Quyền và nghĩa vụ của xã viên hợp tác xã theo pháp luật hợp tác xã từ thực tiễn tỉnh sóc trăng (tóm tắt)

lợi và nghĩa vụ của xã viên HTX được pháp luật qui định như thế nào mà không thu hút được sự quan tâm của các tầng lớp nhân dân vào loại hình kinh tế này?. Và đây cũng là lý do mà tôi ch

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại: Học viện khoa học xã hội Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hà Thị Mai Hiên

Phản biện 1: TS Đặng Vũ Hưng

Phản biện 2: TS Phạm Kim Anh

Luận văn đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc

sĩ tại: Học viện Khoa học xã hội 10 giờ 00 ngày 04 tháng 5 năm

2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngày nay, trong bối cảnh xu hướng quốc tế hóa và hội nhập ngày càng nhanh và sâu Trong một thế giới hòa bình, hợp tác, hữu nghị và hội nhập như hiện nay, nhu cầu phát triển kinh tế, ổn định xã hội là nhu cầu hết sức bức thiết của mỗi quốc gia Việt Nam là một quốc gia Đông Nam Á với thể chế chính trị xã hội chủ nghĩa, lấy chủ nghĩa Mác-Lênin làm nền tảng lý luận cho định hướng phát triển kinh tế - xã hội với thành phần kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể làm nền tảng chủ đạo Từ khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời năm 1945, Đảng và Nhà nước ta tiến hành xây dựng đất nước tiến lên xã hội chủ nghĩa với nền kinh tế tập trung bao cấp, từng bước xóa bỏ kinh tế tư nhân, thiết lập kinh tế tập thể trên toàn lãnh thổ, cụ thể là mô hình kinh tế Hợp tác xã (HTX), nhưng đây là một sai lầm nghiêm trọng của Đảng và Nhà nước ta Từ cuối những năm

80 Đảng và Nhà nước ta đã thấy được những sai lầm đó, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều Nghị quyết, Chỉ thị liên tục để cải thiện

và chuyển đổi mô hình HTX sang hoạt động theo mô hình mới nhằm khắc phục những sai lầm đó,

Nhưng thực tế cho thấy, từ khi chuyển đổi cho đến nay, loại hình kinh tế này, tiếp tục gặp khó khăn, không thu hút được sự quan tâm của các tầng lớp nhân dân Từ những thực tiển đó, câu hỏi được

đặt ra là: Tại sao HTX được sự hỗ trợ của nhà nước cả về cơ chế, chính sách lẩn nguồn vật lực cùng với sự tham gia chỉ đạo quyết liệt của cả hệ thống chính trị mà vẫn không phát huy được hiệu quả? Tại sao HTX không thu hút được sự quan tâm của các tầng lớp nhân

lợi và nghĩa vụ của xã viên HTX được pháp luật qui định như thế nào mà không thu hút được sự quan tâm của các tầng lớp nhân dân vào loại hình kinh tế này? Và đây cũng là lý do mà tôi chọn chủ đề

“Quyền và nghĩa vụ của xã viên HTX theo pháp luật Hợp tác xã

từ thực tiễn tỉnh Sóc Trăng” làm đề tài luận văn tốt nghiệp cao học

chuyên ngành luật kinh tế tại Học viện khoa học xã hội cho khóa học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Từ khi ra đời cho đến nay, HTX luôn là chủ đề được quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, từ lĩnh vực kinh tế, chính trị,…đến luật học trong và ngoài nước, một số công trình nghiên cứu liên quan tới bài viết này trong những năm gần đây có một số công trình tiêu biểu như sau:

2.1 Các công trình nghiên cứu trong nước

* Chế độ pháp lý xã viên HTX – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn cao học Luật, Nguyễn Thị Ngọc Hà, Đại học luật Hà

Nội,1997

* Một số vấn đề pháp lý cơ bản trong quá trình chuyển đổi HTX, Luận văn cao học Luật, Hoàng Thị Vinh, Đại học luật Hà Nội,

