Quyền khai thác lâm sản theo luật bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 từ thực tiễn tỉnh bắc kạn (tóm tắt)

Vì vậy, đề tài nghiên cứu “ Quyền khai thác lâm sản theo luật bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 từ thực tiễn tỉnh Bắc Kạn” có ý nghĩa thiết thực về cả mặt lý luận và thực tiễn.. 2.Tình

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Rừng đóng vai trò rất quan trọng, vô cùng to lớn trong việc cân bằng hệ sinh thái và sự đa dạng sinh học, duy trì tính ổn định, màu

mỡ của đất, hạn chế lũ lụt, hạn hán, ngăn chặn xói mòn đất, làm giảm nhẹ sức tàn phá khốc liệt của thiên tai, bảo tồn nguồn nước mặt, nước ngầm…Rừng còn là nơi cung cấp những cây gỗ quý, sản vật thiên nhiên, cây thuốc …có giá trị kinh tế Dưới tác động của các điều kiện kinh tế, xã hội, nhu cầu của đất nước về lâm sản, về đất canh tác đã làm cho diện mạo của rừng thay đổi rất nhiều so với trước đây Theo số liệu thống kê hiện tại đến 31/12/2015 (ban hành theo Quyết định số 3158 của Bộ NN&PTNT) thì cả nước có hơn 14 triệu

ha rừng, trong đó rừng tự nhiên là 10 triệu ha (chiếm 74% diện tích đất rừng) Diện tích rừng tự nhiên được quy hoạch thành 3 loại: Rừng phòng hộ : 4.4 triệu ha, Rừng đặc dụng : 2.1 triệu ha và Rừng sản xuất : 6.6 triệu ha Diện tích rừng để tính độ che phủ toàn quốc là 13.5 triệu ha với độ che phủ là 40,84% Độ che phủ của tán rừng tăng lên theo hàng năm là những kết quả tương đối khả quan sau những nỗ lực của nước ta trong việc ban hành các văn bản pháp luật, chính sách, dự án BV&PTR

Bắc Kạn là tỉnh thuộc khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam, có thế mạnh về phát triển kinh tế rừng, theo số liệu năm 2015 độ che phủ rừng của tỉnh Bắc Kạn đạt 71% cao nhất cả nước Trong nhiều năm qua công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng ở tỉnh Bắc Kạn

đã được quan tâm chú ý, thông qua các chương trình , dự án đã đạt

Tuy vậy, từ thực tế cho thấy chất lượng rừng vẫn ngày càng suy giảm do khai thác rừng quá mức cho phép, khai thác bất hợp pháp, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng và đất rừng, làm nương rẫy… Bên cạnh đó sự tăng trưởng của ngành Lâm nghiệp thấp và chưa bền vững, lợi nhuận thấp, sức cạnh tranh yếu, tiềm năng tài nguyên rừng chưa được khai thác tổng hợp và hợp lý, nhất là lâm sản ngoài gỗ và các dịch vụ môi trường Rừng trồng cũng như rừng tự nhiên năng suất thấp và chất lượng thấp đặc biệt là gỗ lớn cho công nghiệp chế biến và xuất khẩu Nguyên nhân chủ yếu là hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh trong lĩnh vực khai thác tài nguyên rừng vẫn còn thiếu đồng

bộ, pháp luật chưa đảm bảo được quyền hưởng lợi từ rừng của những người làm nghề rừng, chưa giúp họ sống được bằng nghề rừng, làm giàu được từ rừng hệ quả tất yếu là làm những chủ thể được giao quản lý và bảo vệ rừng phải tìm cách nhanh chóng khai thác rừng vì lợi ích trước mắt mà gây những ảnh hưởng nặng nề đến môi trường rừng Đây là vấn

đề cấp bách cần phải nghiên cứu xây dựng hệ thống pháp luật BV&PTR phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội và nền kinh tế thị trường Vì vậy, đề

tài nghiên cứu “ Quyền khai thác lâm sản theo luật bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 từ thực tiễn tỉnh Bắc Kạn” có ý nghĩa thiết thực về cả

mặt lý luận và thực tiễn

2.Tình hình nghiên cứu đề tài

Thời gian qua cũng có những đề tài nghiên cứu về lĩnh vực bảo vệ

và phát triển rừng ở nhiều ngành khoa học khác nhau như: lâm nghiệp, kinh tế, môi trường… Tuy nhiên, nghiên cứu về khía cạnh luật học thì chưa có nhiều, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như:

