Nghiên cứu đặc điểm lâm học và phân bố tự nhiên cây xoan đào (pygeum arboreum endl) tại xã phong huân huyện chợ đồn tỉnh bắc kạn

Do vậy, để đưa cây Xoan đào trở thành loài cây chủ lực trong phục hồi rừng và trồng rừng gỗ lớn cần phải có những hiểu biết về đặc điểm sinh thái, lâm học đến tái sinh tự nhiên làm cơ sở

- -

RIÊU NGỌC ANH

Tên đề tài::

“NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM HỌC VÀ PHÂN BỐ TỰ NHIÊN CÂY

XOAN ĐÀO (PYGEUM ARBOREUM ENDL) TẠI XÃ PHONG HUÂN,

HUYỆN CHỢ ĐỒN, TỈNH BẮC KẠN”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Lâm nghiệp

Khoá học : 2012 - 2016

Thái Nguyên-Năm 2016

- -

RIÊU NGỌC ANH

Tên đề tài::

“NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM HỌC VÀ PHÂN BỐ TỰ NHIÊN CÂY

XOAN ĐÀO (PYGEUM ARBOREUM ENDL) TẠI XÃ PHONG HUÂN,

HUYỆN CHỢ ĐỒN, TỈNH BẮC KẠN”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành : Lâm nghiệp

Giảng viên hướng dẫn : TS Nguyễn Công Hoan

Thái Nguyên - Năm 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này

là trung thực và không sao chép Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Một lần nữa, tôi xin khẳng định về sự trung thực của lời cam kết trên

Thái Nguyên, tháng năm 2016

Xác nhận của giáo viên hướng dẫn Người viết cam đoan

Đồng ý cho bảo vệ kết quả trước

Hội đồng khoa học

TS Nguyễn Công Hoan Riêu Ngọc Anh

Xác nhận của giáo viên chấm phản biện

Giáo viên chấm phản biện xác nhận sinh viên đã sửa sai sót

sau khi hội đồng chấm yêu cầu

(ký, ghi rõ họ tên)

LỜI CẢM ƠN

Trong thời thực tập và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp đại học, ngoài

sự cố gắng của bản thân, tôi còn nhận được sự quan tâm giúp đỡ của các cá nhân trong và ngoài trường Sau thời gian nghiên cứu và thực tập tốt nghiệp, đến nay tôi đã hoàn thành đề tài tốt nghiệp của mình

Qua đây tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới toàn thể các thầy cô giáo trong khoa Lâm nghiệp cùng các thầy cô trong trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên đã dìu dắt, dạy dỗ tôi trong quá trình học tập tại trường

Tôi bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới thầy giáo - TS Nguyễn Công Hoan, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực tập

Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của các bác , các cô, các chú và các anh các chị đang công tac tại UBND xã Phong Huân đã tận tình giúp đỡ tôi trong việc hướng dẫn, cung cấp các thông tin ,tài liệu và tạo điều kiện cho tôi thực hiện đề tài của mình trong thời gian qua

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè đã quan tâm động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn

Thái Nguyên, ngày tháng 6 năm 2016

Sinh viên

RIÊU NGỌC ANH

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1 Ký hiệu độ nhiều (độ dầy rậm) thảm tươi 27

Bảng 4.1: Các pha vật hậu của loài Xoan đào tại Phong Huân 33

Bảng 4.2 Đặc điểm đất tại nơi Xoan đào phân bố 36

Bảng 4.3 Đặc điểm cấu trúc tổ thành của các loài cây trong OTC nơi có loài Xoan đào phân bố theo IV% tại khu vực nghiên cứu 37

