Cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương trước năm 1945

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Đã hơn 80 năm trôi qua kể từ ngày phong trào Thơ mới ra đời. Trải qua bao cuộc thăng trầm trong sự nhìn nhận, đánh giá, đến nay Thơ mới đã tự khẳng định vị thế của mình trên tiến trình lịch sử văn học dân tộc, trở thành mối quan tâm của nhiều thế hệ người đọc và thế hệ các nhà nghiên cứu – phê bình. Sánh ngang cùng những tên tuổi sáng chói như Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử… Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương xứng đáng có một vị trí vinh dự trong những thi nhân xuất sắc nhất nền thơ Việt Nam nói chung và phong trào Thơ mới nói riêng. Cảm thức về thân phận là tâm trạng chung của cả một thế hệ thanh niên trí thức tiểu tư sản những năm 1932 – 1945. Đó là tiếng nói của những con người luôn day dứt về thân phận, đau đớn về thời thế, về tài năng uổng phí, công danh lỡ dở. Cảm thức về thân phận trong thời đại bấy giờ là một biểu hiện của ý thức cá nhân, ý thức khao khát sống và cống hiến của cả một thế hệ. Tìm hiểu về cảm thức thân phận là thấy được một phần giá trị nhân đạo, nhân văn của phong trào Thơ mới. Ở mỗi một tác giả, cảm thức về thân phận được thể hiện với đa dạng sắc thái khác nhau.Vậy mà trong sâu thẳm tâm hồn của hai thi sỹ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương, người đọc lại nhận thấy những nét đồng điệu. Qua thi phẩm của họ, người đọc đều có chung một cảm nhận về một “cái tôi” tha hương, lạc loài, giang hồ, cô đơn, đau khổ trong tình yêu, trong sự nghiệp, trong cuộc đời. Đến với đề tài “Cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương trước năm 1945”, người viết mong muốn làm sáng tỏ giá trị nhân văn tỏa ra từ tâm hồn của hai thi sỹ. Từ đó, luận văn muốn góp thêm tiếng nói khẳng định hồn thơ độc đáo của hai tài năng thi ca trong phong trào Thơ mới 1932 1945.

Cảm thức về thân phận là tâm trạng chung của cả một thế hệ thanh niên trí

thức tiểu tư sản những năm 1932 – 1945 Đó là tiếng nói của những con người luôn day dứt về thân phận, đau đớn về thời thế, về tài năng uổng phí, công danh lỡ

dở Cảm thức về thân phận trong thời đại bấy giờ là một biểu hiện của ý thức cá

nhân, ý thức khao khát sống và cống hiến của cả một thế hệ Tìm hiểu về cảm thức thân phận là thấy được một phần giá trị nhân đạo, nhân văn của phong trào Thơ mới

Ở mỗi một tác giả, cảm thức về thân phận được thể hiện với đa dạng sắc thái khác nhau Vậy mà trong sâu thẳm tâm hồn của hai thi sỹ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương, người đọc lại nhận thấy những nét đồng điệu Qua thi phẩm của họ, người đọc đều có chung một cảm nhận về một “cái tôi” tha hương, lạc loài, giang hồ, cô đơn, đau khổ trong tình yêu, trong sự nghiệp, trong cuộc đời

Đến với đề tài “Cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương trước năm 1945”, người viết mong muốn làm sáng tỏ giá trị nhân văn

tỏa ra từ tâm hồn của hai thi sỹ Từ đó, luận văn muốn góp thêm tiếng nói khẳng định hồn thơ độc đáo của hai tài năng thi ca trong phong trào Thơ mới 1932 -1945

Phần lớn những sáng tác THƠ có giá trị của Nguyễn Bính được ra đời trong giai đoạn này, và đương thời ông đã nhận được sự mến mộ của đông đảo người đọc Tuy nhiên, sự quan tâm của giới nghiên cứu đến với thơ ông chưa nhiều Điều

này đã được Hoài Thanh lý giải trong “Thi nhân Việt Nam” như sau: “…Cái đẹp kín đáo của những vần thơ Nguyễn Bính, tuy cảm được một số đông công chúng mộc mạc, khó lọt vào con mắt các nhà thông thái thời nay” Việc nghiên cứu về tác

giả Nguyễn Bính chỉ mới dừng lại ở những nhận định mở đầu mang tính khái quát

Từ 1975 đến nay

Sau đổi mới 1986, chính sách mở của văn nghệ đã tạo điều kiện cho giới nghiên cứu được đưa cây bút trong bầu khí quyển tự do thực sự Thơ Nguyễn Bính được nghiên cứu rất rầm rộ và đạt được nhiều thành tựu đáng kể Hàng loạt những tuyển tập thơ và những cuốn sách viết về cuộc đời, con người, đặc sắc sáng tạo của thi nhân liên tục xuất bản

