Tái định cư khi nhà nước thu hồi đất theo pháp luật việt nam từ thực tiễn huyện đức hòa, tỉnh long an (tóm tắt)

Nhận thức sâu sắc các hậu quả do việc Nhà nước thu hồi đất gây ra cho người sử dụng đất, pháp luật đất đai đã có những quy định về việc giải quyết công ăn, việc làm cho người bị mất đất

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN HOÀNG VŨ

TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU

HỒI ĐẤT THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN HUYỆN ĐỨC HÒA, TỈNH LONG AN

Chuyên ngành: Luật kinh tế

Mã số: 60 38 01 07

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI – 2017

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Hữu Nghị

Phản biện 1: TS Đặng Vũ Huân

Phản biện 2: PGS.TS Dương Anh Sơn

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc

sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội 15 giờ 00 ngày 04 tháng 05 năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Để thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước vì mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” thì việc thu hồi đất để chuyển một phần quỹ đất ở, đất nông nghiệp sang sử dụng vào mục đích khác là việc làm không thể tránh khỏi Tuy nhiên, sự việc này tác động rất lớn đến người bị thu hồi đất Mặc dù Nhà nước chỉ thu hồi đất nhưng các thiệt hại không chỉ là thửa đất mà còn là nhà ở, vật kiến trúc, cây trồng mà quan trọng hơn cả là các mối quan hệ bị phá vỡ Đây là những ảnh hưởng không nhỏ làm thay đổi cả tập quán sống, thói quen sinh hoạt, làm việc, học tập của người có đất bị thu hồi và tác động trực tiếp đến các mối quan hệ xã hội, cá nhân, gia đình, cộng đồng Nhận thức sâu sắc các hậu quả do việc Nhà nước thu hồi đất gây ra cho người sử dụng đất, pháp luật đất đai đã có những quy định về việc giải quyết công

ăn, việc làm cho người bị mất đất sản xuất; giải quyết vấn đề tái định

cư cho người bị thu hồi đất phải di chuyển chổ ở Thực tế áp dụng các quy định này cho thấy đây là vấn đề nhạy cảm, khó khăn, phức tạp và thường phát sinh tranh chấp, khiếu kiện gay gắt, kéo dài Xuất phát từ tầm ảnh hưởng của vấn đề tái định cư đối với người bị thu hồi đất, trong những năm qua chính sách và pháp luật về bồi thường, hỗ trợ tái định cư luôn được Nhà nước quan tâm Tuy nhiên, trên thực tế, chính sách về tái định cư cũng như quá trình thực hiện pháp luật về tái định cư cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất

ở cũng còn nhiều bất cập, vướng mắc Trong nhiều dự án THĐ ở người dân bị rơi vào cảnh bị chủ đầu tư "đem con bỏ chợ", nghĩa là khi đất ở, nhà ở đã bị thu hồi nhưng vẫn chưa được TĐC, công tác tái định cư cũng chưa được chuẩn bị chu đáo, thiếu các điều kiện đảm

bảo cho người dân có điều kiện sinh hoạt bình thường tại nơi ở mới, nhiều dự án người dân được cơ quan có thẩm quyền hoặc chủ đầu tư

bố trí nơi ở tạm thiếu những điều kiện sống tối thiểu như điện, nước sạch, trường học, bệnh viện… Tình trạng trên có thể bị kéo dài nhiều năm, thậm chí kéo dài hàng chục năm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích, đời sống của người dân và gây nên những bất bình, bức xúc, thậm chí mất lòng tin của người dân đối với chính quyền Nhiều dự

án người dân không đồng thuận, chống đối ngay từ giai đoạn đầu làm cho cơ quan có thẩm quyền và chủ đầu tư không thể GPMB để thực hiện dự án, tác động xấu đến môi trường đầu tư của nước ta

Huyện Đức Hòa nằm trong vùng kinh tế trọng điểm của tỉnh Long An, trong những năm gần đây đã có nhiều thay đổi, nhiều dự

án đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, khu công nghiệp, khu đô thị, thương mai, dịch vụ, đường giao thông đã và đang được triển khai thực hiện nên việc thu hồi đất để thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế- xã hội là tất yếu khách quan Chính bởi lẽ đó, công tác bồi thường GPMB nói chung, cũng như công tác TĐC nói riêng luôn là điểm nóng và là một trong những công tác luôn được sự chỉ đạo trọng tâm của các cấp chính quyền Việc nghiên cứu các qui định pháp luật về tái định cư khi nhà nước THĐ là vô cùng thiết thực nhằm góp phần tìm ra giải pháp khắc phục những tồn tại, thiếu sót trên và nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Đức Hòa, tỉnh Long An nói riêng và các địa phương khác trong cả nước nói chung Với ý nghĩa

