư tối thiểu thì được Nhà nước

hỗ trợ tiền đủ để mua một suất tái định cư tối thiểu”

Đồng thời Luật đã giao Chính phủ quy định cụ thể suất tái định cư tối thiểucho phù hợp với điều kiện từng vùng, miền và địa phương

Với những nội dung sửa đổi, bổ sung quan trọng như đã nêu trên, trong thờigian tớiquyền và lợi ích hợp pháp cho người bị thu hồi đất sẽ được đảm bảo Từ đócác cơ quan có thẩm quyền của nhà nước có cơ chế pháp lý chặt chẽ, phù hợp để tổchức thực hiện việc thu hồi đất nhằm mục đích phát triển kinh tế - xã hội cũng nhưlợi ích công cộng, an ninh quốc phòng Đồng thời hạn chế được tình trạng khiếukiện, khiếu nại đối với chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi bị thu hồiđất như trong thời gian vừa qua (Lê Kim Chinh, 2014)

1.1.5.2 Cơ sở pháp lý về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư hiện hành

a Các văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nước ở Trung ương ban hành

Ngày 29 tháng 11 năm 2013, tại kỳ họp thứ 6 Quốc hội khóa VIII, Quốc hội

đã biểu quyết thông qua Luật Đất đai năm 2013 Luật Đất đai năm 2013 có 14chương với 212 điều trong đó có 14 điều ( từ Điều 74 đến Điều 87) quy định vềchính sách bồi thường, hỗ trợ, TĐC khi nhà nước thu hồi đất

Sau khi Luật Đất đai 2013 được ban hành, Nhà nước đã ban hành nhiều các

văn bản dưới luật như Nghị định, Thông tư cụ thể hoá các điều luật về giá đất, bồithường, hỗ trợ thu hồi đất, cụ thể:

- Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 của Chính phủquy định chi tiết một số điều của Luật Đất đai

- Nghị định số 44/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 của Chính phủquy định về giá đất

- Nghị định số 45/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 của Chính phủquy định về thu tiền sử dụng đất

- Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 của Chính phủquy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Thông tư số 37/2014/TT-BTNMT ngày 30 tháng 6 năm 2014 của Bộ Tàinguyên và Môi trường quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nướcthu hồi đất

b Các văn bản quy phạm pháp luật do Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An ban hanh

- Quyết định số 54/2014/QĐ-UBND ngày 08/09/2014 về việc ban hànhquy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trên địabàn tỉnh Nghệ An

- Quyết định số 58/2015/QĐ-UBND ngày 13/10/2015 về việc ban hànhquy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trên địabàn tỉnh Nghệ An

- Quyết định số 64/2014/QĐ-UBND ngày 23/09/2014 về việc ban hànhbảng đơn giá bồi thường cây trồng, hoa màu và di chuyển mồ mã trên địa bàntỉnh Nghệ An

- Quyết định số 78/2015/QĐ-UBND ngày 29/12/2015 ban hành giá xâydựng mới của nhà, công trình làm cơ sở xác định giá trị bồi thường, hỗ trợ, táiđịnh cư khi Nhà nước thu hồi đất năm 2016 trên địa bàn tỉnh Nghệ An

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Tình hình thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam

1.2.1.1 Thực tiễn của việc bồi thường giải phóng mặt bằng

a) Về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư để sử dụng vào mục đíchquốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế

Theo báo cáo chưa đầy đủ của 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương,sau gần 7 năm triển khai thực hiện Luật Đất đai (2004-2010) , tổng diện tích đất

đã thu hồi là 728 nghìn ha (trong đó có 536 nghìn ha đất nông nghiệp) của826.012 hộ gia đình, cá nhân để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợiích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế Các tỉnh, thành phố thu hồidiện tích đất lớn là Đắk Lăk (114.524 ha), Điện Biên (66.944 ha), Sơn La(61.334 ha), Nghệ An (33.357 ha), Bình Phước (27.109 ha), Quảng Nam(24.541 ha), Quảng Ninh (13.529 ha), Gia Lai (12.301 ha) Tỉnh thu hồi diệntích đất ít là Vĩnh Long (325 ha), Tiền Giang (448 ha), Hậu Giang (974 ha), (BộTài nguyên và Môi trường 2012)