Rất nhiều nhà nghiên cứu phê bình văn học như Tô Hoài, Hà Minh Đức, Chu Văn Sơn, Lại Nguyên Ân, Đỗ Lai Thúy, Tôn Phương Lan, Nguyễn Đăng Điệp, Lê Quang Hưng…đã viết về Nguyễn Bính với tình cảm yêu mến, trân trọng và cảm phục Thơ Nguyễn Bính đã được khai thác khá sâu sắc trên nhiều phương diện Vị trí của Nguyễn Bính trên thi đàn đã được khẳng định vững chắc

2.2.2 Khái quát lịch sử nghiên cứu về thơ Vũ Hoàng Chương

Trước Cách mạng 8/1945

Giai đoạn này những sáng tác của Vũ Hoàng Chương chưa được chú ý nhiều

“Thi nhân Việt Nam” của tác giả Hoài Thanh và “Nhà văn hiện đại” của Vũ Ngọc

Phan là những cuốn sách đầu tiên có ý kiến đánh giá về thơ Vũ Hoàng Chương Trong những nhận định mang tính khái quát về Vũ Hoàng Chương, giữa hai nhà nghiên cứu đã thể hiện những quan điểm đánh giá trái chiều.

điểm chính trị Tiêu biểu có cuốn “Văn học lãng mạn Việt Nam”, ra đời năm 1966

Đứng trên quan điểm phê bình Macxit, tác giả đã có cái nhìn tương đối tiêu cực đối

với thơ Vũ Hoàng Chương Ở miền Nam, tên tuổi và các sáng tác của thi nhân xuất

hiện nhiều trên báo, tạp chí Tiêu biểu là Tạp chí Văn học Sài Gòn Ngoài ra, thơ Vũ Hoàng Chương còn được nhắc đến trong một số công trình nghiên cứu của các tác giả như Nguyễn Tấn Long, Nguyễn Hữu Trọng, Uyên Thao, Tạ Tỵ

Từ 1975 đến nay

Sau 1975, đặc biệt từ sau đổi mới đến nay, khi cái nhìn đối với Thơ mới trở nên cởi mở, khách quan, thì thơ Vũ Hoàng Chương cũng được nhắc đến nhiều hơn trên văn đàn, việc đánh giá thơ ông đã có nhiều chiều hướng tích cực

Năm 1992, Đỗ Lai Thúy cho ra mắt độc giả cuốn “Con mắt thơ” (Phê bình phong cách Thơ mới) Đây là công trình đầu tiên có một bài viết công phu, tỉ mỉ về

Vũ Hoàng Chương và thơ ông Năm 1997, cuốn Một thời đại trong thi ca (về phong trào Thơ mới 1932 -1945) được xuất bản Trong đó, tác giả của cuốn sách

đã dành một phần dung lượng để viết riêng về “Thơ tình Vũ Hoàng Chương” Năm

1998, trong cuốn “Tinh hoa Thơ mới, thẩm bình và suy ngẫm”, tác giả Lê Quang

Hưng đã có một bài viết rất hay về “Say” – thi phẩm được đánh giá là xuất sắc nhất trong sáng tác của thi sỹ họVũ

Ngoài ra, trên các trang mạng văn học trong và ngoài nước, hàng loạt các bài viết về Vũ Hoàng Chương được đăng tải Số lượng tương đối nhiều, song chưa đạt được những thành tựu đáng kể

2.2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề “cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương trước 1945”.

Vấn đề “cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương” đã được đề cập xa gần trong một số công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước

Trong giới hạn tài liệu hiện có, người viết xin dẫn ra đây một số ý kiến tiêu biểu nhất.

2.2.1 Trong “Mười gương mặt văn nghệ”, tác giả Tạ Tỵ đã có những lời đánh giá về Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương:

“Sinh ra trong một hoàn cảnh khốn khó không đủ phương tiện ăn học, lớn lên Tình Yêu làm thui chột ước mơ, ở lãnh vực Thi Ca Bính cũng không làm sao thoát

ra khỏi khuôn thước tầm thường của nhân thế Nhưng đó không phải là cái dở mà chính là sự may mắn cuối cùng mà Thượng Đế dành cho Bính, tuy rằng sự may

mắn đó Bính phải trả bằng nước mắt với muôn vạn nhục nhằn Sự lỡ dở do Tình Yêu, do cuộc đời, do bạn hữu, do bản thân tạo nên, tất cả như tan vào nhau để làm

cho tiếng thơ buồn của Bính vút lên rồi toả ra những làn ánh sáng kỳ diệu giữa trời thơ nước Việt hôm qua, hôm nay và mãi mãi.” [67]

Sự “đầu thai lầm thế kỷ” mà Vũ đã viết ra, hét to lên trong cơn mê loạn của thể xác, trong nỗi vò xé của tâm linh trước cuộc sống nghẽn lối, trước cơn bi phẫn của con chim bị trúng tên rã cánh, nhìn trời cao mà không vút lên được, nhìn trái ngọt mà không vừa an hưởng, nhìn thân phận trôi đi, trôi đi như ảo ảnh để nuối tiếc giấc mơ thành bướm thuở nào.”[67]