1999

* Cơ sở lý luận của đổi mới tổ chức và quản lý các HTX, Luận

án Tiến sĩ Luật học, Trần Thị Thơ, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001

* Khung khổ pháp lý và kinh nghiệm phát triển HTX của một

số nước, Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương, 2006

* Đổi mới cơ chế quản lý HTX trên địa bàn thành phố Hà Nội,

Luận văn cao học, Vũ Mạnh Nam, Đại học luật Hà Nội, 2010

* Một số vấn đề pháp lý về HTX và thực tiễn áp dụng trên địa bàn thành phố Hà Nội, Luận văn cao học Luật, Trần Lệ Thu, Đại học

luật Hà Nội, 2010

* Hoàn thiện pháp luật về quản lý nhà nước đối với HTX ở Việt Nam hiện nay, Luận văn cao học Luật, Doãn Thị Vân Anh, Đại

học Quốc gia Hà Nội, 2014

2.2 Các công trình nghiên cứu nước ngoài

* HTX trong quá trình chuyển đổi: Nghiên cứu về quyền sở hữu trong sáp nhập, Luận Văn cao học luật, Lovisa Nilsson, Đại học

Thụy Điển, 2010

* Chính sách và pháp luật HTX ở Đông nam Phi, Tổ chức lao

động quốc tế, Jan Theron, 2010

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích tổng quát

Mục đích của bài nghiên cứu này là nhằm tìm ra nguyên nhân tại sao HTX ra đời và tồn tại ở nước ta trong một thời gian dài như vậy mà không thu hút được sự quan tâm của các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là kinh tế hộ? Tại sao các xã viên không “mặn mà” với loại hình kinh tế này?

* Khảo sát và thăm dò ý kiến xã viên, lãnh đạo HTX và các tầng lớp dân cư trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng về quyền và nghĩa vụ của

xã viên cũng như những vướng mắc làm họ chưa hài lòng về loại hình kinh tế này

3.3 Câu hỏi nghiên cứu

Để làm rỏ các mục tiêu đặt ra, bài nghiên cứu sẽ trả lời các câu hỏi sau:

* HTX và các loại hình doanh nghiệp theo luật doanh nghiệp khác nhau như thế nào?

* Quyền và nghĩa vụ xã viên HTX khác quyền và nghĩa vụ thành viên các loại hình doanh nghiệp khác như thế nào?

* Tại sao HTX không thu hút được sự quan tâm của các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là kinh tế hộ?

* Tại sao hiệu quả hoạt động của HTX ngày càng giảm sút, trong khi đó nó được Nhà nước hỗ trợ từ cơ chế đến các nguồn lực vật chất khác?

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu: quyền và nghĩa vụ của xã viên của HTX theo pháp luật HTX

* Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi nghiên cứu là HTX trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng, trong giai đoạn từ 2010 đến 2015

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Bài nghiên cứu này sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và phương pháp logic làm phương pháp luận cơ bản

và xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu của mình, cùng với một số phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội, cụ thể là:

* Phương pháp phỏng vấn bằng bảng câu hỏi theo mẩu và phỏng vấn trực tiếp lãnh đạo, xã viên HTX và các tầng lớp dân cư trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng

* Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp và thứ cấp từ các HTX, Liên hiệp HTX, Cục thống kê trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng, Liên minh HTX Việt Nam, Tổng cục thống kê và một số nguồn đáng tin cậy khác trên internet

* Phương pháp so sánh để tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa các loại hình doanh nghiệp khác với HTX Đồng thời so sánh để tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa HTX tại Việt Nam và HTX ở các nước khác trên thế giới

* Phương pháp quy nạp và diễn dịch nhằm tìm ra mối liên hệ mang tính quy luật chung từ kết quả thu thập, phân tích, so sánh của

3 phương pháp trên

* Quy trình nghiên cứu:

So sánh quyền và nghĩa vụ của xã viên với quyền và nghĩa vụ của các thành viên của các loại hình doanh nghiệp => Phỏng vấn lãnh đạo và xã viên HTX và các thành phần dân cư khác => Tìm ra những bất cập của pháp luật HTX về quyền và nghĩa vụ của xã viên HTX => Đề ra phương hướng, giải pháp và kiến nghị để góp phần hoàn thiện pháp luật HTX

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ là nguồn tham khảo có ý nghĩa trong việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật hợp tác xã trong tương lai, cũng như trong quá trình điều hành, quản lý hợp tác xã

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn bao gồm phần mở đầu và 2 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận pháp luật về quyền và nghĩa

vụ của xã viên HTX

Chương 2: Thực tiễn thực hiện về quyền và nghĩa vụ của xã viên trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng và những giải pháp đảm bảo thực hiện và hoàn thiện pháp luật về quyền và nghĩa vụ của xã viên hợp tác xã ở Việt Nam hiện nay

Kết luận

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ

QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA XÃ VIÊN HỢP TÁC XÃ

1.1 Khái niệm, vai trò, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Hợp tác xã

1.1.2 Vai trò

* Hợp tác, tương trợ trong sản xuất tiêu thụ sản phẩm

* Tận dụng quy mô sản xuất, nguồn vốn, áp dụng khoa học công nghệ

* Tạo việc làm, góp phần ổn định xã hội

1.1.3 Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Hợp tác xã

Về bản chất, HTX cũng là một phương thức liên minh của những cá nhân nhằm thực hiện những mục tiêu kinh doanh cụ thể Tuy nhiên, HTX có những nét đặc thù cơ bản như sau:

* Nguyên tắc biểu quyết: Mỗi xã viên có một phiếu biểu quyết

ngang nhau không phụ thuộc vào mức độ góp vốn

* Về mục tiêu hoạt động: Tối đa hóa lợi ích các xã viên

* Về nguyên tắc hoạt động: Tương trợ giữa các xã viên

* Về vốn góp: Nguyên tắc đối nhân

* Về chế độ trách nhiệm hữu hạn: Trách nhiệm hữu hạn

1.2 Cơ sở và căn cứ pháp lý xác định quyền và nghĩa vụ của xã viên Hợp tác xã

1.2.1 Khái niệm quyền và nghĩa vụ của xã viên

* Quyền của xã viên là những hành vi mà xã viên được làm hoặc không phải làm theo quy định của pháp luật HTX

* Nghĩa vụ của xã viên là những hành vi mà xã viên phải làm hoặc không được làm theo quy định của pháp luật HTX

1.2.2 Cơ sở kinh tế - xã hội xác định quyền và nghĩa vụ của

xã viên Hợp tác xã

* Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất chủ đạo: Theo nguyên tắc “phù hợp giữa trình độ của Lực lượng sản xuất và Quan

hệ sản xuất”

* Nguyên lý kinh tế - chính trị: Nghị quyết số 13-NQ/TW của

Đảng đã xác định trong thời gian “Quá độ” nền kinh tế lấy nguyên tắc phân phối thu nhập theo lao động và lấy lợi ích cá nhân làm động lực phát triển kinh tế

* Nguyên tắc hiến định: Khoản 2 điều 51 Hiến pháp 2013

khẳng định, Các chủ thể thuộc các thành phần kinh tế bình đẳng, hợp tác và cạnh tranh theo pháp luật

1.2.3 Cở sở pháp lý xác định quyền và nghĩa vụ của xã viên Hợp tác xã

1.2.3.1 Cơ sở pháp lý quốc tế

* Công ước Quốc tế về các Quyền Kinh tế, XH và Văn hóa

* Khuyến nghị số 193 về khuyến trợ các HTX, 2002

* Tuyên bố về quy định về HTX 1995

1.2.3.2 Cơ sở pháp lý quốc gia

Việt Nam là một nước với thể chế chính trị xã hội chủ nghĩa, với vai trò lãnh đạo tuyệt đối của Đảng cộng sản việt nam về mọi mặt đời sống xã hội, cho nên những quan điểm, nghị quyết, chỉ thị,…của Đảng cộng sản việt nam cũng là cơ sở pháp lý quan trọng trong việc nghiên cứu, phân tích để hoàn thiện pháp luật nói chung, pháp luật HTX nói riêng

* Cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo

1.4 Kinh nghiệm phát triển Hợp tác xã của các nước

* Kinh nghiệm của Hàn Quốc về phát triển HTX

* Kinh nghiệm của Nhật Bản về phát triển HTX

* Kinh nghiệm của Trung Quốc về phát triển HTX

* Kinh nghiệm của Ấn Độ về phát triển HTX

Kết luận chương 1

Tất cả những gì trình bài ở trên là cơ sở lý luận pháp luật nền tảng để làm căn cứ xem xét, phân tích, đánh giá và hoàn thiện về quyền và nghĩa vụ của xã viên HTX trong bài luận văn này Nó là tiền đề lý luận pháp luật quan trọng để đưa ra những định hướng,

cũng như những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật HTX nói chung, quyền và nghĩa vụ của xã viên HTX nói riêng

Chương 2 THỰC TIỂN THỰC HIỆN QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA XÃ VIÊN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH SÓC TRĂNG VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ ĐẢM BẢO THỰC HIỆN VỀ QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA XÃ VIÊN HỢP TÁC

XÃ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1 Thực tiễn thực hiện về quyền và nghĩa vụ của xã viên trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng

2.1.1 Khái quát một số nét về vị trí địa lý, điều kiện kinh tế,

xã hội và tình hình hoạt động của HTX trên địa bàn Sóc Trăng

Theo Niên giám thống kê năm 2015 của cục thống kê tỉnh Sóc Trăng, Sóc Trăng là tỉnh ven biển thuộc đồng bằng sông cửu long với diện tích 3.311,7 km2, dân số (2015) 1.310.300 người, với 115 HTX, trong đó: 86 HTX nông nghiệp tương đương 75%; 12 HTX tín dụng, tương đương 10%; và các thành phần khác chiếm 17 HTX, chiếm 15% Theo số liệu Niên giám thống kê 2008 của tỉnh Sóc Trăng thì tại thời điểm năm 2008 trên địa bàn tỉnh có chỉ 26 HTX, nhưng đến đầu năm 2015 thì số lượng HTX lên đến 115 HTX với số lượng là 28.612 xã viên, vốn điều lệ 90,452 tỷ đồng Trong đó, 12 HTX Tín dụng tương đương 10%, nhưng có tới 23,935 xã viên chiếm 84% xã viên toàn tỉnh, vốn 21,7 tỷ đồng tương đương 24% Còn lại 107 HTX tương đương 90%, những chỉ có 4,677 xã viên tương đương 16%, vốn 69 tỷ đồng tương đương 76% Ngoại trừ các HTX tín dụng, các HTX còn lại trung bình mỗi HTX có 43 xã viên, vốn 644 triệu đồng, trong đó, HTX dưới 20 xã viên là 55 HTX tương đương 46%, vốn

Tất cả số liệu trên cho thấy rằng, HTX trên địa bàn Sóc Trăng còn nhỏ lẻ, yếu về vốn và ít về số lượng xã viên, chủ yếu tập trung vào HTX tín dụng

2.1.2 Thực trạng bảo đảm thực hiện quyền và nghĩa vụ của

xã viên HTX trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng

Nhìn chung tất cả các quyền và nghĩa vụ của xã viên cơ bản đã được thực thi đúng với tinh thần pháp luật của luật Hợp tác xã hiện hành Tuy nhiên qua khảo sát, thăm dò thực tế thì thấy có một số quyền và nghĩa vụ của xã viên được quy định trong pháp luật hiện hành nhưng chưa được các tầng lớp nhân dân đồng tình và hưởng ứng, và theo nhận xét của những người được khảo sát cũng như tác giả luận văn thì đây là một trong những nguyên nhân làm cho mô hình kinh tế Hợp tác xã chưa được các tầng lớp dân cư đón nhận rộng rãi Cụ thể là:

* Quyền và nghĩa vụ sử dụng dịch vụ của xã viên

- Thực tiển thực hiện:

Qua khảo sát thực tế cho thấy, HTX tổ chức hoạt động cung cấp sản phẩm, dịch vụ cho xã viên là rất hạn chế, chỉ khoản 30% số lượng HTX là có cung cấp sản phẩm, dịch vụ cho xã viên Nhưng HTX cung cấp sản phẩm, dịch vụ đa phần là giá cả cao hơn thị trường, nhưng chất lượng kém hơn thị trường Qua khảo sát những người không có sử dụng dịch vụ, sản phẩm của HTX, họ cho rằng,

do HTX chỉ hoạt động cầm chừng, không có cung cấp sản phẩm, dịch vụ, hoặc có nhưng không hiệu quả rồi ngừng hoạt động sau đó

Đa phần những HTX này điều thuộc ít xã viên và có vốn điều lệ thấp

- Ý kiến xã viên:

Đa số ý kiễn xã viên cho rằng, do HTX là doanh nghiệp tập thể, quy mô nhỏ, ít xã viên, đa phần là dân nghèo và nông dân, đồng thời thù lao cho lãnh đạo HTX thấp, nên khó chọn được đủ trình độ

và văng lực quản lý điều hành HTX, từ đó dẫn đến hiện tượng trì trệ

và hiệu quả hoạt động thấp

* Quyền được phân phối thu nhập

Thứ ba là do ý muốn của xã viên là phân phối theo vốn góp

- Ý kiến xã viên:

Đa số xã viên cho rằng, phân phối lợi nhuận theo vốn góp là công bằng Tại vì bản thân xã viên đã được ưu đãi trong việc sử dụng sản phẩm dịch vụ rồi, thì không lý do gì tiếp tục được phân chia lợi

nhuận trong khi vốn góp là của người khác

2.2 Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về quyền và nghĩa vụ xã viên HTX

2.2.1 Phương hướng

Từ những kết quả khảo sát và phân tích trên cho thấy, những quy định của luật HTX 2012 có những bất cập nhất định Để loại hình kinh tế HTX ngày càng phát triển và bền vững, thì cơ sở pháp lý của chúng phải tuân theo quy luật chung của xã hội, nhưng để đảm

bảo HTX là công ty của nông dân và những người nghèo thì cần phải

có những quy định đặc thù và cụ thể để tạo sân chơi kinh doanh có

ưu thế đặc thù riêng cho loại hình kinh tế này Từ đó, hướng hoàn thiện pháp luật về HTX cần tập trung vào những yếu tố sau:

* Lấy lợi ích vật chất cá nhân của xã viên làm động lực phát triển HTX

* Lấy sự bình đẳng giữa các xã viên làm nền tảng cho hoạt động của HTX, nghĩa là phát huy quyền biểu quyết ngang nhau của

xã viên, mỗi xã viên một phiếu biểu quyết

* Tự do rút và chuyển nhượng vốn góp của xã viên cho những người đủ điều kiện trở thành xã viên

2.2.2 Giải pháp

* Phân phối lợi nhuận theo vốn góp

* Quyền biểu quyết theo đầu xã viên

* Tạo khung pháp lý cho việc rút và chuyển nhượng phần vốn góp của xã viên dễ dàng và thuận lợi

2.3 Phương hướng và giải pháp tăng cường bảo đảm thực hiện quyền và nghĩa vụ xã viên HTX

2.3.1 Phương hướng

* Bảo đảm tất cả các mối quan hệ giữa xã viên và HTX phải

có quy phạm pháp luật điều chỉnh rỏ rang và cụ thể

* Bảo đảm mọi quyết định kinh doanh và tổ chức của HTX là

ý chí và nguyện vọng của đại đa số xã viên

* Bảo đảm mọi hành vi vi phạm của xã viên và HTX phải được xử lý nghiêm

2.3.2 Giải pháp