Nhìn chung, diện tích đất được thu hồi đã đáp ứng được mục tiêu pháttriển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh của địa phương; các quyđịnh về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư từng bước được điều chỉnh, bổ sung phùhợp với cơ chế quản lý kinh tế thị trường, đảm bảo tốt hơn quyền lợi hợp phápcủa người bị thu hồi đất Việc tổ chức thực hiện thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ,tái định cư của Trung tâm phát triển quỹ đất bước đầu đã phát huy hiệu quả tốt,góp phần đáp ứng nhu cầu "đất sạch" để thực hiện các dự án đầu tư nhất là các

dự án đầu tư nhằm mục đích công cộng (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012)

b) Thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai

Theo kết quả tổng hợp báo cáo của 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trungương thì trong gần 7 năm, các địa phương đã quyết định thu hồi 50.906 ha của1.481 tổ chức và 598 hộ gia đình, cá nhân vi phạm pháp luật về đất đai Nhữngtỉnh thu hồi nhiều đất do vi phạm pháp luật về đất đai như: Bình Phước 6.070

ha, Phú Yên 5.813 ha, Đắk Nông 5.791 ha, Quảng Nam 5.217 ha, Gia Lai 2.719

ha, Quảng Ninh 2.245 ha, Khánh Hòa 604 ha, Hà Nội 594 ha Đây được coi làmột tiến bộ nổi bật trong công tác quản lý đất đai so với thời gian trước đây (BộTài nguyên và Môi trường, 2012)

c) Tạo quỹ "đất sạch" để đấu giá quyền sử dụng đất

Một số Bộ, ngành và địa phương, đặc biệt là các thành phố lớn như HàNội, Hải Phòng, thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng đã đánh giá cao hoạt độngcủa Tổ chức phát triển quỹ đất trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư vàtạo quỹ "đất sạch" để đấu giá quyền sử dụng đất Cơ chế tạo "đất sạch" do Tổchức phát triển quỹ đất thực hiện tại nhiều địa phương bước đầu đã phát huyhiệu quả, góp phần nâng cao giá trị, hiệu quả sử dụng đất, đồng thời minh bạchhóa công tác giao đất, cho thuê đất, hạn chế tình trạng tham nhũng trong quản lýđất đai (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012)

1.2.1.2 Những vướng mắc, bất cập và nguyên nhân

Việc thu hồi đất để thực hiện các dự án vẫn là một trong những vấn đề nổicộm ở nhiều địa phương, làm chậm tiến độ triển khai nhiều dự án đầu tư, gâybức xúc cho cả người sử dụng đất, nhà đầu tư và chính quyền nơi có đất thu hồi

do các nguyên nhân sau:

- Việc thực hiện cơ chế tự thỏa thuận đã tạo điều kiện cho nhà đầu tư chủđộng quỹ đất thực hiện dự án, rút ngắn thời gian GPMB, hạn chế khiếu kiện,đồng thời giảm tải cho các cơ quan hành chính nhà nước các cấp trong việc thuhồi đất Tuy nhiên, đã tạo ra sự chênh lệch lớn về giá đất so với dự án do Nhànước thu hồi trong cùng khu vực

- Việc thu hồi đất, BTHT&TĐC còn bất cập, chưa có cơ chế giải quyếtmột cách rõ ràng, minh bạch, hài hòa về lợi ích giữa Nhà nước, người có đất bịthu hồi và nhà đầu tư Chưa quy định việc sử dụng tư vấn giá đất, giải quyếtkhiếu nại về giá đất và cơ chế bắt buộc để đảm bảo có quỹ đất, có nguồn vốnxây dựng khu tái định cư trước khi thu hồi đất

- Các quy định về BTHT&TĐC thường xuyên thay đổi dẫn tới tình trạngkhông đồng nhất chính sách, so bì, khiếu nại của người có đất bị thu hồi qua các

dự án hoặc trong một dự án nhưng thực hiện thu hồi đất qua nhiều năm

- Giá đất bồi thường chủ yếu thực hiện theo bảng giá nên còn thấp so vớigiá đất thị trường; còn tình trạng không thống nhất về cơ chế bồi thường giữacác dự án đầu tư có nguồn vốn trong nước và dự án từ vốn vay của các ngânhàng nước ngoài (ADB, WB)

- Việc chuẩn bị công tác BTHT&TĐC chưa được các cấp chính quyền quantâm đúng mức, nhất là phương án giải quyết việc làm cho người bị thu hồi đất

- Một số địa phương thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành;chưa làm tốt công tác tuyên truyền, vận động, giải thích cho nhân dân hiểu rõquy định của pháp luật hoặc né tránh, thiếu cương quyết, không giải quyết dứtđiểm, làm cho việc giải phóng mặt bằng bị kéo dài nhiều năm