- Luận văn thạc sỹ của tác giả Nguyễn Hải Âu – Trường Đại

học Luật Hà Nội, năm 2001 với tựa đề “Pháp luật bảo vệ môi trường

rừng ở Việt Nam, thực trạng và phương hướng hoàn thiện”

- Luận văn thạc sỹ của tác giả Nguyễn Thanh Huyền – Khoa

Luật- Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2004 với tựa đề “Một số vấn đề

cơ bản về pháp luật bảo vệ rừng ở Việt Nam hiện nay”

Ngoài ra còn một số luận văn, khóa luận tốt nghiệp… có nghiên cứu về pháp luật BV&PTR ở Việt Nam Tuy nhiên các công trình này mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu một số khía cạnh cơ bản của pháp luật bảo vệ rừng hay đánh giá quản lý nhà nước bằng pháp luật chứ chưa đi sâu vào nghiên cứu ở góc độ quyền của chủ rừng Việc tiếp cận quyền của chủ rừng đặc biệt là đi sâu vào vấn đề khai thác lợi ích từ lâm sản là không nhiều, kể cả lý luận lẫn thực tiễn Kết quả nghiên cứu của các công trình nói trên cũng là nguồn tham khảo hữu ích cho học viên trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài luận văn này

3.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của việc nghiên cứu đề tài này là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng theo Luật BV&PTR năm 2004; từ đó đề xuất, định hướng và đưa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và đảm bảo thực hiện pháp luật của chủ rừng

Để thực hiện được các mục đích nói trên, đề tài cần giải quyết được các nhiệm vụ sau đây:

- Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng theo Luật BV&PTR

- Phân tích thực trạng pháp luật về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng dựa trên thực tiễn địa phương là tỉnh Bắc Kạn

- Đưa ra định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật, bảo

- Các quy định của pháp luật về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng theo Luật BV&PTR năm 2004

- Thực tiễn thực hiện pháp luật về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng

Phạm vi: Nghiên cứu các quy định của pháp luật theo Luật bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 và các văn bản hướng dẫn thi hành Luật này Phạm vi nghiên cứu về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng từ thực tiễn tỉnh Bắc Kạn, lấy số liệu thực tế từ năm 2004 – 2015

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

về cải cách hành chính, cải cách tư pháp

Phương pháp nghiên cứu:

Phương pháp phân tích, tổng hợp được sử dụng chủ yếu khi phân tích cơ sở lý luận và các quy định nội dung của pháp luật về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng trong chương 1 và chương 2 của luận văn như: phân tích các khái niệm, đặc điểm, phân tích các quy định của pháp luật về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng Ngoài ra các phương pháp giải thích, phương pháp so sánh, thống kê được tác giả dùng nhiều ở chương 2 và chương 3 để làm rõ được thực trạng về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Các kết quả nghiên cứu của đề tài này có thể là những tài liệu tham khảo bổ ích trong các cơ sở nghiên cứu và đào tạo về pháp luật tài nguyên, luật bảo vệ và phát triển rừng

Ý nghĩa thực tiễn: các giải pháp nghiên cứu của đề tài có thể

là tài liệu tham khảo hữu ích đối với các cơ quan, tổ chức trong quá trình nghiên cứu, nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng nói riêng và Luật BV&PTR nói chung

7.Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1:Những vấn đề lý luận về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng và pháp luật về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng

Chương 2: Thực trạng quyền khai thác lâm sản của chủ rừng từ thực tiễn tỉnh Bắc Kạn

Chương 3: Hoàn thiện pháp luật về quyền khai thác lâm sản

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN KHAI THÁC LÂM SẢN CỦA CHỦ RỪNG VÀ PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN KHAI THÁC LÂM SẢN CỦA CHỦ RỪNG

1.1 Cơ sở lý luận về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng

1.1.1 Khái niệm về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng

Qua những phân tích về các khái niệm liên quan ta có thể xem

xét khái niệm quyền khai thác lâm sản của chủ rừng như sau: Quyền

khai thác lâm sản của chủ rừng là khả năng của mỗi chủ rừng tiến hành các hoạt động thu lợi từ nguồn tài nguyên thực vật rừng, động vật rừng và các sinh vật rừng khác gắn liền với rừng của chủ rừng được giao, được thuê theo quy định của pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng, quyền khai thác lâm sản của chủ rừng được Nhà nước ghi

nhận trong pháp luật và được bảo đảm bằng quyền lực Nhà nước 1.1.2 Khái niệm pháp luật về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng

Pháp luật về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng là một bộ phận của pháp luật bảo vệ và phát triển rừng, được hình thành để góp phần bảo vệ và phát triển rừng nói chung và tạo hành lang pháp lý để chủ rừng thực hiện quyền quản lý, sử dụng rừng.Có thể hiểu pháp luật về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng là tổng hợp các quy phạm pháp luật của Nhà nước quy định về quyền của chủ rừng trong việc tổ chức tiến hành khai thác lâm sản trong rừng của chủ rừng được giao, được thuê theo quy định của Luật bảo vệ và phát triển rừng và các quy định pháp luật khác có liên quan

1.2 Điều chỉnh pháp luật về quyền khai thác lâm sản của chủ rừng

Hệ thống các quy định pháp luật liên quan đến vấn đề khai thác

và sử dụng rừng ở nước ta hiện nay hết sức đồ sộ quy định rất nhiều vấn đề về bảo vệ và phát triển rừng Trong đó, Luật bảo vệ và phát triển rừng được Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 6, Khóa XI ngày 03/12/2004 với 8 chương, 88 Điều, quy định về quản lý, bảo vệ, phát triển, sử dụng rừng, quyền và nghĩa vụ của chủ rừng Đây là văn bản

có hiệu lực pháp lý cao nhất trong lĩnh vực lâm nghiệp, ngoài ra còn

có khoảng 100 văn bản dưới luật để quy định chi tiết các yêu cầu đặt

ra quy định áp dụng đối với quản lý rừng tại Việt Nam Nội dung các văn bản luật trên cũng đã phần nào làm rõ đảm bảo được yêu cầu của pháp luật về quyền của chủ rừng, cụ thể:

- Các chính sách trên đảm bảo được tính công khai minh bạch, dân chủ, tạo điều kiện thuận lợi cho các chủ rừng khi thực hiện các

quyền khai thác và sử dụng rừng của mình

- Đảm bảo dự đoán trước được các xu thế phát triển của thế giới

để kịp thời điều chỉnh chính sách phù hợp,

- Đảm bảo gắn liền hoạt động khai thác của chủ rừng với việc bảo vệ và phát triển rừng theo nguyên tắc quản lý rừng bền vững; kết hợp bảo vệ và phát triển rừng với khai thác hợp lý để phát huy hiệu quả tài nguyên rừng,

- Các chính sách đưa ra phần nào đảm bảo được quyền lợi và nghĩa vụ của chủ rừng là các tổ chức kinh tế Định hướng cho các chủ rừng thực hiện bảo vệ và phát triển rừng phải phù hợp với quy hoạch, phát triển, kinh doanh, khai thác lâm sản và không làm ảnh hưởng đến lợi ích của các chủ rừng khác

Chương 2 THỰC TRẠNG QUYỀN KHAI THÁC LÂM SẢN CỦA CHỦ RỪNG TỪ THỰC TIỄN TỈNH BẮC KẠN

2.1 Quyền khai thác lâm sản của chủ rừng theo Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004

2.1.1 Quyền khai thác lâm sản của chủ rừng là hộ gia đình, cá nhân

2.1.1.1 Quyền khai thác lâm sản của hộ gia đình, cá nhân

được nhà nước giao rừng phòng hộ

2.1.1.2 Quyền khai thác lâm sản của hộ gia đình, cá nhân được nhà nước giao rừng sản xuất

2.1.1.3 Quyền khai thác lâm sản hộ gia đình, cá nhân được nhà nước cho thuê rừng sản xuất

2.1.1.4 Quyền khai thác lâm sản của hộ gia đình, cá nhân được nhà nước cho thuê đất để trồng rừng phòng hộ

2.1.2 Quyền khai thác lâm sản của chủ rừng là các tổ chức sự

nghiệp của Nhà nước

2.1.3 Quyền khai thác lâm sản của chủ rừng là các tổ chức kinh

tế trong nước

2.1.4 Quyền khai thác lâm sản của chủ rừng là Người Việt Nam

định cư ở nước ngoài

2.1.5 Quyền khai thác lâm sản của chủ rừng là tổ chức, cá nhân

2.2.1.1 Đặc điểm tự nhiên

2.2.1.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội tỉnh Bắc Kạn

Tình hình dân số và lao động tỉnh Bắc Kạn

Tình hình phát triển kinh tế xã hội tỉnh Bắc Kạn

2.2.1.3 Đánh giá chung về đặc điểm của tỉnh Bắc Kạn có ảnh hưởng đến công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng

a Những thuận lợi và tiềm năng

Bắc Kạn là tỉnh có tài nguyên rừng phong phú, đất giành cho sản ,xuất lâm nghiệp tương đối lớn Đây là lợi thế to lớn của tỉnh Bắc Kạn trong phát triển ngành lâm nghiệp

b Những khó khăn và thách thức

Diện tích rừng và đất lâm nghiệp trên địa hình rộng, địa hình

chia cắt, nhất là các vùng xa trung tâm, việc thu nhận thông tin, nắm địa bàn của cán bộ Kiểm lâm và chính quyền địa phương trong việc

tổ chức ngăn chặn các hành vi vi phạm Luật bảo vệ và phát triển rừng còn gặp nhiều khó khăn

Địa hình đa dạng, phức tạp, chia cắt mạnh, cộng với đất đai luôn bị xói mòn, thoái hóa, là những yếu tố ảnh hưởng đến năng suất và hiệu quả kinh tế thu được từ nghề rừng

Một bộ phận dân cư sinh sống ở vùng cao, vùng sâu, do thiếu hiểu biết và do đời sống kinh tế còn nhiều khó khăn nên có thể dẫn đến phát rừng làm nương rẫy và khai thác trái phép lâm sản

để bán giải quyết nhu cầu cuộc sống hàng này nên gây khó khăn cho công tác quản lý và bảo vệ rừng

Cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ cho công tác chưa đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ của lực lượng Kiểm lâm

Có rất nhiều các chính sách đã được chính quyền tỉnh Bắc Kạn

đưa vào áp dụng trong công tác quản lý bảo vệ rừng trong những năm vừa qua

2.2.2.2 Thực trạng thực hiện chính sách và kết quả tác động của các chính sách đến quản lý và khai thác rừng

Công tác quản lý khai thác rừng:

và phát huy hơn nữa về độ che phủ rừng và chất lượng rừng trong những năm tới

b Tác động đến tình hình sử dụng đất đai

Diện tích đất lâm nghiệp của tỉnh Bắc Kạn là 432.465,25

ha, chiếm 89% diện tích tự nhiên; trong đó diện tích đất rừng đặc dụng 25.136,19, ha; Phòng hộ 94.359,22 ha; Sản xuất 303.674,75 ha; Rừng ngoài đất quy hoạch dành cho lâm nghiệp 9.295,09 ha Diện tích rừng sản xuất của tỉnh là tương đối lớn Song bên cạnh đó vẫn còn một diện tích đáng kể là đất chưa có rừng (88.920,91 ha) Do đó tỉnh cần có những

chương trình, chính sách cụ thể để thúc đẩy việc trồng rừng, làm giảm diện tích đất chưa có rừng

c Tác động đến kết quả giao đất và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp

Công tác giao đất tuy thu được nhiều kết quả trong những năm vừa qua nhưng vẫn chưa gắn với giao rừng và chính sách phát triển rừng; giao đất theo kế hoạch chưa gắn với nhu cầu thực tế và nguồn lực đầu tư phát triển; giao đất chưa bám sát quy hoạch, giao theo nhu cầu của người dân dẫn đến giữa hồ sơ và thực tế chưa phù hợp, manh mún, nhỏ lẻ, xen kẽ, nhiều lô thửa trong một hộ và mỗi thửa một nơi nên rất khó cho quy hoạch phát triển hàng hoá và sản xuất tập trung ; ngoài ra việc chưa thống nhất giữa ngành Nông nghiệp và ngành Tài nguyên về giao đất, giao rừng; phương pháp giao và sử dụng loại bản đồ

d Tác động đến tình hình quản lý và bảo vệ rừng

Số vụ vi phạm Luật Bảo vệ và phát triển rừng của tỉnh Bắc Kạn giảm đáng kể qua các năm từ 828 vụ năm 2011 xuống còn 608 vụ năm 2013 Điều này cho thấy ý thức của người dân đang ngày một tăng lên Đó là kết quả của sự nỗ lực thực hiện các chương trình quản

lý bảo vệ rừng của các ban ngành đoàn thể của tỉnh và các huyện, xã

e Về bảo vệ rừng - Phòng cháy - Chữa cháy rừng

Tuy tình trạng khai thác, vận chuyển, chế biến lâm sản trái pháp luật có giảm đáng kể về số vụ vi phạm so với những năm trước, song về quy mô, tính chất vụ việc lại có chiều hướng phức tạp, đặc biệt số vụ hình sự vẫn còn ở mức cao và chưa có biện pháp ngăn chặn, xử lý triệt để