Bảng 4.4 Chiều cao của lâm phần và Xoan đào tại khu vực nghiên cứu 40

Bảng 4.5 Mật độ tầng cây cao và mật độ Xoan đào 41

Bảng 4.6 Đánh giá chỉ số đa dạng sinh học theo độ cao 41

Bảng 4.7 Cấu trúc tổ thành, mật độ tầng cây tái sinh trạng thái tại khu 42

Bảng 4.8 Cấu trúc tổ thành, mật độ tầng cây tái sinh trạng thái 44

Bảng 4.9 Phân bố số cây tái sinh theo cấp chiều cao của lâm phần và Xoan đào 45

Bảng 4.10 Số lượng và tỷ lệ cây tái sinh theo nguồn gốc 46

Bảng 4.11 Nguồn gốc chất lượng và tỷ lệ cây tái sinh triển vọng 47

Bảng 4.12 Chất lượng cây tái sinh toàn lâm phần và Xoan đào 48

Bảng 4.13 Tần suất suất hiện Xoan đào tái sinh xung quanh gốc cây mẹ tại vị trí Chân 49

Bảng 4.14 Tần suất suất hiện Xoan đào tái sinh xung quanh gốc cây mẹ tại vị trí Sườn 49

Bảng 4.15 Tần suất suất hiện Xoan đào tái sinh xung quanh gốc cây mẹ tại vị trí Đỉnh 49

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

Hình 3.1: Sơ đồ các bước tiến hành nghiên cứu của đề tài 22

Hình 4.1: Hình thái thân cây Xoan đào tại Phong Huân 30

Hình 4.2: Hình thái lá cây Xoan đào tại xã Phong Huân 31

Hình 4.3: Biểu đồ tỷ lệ cây tái sinh chồi và hạt tại khu vực nghiên cứu 47

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC BẢNG iii

DANH MỤC CÁC HÌNH iv

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT v

MỤC LỤC vi

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.3 Ý nghĩa nghiên cứu 2

1.3.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học 2

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn 3

PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 4

2.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 4

2.1.1 Trên Thế giới 4

2.1.2 Ở Việt Nam 9

2.1.3 Những nghiên cứu về cây Xoan đào 13

2.2 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu 16

2.2.1 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu 16

2.2.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu 18

2.2.3 Nhận xét, đánh giá chung thuận lợi, khó khăn của điều kiện tự nhiên kinh tế - xã hội tới loài Xoan đào 20

PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 21

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 21

3.2 Địa điểm và thời gian tiến hành 21

3.3 Nội dung nghiên cứu 21

3.3.1 Phân loại trạng thái rừng có cây Xoan đào phân bố 21

3.3.2 Nghiên cứu đặc điểm hình thái và vật hậu cây Xoan đào 21

3.3.3 Đặc điểm sinh thái nơi Xoan đào phân bố 21

3.3.4 Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây cao 21

3.3.5 Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây tái sinh 21

3.3.6 Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển loài 22

3.4 Phương pháp nghiên cứu 22

3.4.1 Cách tiếp cận và phương pháp luận nghiên cứu 22

3.4.2 Phương pháp luận 22

3.4.3 Phương pháp thu thập số liệu 23

3.4.4 Tính kế thừa 23

3.4.5 Thu thập số liệu 23

3.4.6 Xử lý số liệu 24

PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 30

4.1 Đặc điểm hình thái và vật hậu của Xoan đào 30

4.1.1 Đặc điểm hình thái 30

4.1.2 Đặc điểm vật hậu 32

4.2 Đặc điểm sinh thái nơi Xoan đào phân bố 35

4.2.1 Điều kiện khí hậu nơi Xoan đào phân bố 35

4.2.2 Đặc điểm đất nơi Xoan đào phân bố 36

4.3 Đặc điểm cấu trúc tầng cây cao 37

4.3.1 Cấu trúc tổ thành 37

4.3.2 Cấu trúc tầng thứ 39

4.3.3 Cấu trúc mật độ toàn rừng và mật độ Xoan đào 41

4.3.4 Đánh giá chỉ số đa dạng sinh học 41

4.4 Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây tái sinh 41

4.4.1 Cấu trúc tổ thành tầng cây tái sinh 41

4.4.2 Mật độ cây tái sinh của loài Xoan đào 44

4.4.3 Phân bố số cây tái sinh theo cấp chiều cao 45

4.4.4 Số lượng cây tái sinh theo nguồn gốc 46

4.4.5 Chất lượng tái sinh toàn lâm phần và xoan đào 48

4.4.6 Phân bố tần suất cây tái sinh của Xoan đào 48

PHẦN 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ 50

5.1 Kết luận 50

5.2 Tồn tại 52

5.3 Kiến nghị 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I Tài liệu Tiếng Việt

I Tiếng Việt

II Tài liệu dịch

III Tiếng nước ngoài

IV Tài liệu internet

đủ về bản chất các quy luật sống của rừng trước hết là các quá trình tái sinh,

sự hình thành và động thái biến đổi của rừng tương ứng với những điều kiện

tự nhiên môi trường khác nhau

Tái sinh rừng là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái Nó bảo đảm cho nguồn tài nguyên rừng có khả năng tái sản xuất mở rộng, nếu chúng ta nắm được quy luật tái sinh, chúng sẽ điều khiển quy luật