đó, tôi lựa chọn đề tài “Tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất theo pháp luật Việt Nam từ thực tiễn huyện Đức Hòa, tỉnh Long An”

làm đề tài nghiên cứu luận văn

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong thời gian qua, đã có khá nhiều các bài viết, các công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến bồi thường, hỗ trợ, TĐC khi Nhà nước thu hồi đất Tiêu biểu có các công trình nghiên cứu như: Nông Đức Mạnh (2003), đổi mới chính sách đất đai bảo đảm hài hòa lợi ích Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng đất, bài phát biểu tại phiên bế mạc Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ 7 khóa XI, Báo Tiền Phong; Nguyễn Vĩnh Diện (2006), Pháp luật về bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất, Luận văn thạc sỹ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội Trần Quang Huy (2010), Chính sách hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất, Tạp chí Luật học (12), tr.14-20; Trần Quang Huy (2010), Pháp luật về đất đai Việt Nam hiện hành nhìn từ góc độ bảo đảm quyền của người sử dụng đất, Tạp chí Luật học (8), tr.37-45; Nguyễn Thị Nga (2010), Pháp luật về trình tự, thủ tục thu hồi đất, bồi thường giải phóng mặt bằng và những vướng mắc nảy sinh trong quá trình áp dụng, Tạp chí Luật học (11), tr27-36; Phạm Thu Thủy (2014), Pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội

Nhìn chung các công trình nghiên cứu, các bài viết đã phản ánh đa dạng và sâu sắc ở nhiều khía cạnh khác nhau về bồi thường khi Nhà nước THĐ nói chung và TĐC khi Nhà nước THĐ nói riêng Thành quả của những công trình nghiên cứu đó đã cung cấp những luận cứ khoa học, thực tiễn cho việc xây dựng, triển khai công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Tiếp thu các quan điểm, các nhận định về bồi thường, TĐC khi Nhà nước THĐ của các nhà khoa học đi trước, Luận văn tập trung nghiên cứu sâu hơn về thực trạng pháp luật qua thực tiễn triển khai thi hành trên

địa bàn huyện Đức Hòa, tỉnh Long An để làm sâu sắc hơn vấn đề nghiên cứu

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Với mong muốn làm sáng tỏ các vấn đề cơ bản về TĐC khi Nhà nước THĐ ở, đối chiếu giữa thực tế của hoạt động TĐC và các quy phạm pháp luật hiện hành chỉ ra được những vướng mắc, bất cập, hạn chế, yếu kém trong công tác thực hiện tái định cư Qua đó,

đề xuất những giải pháp tháo gỡ vướng mắc, bất cập, khắc phục hạn chế, yếu kém nhằm nâng cao hiệu quả của công tác này

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu các vấn đề lý luận về TĐC và pháp luật về TĐC khi nhà nước THĐ; Nghiên cứu thực tiễn thi hành pháp luật về tái định cư từ thực tiễn thi hành trên địa bàn huyện Đức Hòa, tỉnh Long An; Đề xuất phương hướng, giải pháp bảo đảm và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về TĐC khi Nhà nước THĐ phù hợp với thực tiễn đặt ra

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu quan điểm, chủ

trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về TĐC khi Nhà nước THĐ; nghiên cứu các quy định hiện hành về TĐC khi Nhà nước THĐ; nghiên cứu, đánh giá thực trạng pháp luật về TĐC khi Nhà nước THĐ trên địa bàn huyện Đức Hòa, tỉnh Long An

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ có hạn của một bản luận văn thạc sĩ luật học

đề tài tập trung nghiên cứu các hệ thống pháp luật thực định, các nguyên tắc pháp lý cũng như các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành trong lĩnh vực tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Luận văn tiếp cận và phân tích, bình luận các quy định về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được ban hành từ năm 2003 đến nay Qua việc nghiên cứu những quy định của pháp luật, tác giả mong muốn làm rõ, cụ thể hóa các vấn đề liên quan đến tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để rút ra những kết quả đạt được trong công tác thực thi pháp luật về tái định cư và những khó khăn, hạn chế về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Đức Hòa, tỉnh Long An Đồng thời, tác giả đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hơn nữa trong công tác tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận: Đề tài được nghiên cứu dựa trên

quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Lênin, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về chính sách, pháp luật đất đai trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá và xu thế hội nhập quốc tế của Việt Nam

Mác-5.2 Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp thu thập số liệu,

phương pháp tổng hợp; phương pháp phân tích, đánh giá; phương pháp hệ thống; phương pháp lịch sử cụ thể; phương pháp thống kê; phương pháp so sánh… để đảm bảo cho những lập luận đưa ra có tính chặt chẽ và lôgic