- Nhà nước thiếu vốn để giao cho các tổ chức chuyên nghiệp thực hiệnnên phổ biến vẫn thực hiện thu hồi đất và giao chỉ định cho chủ đầu tư, chophép chủ đầu tư ứng vốn để trả trước tiền BT, GPMB dễ dẫn đến khiếu kiệncủa người dân

- Thẩm quyền thu hồi đất đã phân cấp cho UBND cấp tỉnh, cấp huyện,trong đó có nhiều dự án thu hồi diện tích lớn, thu hồi đất trồng lúa, đất rừng đểchuyển sang đất phi nông nghiệp ảnh hưởng đến đời sống và việc làm của nhiều

hộ dân nhưng thực hiện còn thiếu cân nhắc, tính toán, trong khi việc kiểm tra,giám sát của cơ quan cấp trên còn thiếu chặt chẽ

- Luật Đất đai đã quy định các trường hợp không sử dụng, chậm sử dụnghoặc sử dụng đất không đúng mục đích thì Nhà nước thu hồi và không bồithường về đất, nhưng được bồi thường đối với tài sản đã đầu tư gắn liền với đất

đã gây khó khăn cho Nhà nước trong việc thu hồi đất (xác định chi phí đã đầu

tư, kinh phí để bồi thường) để giao lại cho các nhà đầu tư có năng lực

- Mặc dù, chính sách, pháp luật về khiếu nại, tố cáo, tố tụng hành chính, tố

tụng dân sự đã được đổi mới từ khi Quốc hội ban hành Luật Đất đai năm 2003nhưng bất cập chủ yếu tại địa phương hiện nay là tình trạng khiếu kiện về thuhồi đất, BTHT&TĐC, trong đó có vướng mắc trong thực hiện cưỡng chế thu hồiđất (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012).

1.2.2 Tình hình chung về công tác bồi thường GPMB khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn Tỉnh Nghệ An

Việc thực hiện giải phóng mặt bằng là khâu quan trọng hàng đầu trongphát triển cơ sở hạ tầng, thu hút đầu tư, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa

và đáp ứng nhu cầu sử dụng đất để phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Năm

2012 Ban thường vụ tỉnh Ủy đã nghe và cho ý kiến chỉ đạo công tác bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư và các khó khăn vướng mắc trong triển khai các công trình,

dự án trọng điểm thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Nghệ An lần thứXVII

Để đáp ứng nhu cầu sử dụng đất để phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, đặcbiệt các công trình, dự án trọng điểm; tỉnh đã đưa ra nhiều giải pháp trong đó:

Hệ thống chính quyền các cấp coi nhiệm vụ bồi thường, tái định và giải phóngmặt bằng là nhiệm vụ quan trọng, tập trung rà soát các công trình, dự án còn vướngmắc liên quan đến bồi thường, giải phóng mặt bằng, xác định rõ nguyên nhân, trên

cơ sở đó đề xuất biện pháp, giải quyết đối với từng dự án Thường xuyên rà soát cơchế, chính sách về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất, kịpthời phát hiện những bất cập để điều chỉnh hoặc đề xuất cơ quan có thẩm quyềnđiều chỉnh kịp thời Chính quyền, Mặt trận tổ quốc và các đoàn thể cần tăngcường phối hợp trong công tác tuyên truyền, vận động, làm rõ lợi ích về nhiềumặt của dự án, qua đó thuyết phục nhân dân thực hiện nghiêm các quy định củaNhà nước về công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng, thu hồi đất Kiện toàn

và nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội đồng bồi thường, GPMB cấp huyện,từng bước xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên môn có năng lực, có trách nhiệmtrong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng Hàng năm Ngân sách tỉnh bố trí

kinh phí cho công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và đặc biệt ưu tiên nguồn vốn đểlập quy hoạch, đầu tư xây dựng khu tái định cư chung phục vụ cho nhiều dự án (gồm táiđịnh cư đất ở và tái định cư nghĩa trang) với phương châm xây dựng khu tái định cưtrước một bước Đất xây dựng khu tái định cư, phải được ưu tiên tối đa cho đối tượng táiđịnh cư.