đó phục vụ cho các mục tiêu kinh doanh Vì vậy, tái sinh rừng trở thành vấn

đề then chốt trong việc xác định các phương thức kinh doanh rừng

Hiện nay trong nhiều vùng, rừng tự nhiên của nước ta đã mất rừng do

sử dụng phương thức khai thác - tái sinh không đáp ứng được những lợi ích lâu dài của nền kinh tế và bảo vệ môi trường Các phương thức khai thác - tái sinh không hợp lý đã và đang làm cho rừng tự nhiên suy giảm cả về số lượng

và chất lượng Ở Việt Nam, năm 1943 diện tích rừng còn khoảng 14,3 triệu

ha, tỷ lệ che phủ khoảng 43% Đến năm 1999, theo số liệu thống kê chỉ còn 10,9 triệu ha rừng, trong đó 9,4 triệu ha rừng tự nhiên và 1,5 triệu ha rừng trồng với độ che phủ tương ứng là 33,2% Do vậy, việc tái sinh tự nhiên là một trong những biện pháp và nhiệm vụ quan trọng

Ở Việt Nam, Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) được biết đến như

một loài cây gỗ lớn, có phân bố rộng và đa tác dụng Gỗ Xoan đào thuộc nhóm VI, bền chắc, không cong vênh, mối mọt, lõi giác màu vàng rất đẹp, gỗ dùng làm cột nhà, đồ gia dụng; thân thẳng tròn đều, đơn trục không có bạnh

vè; vỏ, lá và rễ cây có mùi bọ xít dễ phân biệt với loài khác Với khả năng chịu nhiệt tốt Ngoài ra, Xoan đào còn là loài cây phục vụ trồng rừng gỗ lớn Với đặc tính ưu việt là ưa sáng khi trưởng thành, khả năng chống chịu cao, sinh trưởng tương đối nhanh, tái sinh tự nhiên tốt, Xoan đào là loài cây đang được lựa chọn phục vụ trồng hỗn giao với cây bản địa, trồng dưới tán rừng thứ sinh và làm giàu rừng

Tuy nhiên, hiện nay những thông tin về loài cây, thị trường lâm sản, các biện pháp kỹ thuật trong nhân giống và trồng rừng Xoan đào còn rất ít và chưa đầy đủ, mặt khác Xoan đào chưa có tên trong danh mục các loài cây chủ yếu cho trồng rừng sản xuất (Quyết định số 16/2005/QĐ- BNN ngày 15/3/2005) Do vậy, để đưa cây Xoan đào trở thành loài cây chủ lực trong phục hồi rừng và trồng rừng gỗ lớn cần phải có những hiểu biết về đặc điểm sinh thái, lâm học đến tái sinh tự nhiên làm cơ sở khoa học trong bảo tồn và phát triển loài

Xuất phát từ thực tiễn đó, đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm lâm học và phân bố tự nhiên cây Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) tại xã Phong Huân, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn” được thực hiện là rất cần thiết và có

ý nghĩa thực tiễn

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

Xác định được phân bố, đặc điểm lâm học cây Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) tại khu vực nghiên cứu phục vụ công tác bảo tồn loài

1.3 Ý nghĩa nghiên cứu

1.3.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học

+ Qua việc thực hiện đề tài sẽ giúp sinh viên làm quen với việc nghiên cứu khoa học, củng cố kiến thức đã học, vận dụng lý thuyết vào thực tế, biết cách thu thập, phân tích và sử lý thông tin cũng như kỹ năng tiếp cận và làm việc với cộng đồng thôn bản và người dân