2.2.2 Nhà phê bình Thanh Việt trong bài viết “Tình yêu trong thơ Nguyễn

Bính” có đoạn ghi:

“Thơ Nguyễn Bính là tiếng lòng buồn bã, lỡ làng của trái tim đang thổn thức yêu đương và đến với người đọc như một cô gái quê kín đáo, duyên dáng Thơ tình Nguyễn Bính được nhiều bạn đọc yêu mến ở cả nông thôn và thành thị, miền Bắc và miền Nam cũng bởi tính chất mộc mạc, sâu sắc, tế nhị, hợp với phong cách Á Đông.”[tr162/31]

Cũng trong bài viết này, tác giả Thanh Việt đã có đoạn so sánh giữa thế giới tình yêu trong thơ Nguyễn Bính với thế giới tình yêu trong thơ Vũ Hoàng Chương:Thế giới quan chi phối sáng tác của nhà thơ Vũ Hoàng Chương trốn vào tình yêu nhưng tình yêu ấy xen nhiều nhục thể và không có chỗ bám víu nào vững chắc,

đi ra ngoài cuộc đời Nguyễn Bính không ở trong tình cảnh thoát ly, nhà thơ vẫn gắn bó với cuộc đời Sự tưởng tượng trong thơ tạo nên một thế giới ảo gần gũi với cuộc đời thật và có mối liên hệ với cuộc đời thực.[tr165/31]

2.2.3 Trong cuốn “Một thời đại trong thi ca” của tác giả Hà Minh Đức có đoạn

viết:

“Vũ Hoàng Chương không tìm được sự hòa hợp với cuộc đời chung cho dù là một khoảnh khắc và một mảnh đất riêng tư nào Chuyện thành bại trực tiếp là ở tác giả song cũng có nguyên nhân sâu xa trong đời Thời cuộc lúc này như vây hãm mọi người trong vòng tù túng, tước bỏ những khả năng và uốc mơ sáng tạo Chính Xuân Diệu cũng phải thốt lên “Chúng ta nay trong cuộc thế ao tù” và Huy Cận cũng cầu mong sự giải thoát ở Thượng đế Tù hãm, bơ vơ, chốn trần thế này chẳng còn hứa hẹn một điều gì Vũ Hoàng Chương đã nói lên cảm giác lạc loài của một

kẻ không tìm thấy những mối liên hệ với cộng đồng và rơi vào tình trạng mất phương hướng, buông xuôi như con thuyền mặc cho đời vỗ sóng.” [tr219/15]

2.2.4 “Ba đỉnh cao thơ mới” của nhà phê bình Chu Văn Sơn là một công

trình nghiên cứu khá đầy đủ về Nguyễn Bính, tác giả cuốn sách đã có những lời đánh giá rất sâu sắc về thơ ông:

“Nguyễn Bính là tiếng lòng bất an của anh chàng tiểu nông, là tiếng lòng bất

an của thời đại Đứt rễ khỏi đất cũ, chưa bén rễ vào đất mới, lòng thời héo hon, lá thời héo úa Nguyễn Bính là tiếng lòng héo hắt của cuộc biên thiên kia [tr131/69]

…Cái tôi Nguyễn Bính từ bỏ quê để luôn khắc khoải nhớ quê, tìm vào đô thị để chán chường đô thị, tìm kiếm công danh chỉ gặp dở dang, theo đuổi tình duyên chỉ gặp lỡ làng; dứt bỏ bồn phận để chạy theo khát vọng: bổn phận không tròn, khát

vọng ta vỡ Cái gì của ó cũng lỡ dở Cho nên Nguyễn Bính là cái tôi lỡ dở của thời

đại ấy Tôi cho rằng chính Nguyễn Bính chứ không phải ai khác, mới là nhà thơ mang đầy đủ tấn bi kịch của thời đại mình – một tâm trạng bất đắc trí mênh mông dằng dặc.”[tr144/69]

2.2.5 Tác giả Đoàn Đức Phương trong công trình “Nguyễn Bính hành trình sáng tạo thi ca” có đoạn viết về Nguyễn Bính như sau:

“Thật đúng khi có ý kiến cho rằng Nguyễn Bính là người lái đò qua lại giữa hai bờ nông thôn và thành thị trên khúc sông của buổi giao thời: “Bỏ lại vườn cam

bỏ mái gianh/ Tôi đi dan díu với kinh thành” (Hoa với rượu) Nguyễn Bính thường

coi hành động bỏ lại vườn cam để ra sống ở kinh thành của mình là chuyện lỡ bước sang ngang và bản thân ông là chim kìa đàn Với một thôn dân như ông, khuôn mặt thành thị hiện ra thật xa lạ, nó mang nghĩa đối lập với nông thôn (phồn hoa đối thanh đạm, xứ người đối quê mình), nó gắn liền với những gì dễ đổi thay,

bất an, tha hóa… Tất cả những điều đó tạo cho con người cảm giác lạc loài, bơ vơ

và lo âu mà Nguyễn Bính định danh đó là sầu đô thị.”[tr39/49]