Từ những giải pháp trên, từ năm 2012 đến này, UBND tỉnh đã tập trung chỉđạo các Sở ngành, UBND cấp huyện để xử lý các tồn tại, vướng mắc đến naycông tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đã được đẩy nhanh tiến độ đáp ứngyêu cầu chủ đầu, đặc biệt các Dự án trọng điểm của TW, tỉnh và xử lý một số dự

án kéo dài nhiều năm Cụ thể:

- Đối với các dự án trong điểm: nâng cấp, mở rộng quốc lộ 1A; đường 72 m từđường 2/3 đến ngã 3 Quán bàu (dự án kéo dài 11 năm); đường nối quốc lộ 1A -Quỳnh Lưu, Nghĩa Đàn, Thái Hoà; dự án phát triển đô thị Vinh do Ngân hàngthế giới tài trợ; Dự án thủy điện Bản Vẽ, thuỷ điện Hủa Na; Dự án Nhà máy ximăng Sông Lam do Công ty TNHH Tập đoàn Hoàng Phát TheVissai làm chủđầu tư

- Các Khu công nghiệp Nam Cấm, Hoàng Mai, Khu công Nghiệp ĐôngHồi, Khu Công nghiệp Đô thị VSIP 7 Nghệ Trong đó: dự án Khu công nghiệpNam Cấm đến nay đã cơ bản giải quyết các kiến nghị của người dân bị thu hồi đấttại Khu công nghiệp Nam Cấm, trong đó tham mưu UBND Tỉnh đề xuất hỗ trợ ổnđịnh đời sống, sản xuất; hỗ trợ trồng cây trồng (Doanh nghiệp) và giải quyết một sốtrường hợp thực hiện bồi thường không đúng chủ sử dụng đất Hiện nay, UBNDhuyện Nghi Lộc đang tiến hành lập phương án bồi thường để chi trả; hoàn thànhviệc bồi thường, GPMB đối với và giao đất, cấp giấy chứng nhận cho chủ đầu tư dự

án Khu công nghiệp Hoàng Mai Hiện nay, Khu Công nghiệp Đông Hồi có 03 nhàđầu tư vào thực hiện dự án; trong đó: Dự án Nhà máy kết cấu bê tông, vật liệu xâydựng không nung của Tổng Công ty Công nghiệp Xi măng Việt Nam đã giao đấtđợt 1 cho chủ đầu tư; Dự án Nhà máy Hoa Sen Nghệ An đã hoàn thành việc giải

phóng mặt bằng, bàn giao cho chủ đầu tư 37,5/38,5 ha (chỉ còn 01 ha chưa bàngiao) Dự án nhà máy nhiệt điện Quỳnh Lập 1 hiện nay bắt đầu triển khai; KhuCông nghiệp, Đô thị VSIP 7 Nghệ An hoàn thành việc chuyển mục đích đất lúa, bàngiao cho chủ đầu tư 48 ha và đang tiến hành giải phóng diện tích còn lại của giaiđoạn 1(182 ha).

Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được thì công tác bồi thường, hỗ trợ và táiđịnh cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh vẫn còn một số hạn chế tồn tại:

- Tiến độ lập, thẩm định, phê duyệt Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định

và thực hiện giải phóng mặt bằng đã đạt kết quả tích cực (năm 2013, năm 2014,2015), nhưng vẫn còn một số nội dung, hạng mục chậm so với kế hoạch làm ảnhhưởng đến tiến độ của dự án

- Việc giải quyết tồn tại, vướng mắc trong bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư khi nhà nước thu hồi đất có lúc, có nơi chưa kịp thời; một số trường hợp chưatạo đồng thuận cao của người bị thu hồi đất

Nguyên nhân chủ yếu:

- Một số tồn tại của Luật Đất đai năm 2003, nhưng nay thực hiện Luật Đấtđai năm 2013 cũng chưa được giải quyết, gây bức xúc cho nhân dân; chính sách

về bồi thường, hỗ trợ tái định cư có nhiều thay đổi ản hưởng đến quyền lợi củangười dân

- Công tác tuyên truyền, vận động, thuyết phục nhân dân thực hiệnnghiêm các quy định của Nhà nước về bồi thường, giải phóng mặt bằng, thu hồiđất để thực hiện các dự án đầu tư ở một số địa phương chưa tốt

- Phần lớn cấp huyện chưa chủ động trong việc xây dựng trước các khu táiđịnh cư, nên khi có dự án đầu tư vào địa bàn đã gây nên sự lúng túng, bị độnglàm ách tắc và kéo dài thời gian thực hiện dự án, đặc biệt là các dự án lớn

- Kinh phí phục vụ bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cơ bản còn chậm,chưa kịp thời Đặc biệt là kinh phí đầu tư xây dựng các khu tái định cư tập trung