+ Bổ sung các thông tin khoa học và là cơ sở khoa học cho các nhà lâm nghiệp

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu loài Xoan đào (Pygeum arboreum Endl), làm cơ sở đề xuất hướng bảo tồn và phát triển loài tại xã Phong Huân, huyện Chợ Đồn, tỉnh

Bắc Kạn

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU

2.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

2.1.1 Trên Thế giới

2.1.1.1 Nghiên cứu về cấu trúc rừng

Nghiên cứu về cấu trúc rừng

Cấu trúc rừng là sự sắp xếp tổ chức nội bộ của các thành phần sinh vật trong hệ sinh thái rừng mà qua đó các loài có đặc điểm sinh thái khác nhau có thể cùng sinh sống hoà thuận trong một khoảng không gian nhất định trong một giai đoạn phát triển của rừng Cấu trúc rừng vừa là kết quả vừa là sự thể hiện các mối quan hệ đấu tranh sinh tồn và thích ứng lẫn nhau giữa các thành phần trong hệ sinh thái với nhau và với môi trường sinh thái Cấu trúc rừng bao gồm cấu trúc sinh thái, cấu trúc hình thái và cấu trúc tuổi

Các nghiên cứu về cấu trúc sinh thái của rừng mưa nhiệt đới đã được Richards, P W (1952) [20], Baur, G N (1964) [22], Odum, E P (1971) [20], … tiến hành

Những nghiên cứu này đã nêu lên quan điểm, các khái niệm và mô tả định tính về tổ thành, dạng sống và tầng phiến của rừng

Baur, G N (1964) [22],, đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng nói riêng, trong đó

đi sâu nghiên cứu cấu trúc rừng, các kiểu sử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên Từ đó tác giả đưa ra các nguyên lý tác động sử lý lâm sinh cải thiện rừng

Odum, P (1971) [20] đã hoàn chỉnh học thuyết về hệ sinh thái trên

cơ sở thuật ngữ hệ sinh thái (Ecosystem) của Tansley (1935) Khái niệm

sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học

Richards, P W (1959, 1968, 1970) [21] đã phân biệt tổ thành rừng mưa nhiệt đới làm hai loại là rừng mưa hỗn hợp và rừng mưa đơn ưu có tổ thành loài cây đơn giản Cũng theo tác giả thì rừng mưa thường có nhiều tầng (thường có 3 tầng, trừ tầng cây bụi và tầng cây cỏ) Trong rừng mưa nhiệt đới, ngoài cây gỗ lớn, cây bụi và các loài thân thảo còn có nhiều loại dây leo cùng nhiều loài thực vật phụ sinh trên thân hoặc cành cây

Schumarcher, F X và Coil, T X (1960) [25] đã sử dụng hàm Weibull

để mô hình hoá cấu trúc đường kính loài Bên cạnh đó các hàm Meyer, Hyperbol, hàm mũ, Peason, Poisson cũng đã được nhiều tác giả sử dụng để

mô hình hoá cấu trúc rừng

Việc định lượng các đặc điểm cấu trúc rừng đã được tác giả trên thế giới sử dụng trong quá trình nghiên cứu các hệ sinh thái rừng tự nhiên, kể cả các hệ sinh thái rừng tự nhiên vùng nhiệt đới (Weidelt 1968, Brun 1969, H Lamprecht 1969)

Phương pháp phân tích lâm sinh đã được Lamprecht, H (1969) [24] mô

tả chi tiết Các tác giả nghiên cứu rừng tự nhiên vùng nhiệt đới sau đó đã vận dụng phương pháp này và mở rộng thêm những chỉ tiêu định lượng mới cho phân tích cấu trúc rừng tự nhiên như Kammesheidt (1994) [23]

Tóm lại, trên thế giới các công trình nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc rừng nói chung và rừng nhiệt đới nói riêng rất phong phú đa dạng, có nhiều công trình nghiên cứu công phu đã đem lại hiệu quả cao trong kinh doanh rừng 2.1.1.2 Nghiên cứu về tái sinh rừng