Nhìn lại khái quát lịch sử nghiên cứu về hai tác giả Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương, có thể thấy: Riêng về Nguyễn Bính, tuy được giới nghiên cứu hết sức quan tâm, nhưng vấn đề “cảm thức thân phận” hiện nay chưa có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ Đã có nhiều cuốn sách, bài báo, khóa luận xa gần nói đến vấn đề này nhưng chỉ dừng lại ở một khía cạnh nào đó Đối với Vũ Hoàng Chương, như trên đã thấy, lịch sử nghiên cứu về thi nhân chưa nhiều, và chủ yếu mới tập trung vào mảng đề tài “tình yêu”, “thú say”, hoặc thẩm bình một số bài thơ tiêu biểu của tác giả Tính đến thời điểm này, vấn đề “cảm thức thân phận” trong thơ trước 1945 của hai thi sỹ vẫn đang bỏ ngỏ và là đề tài đáng được quan tâm Đặc biệt, việc nghiên cứu một cách sóng đôi cảm thức thân phận của cả hai thi sỹ (vốn rất khác nhau về phong cách) thực sự là một đề tài mới mẻ và hấp dẫn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Là các tập thơ của hai tác giả Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương sáng tác trong thời kì trước Cách mạng tháng Tám:

Nguyễn Bính: Lỡ bước sang ngang (1940), Tâm hồn tôi (1940), Hương cố nhân (1941), Một nghìn cửa sổ (1941), Người con gái ở lầu hoa (1942), Mây tần (1942), Mười hai bến nước (1942).

Vũ Hoàng Chương: Thơ say (1940), Mây (1943).

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn xác định giới hạn phạm vi nghiên cứu chủ yếu là “Cảm thức thân phận trong thơ” của hai thi sỹ Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương trong những tập thơ nêu trên

4 Nhiệm vụ của đề tài:

4.1 Xác định khái niệm cảm thức thân phận và phân tích cơ sở hình thành

nên cảm thức ấy trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương

4.2 Phân tích những biểu hiện của cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương

4.3 Tìm hiểu phương thức thể hiện cảm thức thân phận của hai nhà thơ

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp thống kê, phân loại

5.2 Phương pháp so sánh – đối chiếu

5.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp

5.4 Phương pháp lịch sử

5.5 Phương pháp hệ thống

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tư liệu tham khảo, Phần nội dung của luận văn bao gồm ba chương chính như sau:

Chương I: Khái niệm cảm thức thân phận Những nhân tố tạo nên cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương

Chương II: Cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương nhìn về mặt phương thức biểu hiện

Chương III: Phương thức biểu hiện cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương

CHƯƠNG IKHÁI NIỆM CẢM THỨC THÂN PHẬN

NHỮNG NHÂN TỐ TẠO NÊN CẢM THỨC THÂN PHẬN TRONG

THƠ NGUYỄN BÍNH, VŨ HOÀNG CHƯƠNG

1 Khái niệm “Cảm thức” và “Cảm thức thân phận”

1.1 Khái niệm cảm thức

Cảm thức là sự tổng hòa hữu cơ giữa lý trí mang tính tỉnh táo với cảm xúc tự nhiên, vô thức Hay nói theo cách khác, cảm thức là sự nhận thức của con người một cách đầy đủ, bao gồm cả nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính

1.2 Khái niệm “Cảm thức thân phận”

“Cảm thức thân phận” được hiểu là sự nhận thức và cảm xúc của cá nhân

về vị trí, giá trị bản thân mình trong đời sống Cảm thức thân phận bởi thế là một biểu hiện tiêu biểu của “cái tôi” cá nhân

Ý thức cá nhân càng phát triển thì cảm thức thân phận càng phong phú, sâu sắc, thậm chí chạm tới cả phần vô thức trong con người

Những người nghệ sỹ, nhất là những văn sỹ, thi sỹ thì ý thức cá nhân lại luôn thường trực trong tâm hồn của họ Chính vì thế mà cảm thức thân phận dường như cũng song hành với suy nghĩ và tình cảm của người nghệ sỹ Cảm thức thân

phận là một thứ “ăng-ten” vô cùng nhạy cảm đối với các nhà văn, nhà thơ trong xã hội

2 Cơ sở hình thành cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương

2.1 Cảm thức thân phận trong văn học Việt Nam trước thời kỳ Thơ mới

Ở mỗi giai đoạn lịch sử, giai đoạn văn học, do sự chi phối của những yếu

tố văn hóa tư tưởng, trình độ tri thức, lý tưởng thẩm mỹ và nhu cầu sống của mỗi con người mà cảm thức thân phận được bộc lộ với nhiều diện mạo và những cung bậc khác nhau