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Qua phân tích, đánh giá thực hiện pháp luật về tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Đức Hòa, tỉnh Long An, tìm

ra những nguyên nhân sâu xa của những hạn chế, yếu kém trong công tác bồi thường, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất Đề xuất phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về TĐC khi Nhà nước thu hồi đất trong thời gian tới

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về tái định cư và pháp luật

về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực trạng thực hiện pháp

luật về tái định cư khi nhà nước thu hồi đất tại huyện Đức Hòa, tỉnh Long An

Chương 3: Yêu cầu, định hướng, giải pháp bảo đảm và nâng

cao hiệu quả thực hiện pháp luật về tái định cư khi nhà nước thu hồi đất từ thực tiễn huyện Đức Hòa, tỉnh Long An

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÁI ĐỊNH CƯ VÀ PHÁP LUẬT VỀ TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT 1.1 Lý luận chung về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.1 Tái định cư: Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa

Khái niệm: Tái định cư là việc người sử dụng đất được bố trí

nơi ở mới bằng một trong các hình thức: bồi thường bằng nhà ở mới hoặc bồi thường bằng giao đất ở hoặc bồi thường bằng tiền để tự lo chỗ ở mới khi Nhà nước thu hồi đất ở và phải di chuyển chỗ ở Đặc điểm: Tái định cư là một phương thức bồi thường thiệt hại

về tài sản khi Nhà nước THĐ; là biện pháp nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế- văn hóa- xã hội đối với một bộ phận dân cư

phải di chuyển nơi ở vì sự phát triển chung của đất nước

Ý nghĩa: Chính sách TĐC có ý nghĩa quan trọng đối với cả Nhà nước, người được TĐC và nhà đầu tư Nếu chính sách TĐC đề

ra hợp lý, đảm bảo được lợi ích của các chủthể liên quan thì sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tếvà ổn định xã hội

1.1.2 Bản chất, lý do của tái định cư

Bản chất của việc tái định cư là nhà nước bố trí đất cho người

sử dụng đất khi nhà nước tiến hành thu hồi đất ở của người sử dụng đất Tái định cư là biện pháp nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế, văn hóa, xã hội đối với một bộ phận dân cư phải di chuyển

nơi ở vì sự phát triển chung của đất nước Tái định cư không chỉ giúp

người bị thu hồi đất sớm ổn định đời sống, sinh hoạt và sản xuất mà còn tạo ra sự đồng thuận của cộng đồng xã hội đối với việc thu hồi đất của Nhà nước, thể hiện bản chất ưu việt của chế độ ta

1.2 Lý luận pháp luật về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.2.1 Sự cần thiết điều chỉnh pháp luật về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là vấn đề phức tạp và nhạy cảm, có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất Pháp luật về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

có vai trò quan trọng trong việc giải quyết các mâu thuẫn về lợi ích kinh tế giữa Nhà nước, người bị thu hồi đất và chủ đầu tư Điều này đặt ra yêu cầu cần phải có sự điều chỉnh của pháp luật về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để góp phần làm giảm các vụ việc tranh chấp, khiếu kiện đông người, đảm bảo quyền, lợi ích cho người có đất bị thu hồi

1.2.2 Các nguyên tắc của pháp luật về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Khi Nhà nước ra quyết định THĐ sẽ làm phát sinh quan hệ bồi thường, hỗ trợ, TĐC giữa Nhà nước với người sử dụng đất Vì vậy, nhà nước đã đề ra những nguyên tắc nhất định, bắt buộc các chủ thể liên quan phải tuân thủ: Thứ nhất, người sử dụng đất chỉ được hưởng chính sách TĐC khi có đủ điều kiện luật định; Thứ hai, chính sách TĐC được thực hiện khi Nhà nước THĐ ở hoặc đất ở có nhà ở; Thứ

ba, việc Nhà nước tiến hành THĐ ở nói chung và thực hiện chính sách TĐC nói riêng phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật

1.2.3 Nội dung của pháp luật về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Pháp luật về TĐC khi Nhà nước THĐ bao gồm tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh những vấn đề liên quan đến TĐC khi Nhà nước THĐ Theo quy định của pháp luật hiện hành về TĐC khi Nhà nước THĐ bao gồm các nhóm quy phạm pháp luật cơ bản sau:

Thứ nhất, nhóm quy phạm quy định về nguyên tắc TĐC; Thứ hai, nhóm quy phạm quy định về điều kiện được hưởng chính sách TĐC; Thứ ba, nhóm quy phạm quy định về các hình thức TĐC; Thứ

tư, nhóm quy phạm quy định về trình tự, thủ tục TĐC đối với người

bị THĐ; Thứ năm, nhóm quy phạm quy định về giải quyết khiếu nại,

tố cáo liên quan đến TĐC khi Nhà nước THĐ

1.3 Các yếu tố tác động đến tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Yếu tố chính trị: Quan điểm, đường lối của Đảng về xây

dựng và hoàn thiện chính sách, pháp luật đất đai nói chung và chính sách, pháp luật về bồi thường, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất nói riêng Xét về phương diện lý luận, pháp luật là sự thể chế hoá, quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng Hay nói cách khác, quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng là sự định hướng về mặt chính trị cho hoạt động lập pháp, lập quy ở nước ta Trên cơ sở đó, Nhà nước thể chế hoá các quan điểm, đường lối của Đảng bằng các quy định của pháp luật để quản lý xã hội Vì vậy, pháp luật về bồi thường, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất thể chế hoá quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng về vấn đề này