Như chúng ta đã biết tái sinh rừng là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái rừng, biểu hiện của nó là sự xuất hiện của một thế hệ cây con của những loài cây gỗ ở những nơi còn hoàn cảnh rừng như: Dưới tán rừng, lỗ trống trong rừng, đất rừng sau khai thác, đất rừng sau nương rẫy Vai

trò lịch sử của lớp cây tái sinh là thay thế thế hệ cây già cỗi Vì vậy, tái sinh rừng được hiểu theo nghĩa hẹp là quá trình phục hồi thành phần cơ bản của rừng chủ yếu là tầng cây gỗ

Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu thì hiệu quả tái sinh rừng được xác định bởi mật độ, tổ thành loài cây, cấu trúc tuổi, chất lượng cây con, đặc điểm phân bố Sự tương đồng hay khác biệt giữa tổ thành lớp cây con và tầng cây gỗ đã được nhiều nhà khoa học quan tâm (Mibbre-ad, 1930; Richards, 1952; Baur G N, 1964; Rollet, 1969) Do tính phức tạp về tổ thành loài cây, trong đó chỉ có một số loài cây có giá trị nên trong thực tiễn người ta chỉ khảo sát những loài cây có ý nghĩa nhất định

Quá trình tái sinh tự nhiên ở rừng tự nhiên vô cùng phức tạp và còn ít được quan tâm nghiên cứu Phần lớn tài liệu nghiên cứu về tái sinh tự nhiên của rừng mưa chỉ tập trung vào một số loài cây có giá trị kinh tế dưới điều kiện rừng ít nhiều đã bị biến đổi Van Steenis, J (1965) [26] đã nghiên cứu hai đặc điểm tái sinh phổ biến của rừng mưa nhiệt đới là tái sinh phân tán liên tục của các loài cây chịu bóng và tái sinh vệt của các loài cây ưu sáng

Vấn đề tái sinh rừng nhiệt đới được thảo luận nhiều nhất là hiệu qủa các cách sử lý lâm sinh liên quan đến tái sinh của các loài cây mục đích ở các kiểu rừng Từ đó các nhà lâm sinh học đã xây dựng thành công nhiều phương thức chặt tái sinh Công trình của Walton, A B Bernard, R C - Wyatt Smith (1950) [28] với phương thức rừng đồng tuổi ở Mã Lai ; Taylor (1954), Jones (1960) với phương thức chặt dần tái sinh dưới tán rừng ở Nijêria và Gana Nội dung hiệu quả của từng phương thức đối với tái sinh đã được Baur, G N (1976) [19] tổng kết trong tác phẩm cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng

Các công trình nghiên cứu về phân bố tái sinh tự nhiên rừng nhiệt đới đáng chú ý là công trình nghiên cứu của Richards, P.W (1952), Bernard Rollet

(1974) tổng kết các kết quả nghiên cứu về phân bố số cây tái sinh tự nhiên đã nhận xét: trong các ô có kích thước nhỏ (1 x 1m; 1 x 1,5m) cây tái sinh tự nhiên

có dạng phân bố cụm, một số ít có phân bố Poisson Ở Châu Phi trên cơ sở các

số liệu thu thập Tayloer (1954), Barnard (1955) xác định số lượng cây tái sinh trong rừng nhiệt đới thiếu hụt cần thiết phải bổ sung bằng trồng rừng nhân tạo Ngược lại, các tác giả nghiên cứu về tái sinh tự nhiên rừng nhiệt đới Châu á như Budowski (1956), Bava (1954), Atinot (1965) lại nhận định dưới tán rừng nhiệt đới nhìn chung có đủ số lượng cây tái sinh có giá trị kinh tế, do vậy các biện pháp lâm sinh đề ra cần thiết để bảo vệ và phát triển cây tái sinh có sẵn dưới tán rừng (dẫn theo Nguyễn Duy Chuyên, 1995) [5]

Lamprecht, H (1969) [24] căn cứ vào nhu cầu ánh sáng của các loài cây trong suốt quá trình sinh sống để phân chia cây rừng nhiệt đới thành các nhóm cây ưa sáng, nhóm cây bán chịu bóng và nhóm cây chịu bóng