2.1.1 Trong văn học, cảm thức thân phận đã xuất hiện khởi nguồn từ dòng văn học dân gian, biểu hiện tập trung hơn cả là mảng ca dao than thân, với những chủ đề tình yêu, hôn nhân và cuộc sống lao động sản xuất của người bình dân Đó

là những vấn đề gắn bó trực tiếp và liên quan đến tâm tư nguyện vọng của họ

2.1.2 Các tác gia văn học trung đại phần nhiều là những trí thức Hán học khoa bảng tài hoa, có người xuất sỹ làm quan to, có người trở thành văn nhân, tài

tử nhưng phần nhiều họ lại đều có chung thân phận, cảnh ngộ bi kịch, trớ trêu, sóng to, gió cả trong cuộc đời! Thông qua nhiều tác phẩm văn chương của các tác gia tiêu biểu như Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ, Tứ Xương, Tản Đà ta cũng có thể thấy được cảm thức thân phận của tầng lớp trí thức phong kiến xưa

Đến giai đoạn giữa thế kỷ XVII-XIX, khi dòng văn học nhân đạo chủ nghĩa ra đời với tên tuổi của những tác gia Đặng Trần Côn, Nguyễn Gia Thiều, Hồ Xuân Hương và đặc biệt là Nguyễn Du cảm thức thân phận của người phụ nữ trong xã hội phong kiến được thể hiện hết sức sâu sắc

2.2 Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương trong cuộc đời chung của những thi nhân Thơ mới

Đầu thế kỷ XX đến những năm ba mươi của thế kỷ này, hiện thực cuộc chiến tranh và chính trị u ám đã gây ra không khí lo sợ, bi quan, hoảng loạn trong toàn xã hội, đặc biệt đối với tầng lớp sỹ phu, nhà nho và cả lớp trí thức tiểu tư sản đang trong tình trạng mất phương hướng, bế tắc

Nạn khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 – 1933 từ Pháp tràn về Đông Dương khiến đời sống xã hội trở nên khó khăn Thất nghiệp là mối lo âu chung của những thanh niên trí thức Tây học Không thể hòa nhập với xã hội kim tiền ô trọc,

họ rơi vào túng quẫn, nợ nần Tình cảnh ấy được phản ánh chân thực trong một số sáng tác của các tác giả như Nguyễn Vỹ, Tản Đà, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử…

Vào buổi giao thời, những giá trị văn hóa xưa cũ đã sụp đổ nhưng những giá trị văn hóa mới chưa kịp hình thành, tất yếu đẩy con người vào tình trạng bơ

vơ, lạc lõng Hình ảnh “con nai bị chiều đánh lưới/ Không biết đi đâu đứng sầu bóng tối” trong thơ Xuân Diệu, cùng với hình ảnh “Con nai vàng ngơ ngác/ Đạp

trên lá vàng khô” (Tiếng thu) trong thơ Lưu Trong Lư cũng là những hình ảnh tiêu

biểu cho lớp thanh niên trí thức tiểu tư sản mất phương hướng, không tìm được đường đi trong xã hội thời ấy

Cùng chung cảnh ngộ của những người thanh niên trí thức “đầu lòng của thế kỷ XX”, hai thi sỹ Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương hơn thế, còn thể hiện một cảm thức, một tâm trạng bế tắc, lạc lõng và cô đơn đến vô cùng! Trong nỗi buồn chung của thời đại, Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương mang những nét cảm thức thân phận tương đồng Đó là tâm lý của những con người luôn hướng về giá trị xưa cũ, tâm lý của con người cá nhân lỗi thời

Tư tưởng tự do cá nhân lên ngôi, giữa hoàn cảnh xã hội đầy u uất, đau thương, đã khiến cái tôi mang đậm tâm trạng thời đại: cô đơn, buồn nản, bế tắc, chán chường… Tâm trạng ấy là kết quả của cuộc hành trình ý thức sâu sắc về giá trị con người cá nhân trước thực tại đời sống Phong trào Thơ mới bởi vậy mang một ý nghĩa nhân văn sâu sắc

2.3 Dòng đời không phẳng lặng của hai thi sĩ tài năng: Nguyễn Bính

và Vũ Hoàng Chương

2.3.1 Nguyễn Bính trong tình cảnh côi cút bơ vơ và nỗi lận đận đường tình

a Tình cảnh côi cút bơ vơ

Sinh ra trong một gia đình nhà Nho nghèo vào buổi cuối mùa, cảnh nhà tuy chẳng giàu sang nhưng êm ấm Cha Nguyễn Bính là ông đồ Nguyễn Đạo Bình - một nhà nho có cốt cách Mẹ Nguyễn Bính là bà Bùi Thị Miện, một người phụ nữ nết na, xinh đẹp, con gái một gia đình khá giả, có truyền thống yêu nước Bà sinh

hạ được ba người con trai: Nguyễn Mạnh Phác (Trúc Đường), Nguyễn Ngọc Thụ

và Nguyễn Trọng Bính

Khi chào đời vừa tròn ba tháng tuổi, Nguyễn Bính đã mất mẹ do bà bị rắn độc cắn Mấy năm sau, vì cảnh nhà neo người cha Nguyễn Bính cưới bà Phạm Thị