- Yếu tố kinh tế: Cơ chế quản lý kinh tế cũng có những tác

động nhất định đến pháp luật bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Trước đây, trong cơ chế quản lý kinh tế tập trung quan liêu, bao cấp, kế hoạch hoá cao độ, đất đai không được thừa nhận là tài sản và không được phép trao đổi trên thị trường… pháp luật nghiêm cấm việc mua bán, chuyển nhượng đất đai Do đó, đất đai có giá trị thấp Vấn đề thu hồi đất dường như ít gặp phải những khó khăn, phức tạp Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trong thời kỳ này chưa phát triển Tuy nhiên,

kể từ khi nền kinh tế nước ta chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, Trong điều kiện kinh tế thị trường cơ chế quản lý đất đai có sự thay đổi: Nhà nước thừa nhận quyền sử dụng đất là loại hàng hoá đặc biệt (là một loại quyền về tài sản) và được trao đổi trên thị trường; thừa nhận khung giá đất… đất đai ngày càng trở nên có giá Việc thu hồi đất gặp nhiều khó khăn do người bị thu hồi đất không đồng thuận với phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, phát sinh các tranh chấp, khiếu kiện vượt cấp, phức tạp, kéo dài, tiềm

ẩn nguy cơ gây mất ổn định chính trị Đây là vấn đề mang tính thời

sự và phức tạp, vì vậy, pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất thường xuyên được rà soát, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện nhằm đáp ứng yêu cầu của quản lý đất đai trong điều kiện kinh tế thị trường

- Yếu tố xã hội: Pháp luật về tái định cư khi Nhà nước thu hồi

đất phải đảm bảo ổn định xã hội Hoạt động bồi thường, hỗ trợ, TĐC nói chung cũng như hoạt động TĐC nói riêng là hoạt động khó khăn

và gây ra nhiều bức xúc trong dư luận nhiều năm trở lại đây, đặc biệt đối với người dân phải di chuyển chỗ ở-những người phải chịu nhiều thiệt thòi Nếu như quyền lợi của họ không được quan tâm đúng mức, không được giải quyết thỏa đáng thì việc họ phản đối, gây cản trở cho quá trình Nhà nước thu hồi đất là một điều hoàn toàn dễ hiểu, thậm chí họ có thể bị các phần tử xấu lợi dụng gây mất trật tự an toàn

xã hội Bởi vậy, yêu cầu đặt ra đối với công tác TĐC là phải đảm bảo lợi ích tối đa của người được TĐC, giảm thiểu đến mức thấp nhất mâu thuẫn phát sinh giữa Nhà nước, nhà đầu tư với người dân trong quá trình thực hiện TĐC

1.4 Lược sử hình thành và phát triển của pháp luật về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Giai đoạn trước khi ban hành Luật Đất đai năm 1993

- Giai đoạn từ khi có Luật Đất đai năm 1993 đến trước khi ban hành Luật Đất đai năm 2003

- Giai đoạn từ khi có Luật Đất đai năm 2003 đến nay

Kết luận chương 1

Trong chương 1, nội dung được làm rõ là các vấn đề lí luận về TĐC khi Nhà nước thu hồi đất, bao gồm: lí luận về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và lí luận về pháp luật tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Triển khai nội dung lí luận chung về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất qua việc phân tích khái niệm về thu hồi đất và khái niệm về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Tiếp đó khái quát ý nghĩa của việc tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đối với người dân thuộc đối tượng TĐC, nhà đầu tư và Nhà nước

Triển khai nội dung lí luận về pháp luật tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất qua việc phân tích khái niệm pháp luật về tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất, các nguyên tắc của pháp luật về tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất, nội dung của pháp luật tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Các yếu tố tác động đến tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và lược sử hình thành và phát triển của pháp luật về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất qua các giai đoạn

Chính sách pháp luật về TĐC tốt sẽ góp phần làm cho môi trường đầu tư hấp dẫn hơn, thu hút được nguồn đầu tư, đặc biệt là vốn đầu tư nước ngoài nhiều hơn, tạo được sự đồng thuận của xã hội,

ổn định cuộc sống của người dân, qua đó phát triển kinh tế nước nhà