Để công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đáp ứng tiến độ của dự án vàđược sự đồng thuận cao của người dân bị ảnh hưởng thì hệ thống chính quyền cáccấp phải coi đây là nhiệm vụ trọng tâm, rất khó khăn và phức tạp Do đó, tiếp tụcthực hiện đồng bộ các giải pháp nêu trên Rà soát cơ chế, chính sách về bồithường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất, kịp thời phát hiện nhữngbất cập để điều chỉnh và kiến nghị Chính phủ, Bộ Tài nguyên và Môi trường sửađổi, bổ sung một số vấn đề bất cấp trong thực hiện Luật Đất đai năm 2013.Tham mưu UBND Tỉnh có những cơ chế, chính sách linh hoạt trong việc thựchiện, phù hợp với tình hình thực tế để tạo sự đồng thuận từ những hộ dân bị ảnhhưởng Lập quy hoạch, đầu tư xây dựng khu tái định cư chung phục vụ cho nhiều dự án(gồm tái định cư đất ở và tái định cư nghĩa trang) Từng bước xây dựng độ ngũ cán

bộ chuyên trách làm công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng của tỉnh

CHƯƠNG II THỰC TRẠNG CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG DỰ ÁN XÂY DỰNG CẦU YÊN XUÂN TRÊN ĐỊA

BÀN HUYỆN NAM ĐÀN, TỈNH NGHỆ AN.

2.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An

2.1.1 Điều kiện tự nhiên

2.1.1.1.Vị trí địa lý

Bản đồ hành chính huyện Nam ĐànHuyện Nam Đàn nằm ở hạ lưu sông Lam Kéo dài từ 18o 34’ đến 18o 47’

vĩ bắc và trải rộng từ 105o 24’ đến 105o 37’ kinh đông

Huyện có vị trí địa lý như sau:

Nam giáp huyện Đức Thọ và Hương Sơn - Hà Tĩnh

Bắc giáp Nghi Lộc và Đô Lương - Nghệ An

Tây giáp Thanh Chương và Đô Lương - Nghệ An

Đông giáp Hưng Nguyên - Nghệ An

Huyện lỵ của Nam Đàn là Thị trấn Nam Đàn, trên đường quốc lộ 46 Vinh

- Đô Lương, cách Thành phố Vinh 21 km về phía tây

Nam Đàn có nhiều tuyến giao thông quan trọng chạy qua địa bàn huyệnnhư quốc lộ 46, quốc lộ 15A, sông Lam, sông Đào, cùng với hệ thống đườngliên huyện, liên xã, liên thôn cơ bản đã được cứng hóa tạo thành mạng lưới giao

thông của huyện khá hoàn chỉnh, thuận lợi cho việc lưu thông giữa huyện vớiThành phố Vinh và các huyện phụ cận.

Là quê hương của Chủ tịch Hồ Chí Minh với nhiều di tích lịch sử văn hóa

và cách mạng, nhiều danh lam thắng cảnh đẹp, Nam Đàn được xác định là vùngtrọng điểm phát triển du lịch cùng với Vinh - Cửa Lò tạo thành tam giác pháttriển du lịch của Nghệ An

2.1.1.2 Địa hình

- Nam Đàn nằm giữa hai dãy núi Đại Huệ ở phía Bắc và dãy núi Thiên Nhẫn

ở phía Tây tạo ra thung lũng, đồng bằng hình tam giác, có sông Lam chảy dọc theohướng Bắc Nam, chia huyện thành 2 vùng, đó là tả ngạn và hữu ngạn sông Lam Địahình của huyện Nam Đàn có 2 loại chính: đồng bằng và đồi núi

- Địa hình đồng bằng: có độ dốc < 80, độ cao trung bình khoảng 10 - 20 m sovới mực nước biển và được phân bố chủ yếu ở lưu vực sông Lam, sông Đào Phầnlớn diện tích đất ở đây được khai thác để sản xuất nông nghiệp Cây trồng chính làcây lúa nước, các loại cây lương thực, cây trồng hàng năm, cây ăn quả và nuôi trồngthủy sản

Bảng 2.1: Bảng số liệu phân cấp độ dốc huyện Nam Đàn

(Phòng TN&MT huyện Nam Đàn)

- Địa hình đồi núi:

+ Địa hình đồi núi thấp, có độ chia cắt trung bình, lượn sóng, độ dốc trungbình khoảng 8 - 150, hướng dốc không ổn định Độ cao trung bình so với mựcnước biển khoảng 120 - 150 m, đất đai ở vùng này được trồng chủ yếu các loạicây ăn quả, cây công nghiệp ngắn ngày