Duyên làm kế mẫu Thương tình gia cảnh khó khăn, Bính được cậu Bùi Trình Khiêm đón về nuôi dạy

Năm mười bốn tuổi, Nguyễn Bính rời quê theo anh lên Hà Nội kiếm sống,

kể từ đó, hai anh em bắt đầu cuộc sống tự lập đầy khó khăn Sau này, họ hàng thân thích của Nguyễn Bính cũng vì cuộc sống mưu sinh mà ly tán mỗi người một ngả

Quê hương – nơi duy nhất bù đắp tình cảm cho nhà thơ nay không còn nữa, nỗi buồn ấy đã ám ảnh hồn thơ ông, đặc biệt trong những năm tháng nhà thơ phiêu bạt giang hồ

b Nỗi lận đận đường tình

Là một thi sĩ tài hoa, đa tình, Nguyễn Bính đã từng yêu rất nhiều người, và cũng rất nhiều người phụ nữ đem lòng yêu Nguyễn Bính, nhưng tình yêu không thuận buồm xuôi gió đi tới bến bờ của hạnh phúc Phần lớn những cuộc tình ấy đều trở thành dang dở, dù người ta yêu Bính, hay mình Bính đơn phương, hoặc có khi

đó là cuộc tính đầy mộng đẹp của cả hai người, thì cuối cũng chỉ là kỷ niệm, những

kỷ niệm đẹp mà buồn Nguyễn Bính đến với tình yêu lần nào cũng đầy rung động

và rạo rực, như mỗi tình buổi đầu biết yêu, thế nên mỗi sự đổ vỡ đều để lại trong nhà thơ nỗi đau khổ, day dứt Bao nhiêu nỗi niềm ấy đã đi vào trong thơ, và tình yêu đã song hành với rất nhiều sáng tác của Nguyễn Bính

Thi nhân đi nhiều, và yêu nhiều, cũng đau khổ không ít, sâu thẳm trong trái tim ông vẫn là nỗi cô đơn trống lạnh khi tình yêu không một lần được trọn vẹn Đó cũng là một bất hạnh trong nhiều nỗi bất hạnh của đời Nguyễn Bính, và làm nên thơ ông

2.3.2 Vũ Hoàng Chương – nỗi bất hạnh của chàng thi sỹ chung tình

Về phần gia cảnh, Vũ Hoàng Chương có nhiều may mắn hơn Nguyễn Bính Ông sinh ra trong một gia đình khoa bảng giàu có, thân phụ là ông Vũ Thiện Thuật, làm quan tri huyện, có vốn Nho học uyên thâm, sành về văn học Thân mẫu

họ Hoàng - một tiểu thư vốn dòng khuê các, hay chữ, giỏi đàn tranh, buôn bán gạo tại bến thóc Nam Định, kinh tế gia đình chủ yếu dựa vào tài buôn bán giỏi giang của bà

Tuy nhiên, nỗi lận đận tình duyên đã khiến Vũ Hoàng Chương cũng không kém phần đau khổ - nỗi đau khổ đã đeo bám đời sống và cả một đời thơ ông Khác

với Nguyễn Bính – chàng thi sỹ đa tình, yêu nhiều và thất bại nhiều, Vũ Hoàng Chương lại ôm mối sầu muộn bởi sự chung tình Cuộc tình lỡ dở giữa nhà thơ với người con gái Hà Thành mang tên Tố Uyên đã ám ảnh những sáng tác của Vũ Hoàng Chương suốt mấy chục năm.

2.3.3 Đôi cuộc đời phiêu bạt.

Những năm trước cách mạng, bầu không khí ngột ngạt của xã hội cộng với

sự bế tắc trên con đường đi tìm lý tưởng sống, đã cho ra đời một thế hệ nhà văn thèm đi Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương cũng mắc cái bệnh thông thường đó:

căn bệnh giang hồ Họ ra đi với nhiều lý do, đi để thay đổi cuộc đời “tẻ nhạt như tàu không đổi chuyến” (Huy Cận) hay nói như Hàn mặc Tử là ra đi để “Tìm cái phi thường, cái ước mơ”, đi để tìm cảm hứng mới, để thực hiện lý tưởng đời mình, mà cũng có những chuyến “đi chỉ để mà đi” – những cuộc di dời không định hướng…

Mang trên mình hành trang tư tưởng và niềm hi vọng vào những hứa hẹn trên mảnh đất mới, nhưng càng đi đôi chàng thi sỹ càng lún sâu vào những bi kịch đời mình, họ cảm nhận thấm thía, sâu sắc hơn cảm giác cô đơn, lạc loài, đau khổ Những tháng ngày lang thang phiêu bạt, họ vấp phải nỗi khổ chung là thiếu thốn vật chất, thiếu thốn tình cảm con người, bi kịch đổ vỡ lý tưởng Nguyễn Bính trở thành kẻ tha hương, Vũ Hoàng Chương đắm mình trong những say sưa, trụy lạc để quên sầu đời

CHƯƠNG II NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA CẢM THỨC THÂN PHẬN TRONG THƠ NGUYỄN BÍNH, VŨ HOÀNG CHƯƠNG

1 Cảm thức cô đơn, lạc loài

1.1.Sống trong thời đại đầy những biến động đau thương của đời sống xã hội, thế hệ thanh niên trí thức tiểu tư sản Việt Nam đấu thế kỷ XX vấp phải bi kịch đổ

vỡ lý tưởng, mất phương hướng trước cuộc đời Sự ra đời và lên ngôi của chủ nghĩa cá nhân càng dần đẩy sâu con người chìm vào những bế tắc, chán chường.Ngay từ khi mới xuất hiện, trong những vần thơ của Tản Đà, Thế Lữ, Lưu Trọng Lư… đã nhuốm màu tâm trạng ấy Đến những sáng tác của Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Bích Khê, Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương, chủ nghĩa cá nhân đã đi được một chặng đường khá dài, cái tôi trữ tình rơi vào

trạng thái cô đơn, lạc loài đến tận cùng Trong cảm thức của mỗi thi nhân, tâm trạng chung đó lại được biểu hiện với nhiều sắc thái, cung bậc khác nhau.

1.2.Con người trong thơ Nguyễn Bính tồn tại sự bất biến một cách có ý thức, giữ mãi nét chân quê Nhà thơ tôn thờ quá khứ đến mức chối từ mọi sự đổi

thay của thời thế, trong khi đến cả ông giời cũng đổi thay Không đơn giản là

chối bỏ, mà một cách tự nhiên nhất, con người ấy không thể tiếp nhận cuộc sống mới, vì thế mà trở nên lẻ loi, lạc loài Nhân vật trữ tình trong thơ Vũ Hoàng Chương cũng là con người lạc lõng, khép lòng trước hiện tại, hướng về những giá trị truyền thống Đây chính là điểm chung trong cảm thức về thân phận của hai nhà thơ

Tuy nhiên, giữa chàng trai thôn dân Nguyễn Bính, với chàng trai thị thành

Vũ Hoàng Chương, cảm thức thân phận cô đơn lạc loài vẫn mang nhiều điểm khác biệt độc đáo

Nếu như Nguyễn Bính hướng về với ngày xưa của nông thôn Việt Nam mà chối bỏ thị thành, thì dường như Vũ Hoàng Chương lại đề cao những giá trị mang tính khuôn thước, cổ kính của văn hóa Đông phương

Nếu như Nguyễn Bính vấp phải bi kịch của một kẻ thôn dân bị vứt bỏ giữa chốn thị thành, không thể nhập cuộc mà trở nên lạc lõng, thì Vũ Hoàng Chương lại vấp phải bi kịch của một con người luôn ý thức cao về cá nhân, muốn được đem cái tài của mình ra khẳng định với đời nhưng không được thỏa mãn nên cảm thấy

bơ vơ, lạc loài như kẻ “đầu thai lầm thế kỷ”

Những năm tháng tuổi thơ sống gắn bó với miền quê thôn Vân đất mẹ đã nuôi dưỡng tâm hồn dung dị, mộc mạc trong Nguyễn Bính Những tư tưởng và nếp sinh hoạt bao đởi đã ăn sâu trong thi sỹ từ rất sớm Buổi giao thời với những đổi thay của đời sống xã hội đã khiến chàng trai thôn dân Nguyễn Bính dứt áo từ bỏ “vườn cam”, “mái gianh” để đi “gian díu với kinh thành”, mong ước xây mộng đẹp đời mình Nhưng một kẻ nặng lòng với quá khứ như Nguyễn Bính tuy háo hức với những cái mới đang hình thành, vẫn không thoát khỏi nỗi niềm khắc khoải, day dứt trước những giá trị cũ đang mất đi Bước chân vào đời sống đô thị với nhiều hi vọng và mơ ước, nhưng Nguyễn Bính ngày càng trở nên xa lạ, lạc lõng trước sự tha hóa và đổi thay của nó Mà trước hết là ở sự đổi thay của tình người, trong đó có tình cảm bạn

bè, tình yêu đôi lứa Gía trị của đồng tiền ngày càng lẫn át những giá trị nhân văn tốt đẹp khác, và đó cũng là lúc Nguyễn Bính nhận ra cái bạc, cái bất hạnh của kiếp đời thi

sỹ “Sự cô đơn, lòng sầu xứ, tâm trạng lưu đày, nỗi bế tắc, cảm giác không hòa nhập được với cuộc sống phồn hoa đã mang tới cho cái tối trữ tình Nguyễn Bính hơi thở chua chát, thê lương và đốt cháy lên ngọn lửa khao khát ngày về” Con người ấy mặc dù không thể hòa nhập với thị thành, nhưng từ sâu thẳm tâm hồn, cát bụi kinh thành đã tạo nên khoảng cách lớn giữa Bính với thôn quê, khiến Nguyễn Bính khao khát mà chẳng thể trở về Thi sỹ mang nặng mặc cảm tha hương, bất nghĩa lỗi đạo Cảm thức cô đơn, lạc loài trong thơ Nguyễn Bính gắn liền với cảm thức tha hương.

1.3.Xuất thân từ gia đình quan chức, sống trong nhung lụa từ thuở lọt lòng, lại được học hành đủ đầy bằng cấp, nên trong dòng máu của chàng thanh niên họ Vũ vốn chứa đựng chút tự tin, kiêu ngạo Giữa cuộc đời tẻ nhạt, tầm thường, cái tôi kiêu ngạo ấy không có chỗ đứng, nó càng ý thức về mình lại càng trở lên xa lạ, lạc lõng, sống giữa đời mà như vô nghĩa, bơ vơ như kẻ đầu thai lầm thế kỷ:

Sao lòng ta đêm nay buồn không thể nguôi?

Niềm u uất dâng cao hề tháng ngày trôi xuôi.

(Túy hậu cuồng ngâm)

2 Cảm thức về ái tình đau khổ

2.1.Cũng như nhiều thi nhân ngày ấy, Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương tìm cho mình lối thoát trong tình yêu – con đường thoát ly quen thuộc của Thơ mới Nhưng sống giữa cuộc đời muôn vàn nỗi đau khổ, tình yêu cũng không đủ sức cứu cánh cho những tâm hồn ấy Hay như lời Hoài Thanh: “….động tiên đã khép, tình yêu

không bền, điên rồi lại tỉnh, say đắm vẫn bơ vơ…”, họ trở thành con người thất bại, lỡ làng, mất mát trong tình ái.

Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương bước đời mình vào yêu đương với những trái tim chân thành, nồng cháy, yêu bằng tất cả sự thơ ngây và bằng cả những trải nghiệm Hai chàng thi sỹ ấy đã hiến dâng cho vị thần tình ái trọn vẹn trái tim si mê, rạo rực của tuổi trẻ, nhưng hạnh phúc không thân thiện mỉm cười với họ

2.2.Thơ Nguyễn Bính viết nhiều về tình yêu, nhưng không mấy khi người ta bắt gặp ở đó nụ cười mãn nguyện mà chỉ thấy nhiều buồn đau và nước mắt Bởi phần lớn những cuộc tình là đơn phương thầm lặng, hoặc người ta bỏ nhà thơ mà đi, cho nên cái ấn tượng về sự khổ đau nó hằn in trong tâm trí, đi vào thơ một cách tự phát Con tim đa tình kia đã bao lần trao gửi, nhưng không nơi nào cho nó một bến đỗ bình yên Hết lần này đến lần khác, trái tim đa cảm ấy rơi vỡ và ngày càng mang nhiều thương tích

Yêu thương và oán hận, Nguyễn Bính yêu say mê, đắm đuối để rồi khi người

ta phụ bạc, bao nhiêu yêu thương ấy uất nghẹn thành nỗi căm hận, có khi bật ra thành tiếng chửi cay đắng, thái độ bất cần Thi nhân viết những câu thơ đầy mỉa mai gửi đến người đã cùng chung mộng uyên ương một thời Nhưng trong sâu thẳm lòng thi sỹ, vẫn nhiều đêm dâng lên nỗi niềm chua chát Đằng sau những lạnh nhạt, mai mỉa bên ngoài, là cả nỗi niềm suy tư, sầu muộn, cả thế giới niềm tin đổ

vỡ Dù có đôi khi Nguyễn Bính viết những lời thơ gay gắt, nhưng nhìn lại, cái buồn đau trong thơ ông phần nhiều là sâu lắng, ngậm ngùi, tủi khổ

Ở vào chặng đường cuối của Thơ mới, khi cái tôi cá nhân đã rơi vào tình cảnh

bế tắc cực độ, những bài thơ tình của Vũ Hoàng Chương dường như rơi vào trạng thái tuyệt vọng, nỗi đau dằng xé, day dứt, có những lúc tê dại, mê man Suốt mười năm, hai mươi năm, ba mươi năm, Vũ Hoàng Chương vẫn khắc ghi trong tâm trí hình ảnh một người con gái Yêu và chung thủy đến tuyệt đối, tình yêu với Vũ là nguồn sống, nguồn năng lượng duy nhất để cứu rỗi linh hồn đầy chán nản, bế tắc trước cuộc đời Và lý tưởng sống đó đã tiêu tan, vào cái ngày mười hai tháng sáu - ngày người yêu

đi lấy chồng Tuyệt vọng đến không cùng, chàng xây nấm mồ tình yêu để nó ngủ yên trong dĩ vãng Nhưng con tim không làm theo lý trí, Vũ chỉ chôn nổi đời mình,

mà không chôn nổi tình yêu Nước mắt chàng trai trẻ vẫn chảy dài mỗi đêm, giọt nước mắt mặn mòi nhỏ xuống vết thương tình ái làm nó càng thêm xót xa, đau đớn