Đối với rừng nhiệt đới thì các nhân tố sinh thái như nhân tố ánh sáng (thông qua độ tàn che của rừng), độ ẩm của đất, kết cấu quần thụ, cây bụi, thảm tươi là những nhân tố ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tái sinh rừng, cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, đề cập đến vấn đề này Tác giả Baur, G N (1976) [19] cho rằng, sự thiếu hụt ánh sáng ảnh hưởng đến phát triển của cây con còn đối với sự nảy mầm và phát triển của cây mầm ảnh hưởng này thường không rõ ràng và thảm cỏ, cây bụi có ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây tái sinh Ở những quần thụ kín tán, thảm cỏ và cây bụi kém phát triển nhưng chúng vẫn có ảnh hưởng đến cây tái sinh Nhìn chung ở rừng nhiệt đới, tổ thành và mật độ cây tái sinh thường khá lớn nhưng số lượng loài cây có giá trị kinh tế thường không nhiều và được chú ý hơn, còn các loài cây

có giá trị kinh tế thấp thường ít được nghiên cứu, đặc biệt là đối với tái sinh ở các trạng thái rừng phục hồi sau nương rẫy

Trong nghiên cứu tái sinh rừng người ta nhận thấy rằng tầng cỏ và cây bụi qua thu nhận ánh sáng, độ ẩm và các nguyên tố dinh dưỡng khoáng của

tầng đất mặt đã ảnh hưởng xấu đến cây con tái sinh của các loài cây gỗ Những quần thụ kín tán, đất khô và nghèo dinh dưỡng khoáng do đó thảm cỏ

và cây bụi sinh trưởng kém nên ảnh hưởng của nó đến các cây gỗ tái sinh không đáng kể Ngược lại, những lâm phần thưa, rừng đã qua khai thác thì thảm cỏ có điều kiện phát sinh mạnh mẽ Trong điều kiện này chúng là nhân

tố gây trở ngại rất lớn cho tái sinh rừng (Xannikov, 1967; Vipper, 1973) (dẫn theo Nguyễn Văn Thêm, 1992) [11]

Tái sinh tự nhiên của thảm thực vật sau nương rẫy được một số tác giả nghiên cứu Saldarriaga (1991) nghiên cứu tại rừng nhiệt đới ở Colombia và Venezuela nhận xét: Sau khi bỏ hoá, số lượng loài thực vật tăng dần từ ban đầu đến rừng thành thục Thành phần của các loài cây trưởng thành phụ thuộc vào tỷ lệ các loài nguyên thuỷ mà nó được sống sót từ thời gian đầu của quá trình tái sinh, thời gian phục hồi khác nhau phụ thuộc vào mức độ, tần số canh tác của khu vực đó (dẫn theo Phạm Hồng Ban, 2000) [1]

Nghiên cứu khả năng tái sinh tự nhiên của thảm thực vật sau nương rẫy

từ 1 - 20 năm ở vùng Tây Bắc Ấn Độ, Ramakrishnan (1981-1992) đã cho biết chỉ số đa dạng loài rất thấp Chỉ số loài ưu thế đạt đỉnh cao nhất ở pha đầu của quá trình diễn thế và giảm dần theo thời gian bỏ hoá Long Chun và cộng sự (1993) đã nghiên cứu đa dạng thực vật ở hệ sinh thái nương rẫy tại Xishuangbanna tỉnh Vân Nam, Trung Quốc nhận xét: tại Baka khi nương rẫy

bỏ hoá được 3 năm thì có 17 họ, 21 chi, 21 loài thực vật, bỏ hoá 19 năm thì có

60 họ, 134 chi, 167 loài (dẫn theo Phạm Hồng Ban, 2000) [1]

Tóm lại, kết quả nghiên cứu tái sinh tự nhiên của thảm thực vật rừng trên thế giới cho chúng ta những hiểu biết các phương pháp nghiên cứu, quy luật tái sinh tự nhiên ở một số nơi Đặc biệt, sự vận dụng các hiểu biết về quy luật tái sinh để xây dựng các biện pháp kỹ thuật lâm sinh hợp lý nhằm quản lý tài nguyên rừng một cách bền vững

2.1.2 Ở Việt Nam

2.1.2.1 Nghiên cứu về cấu trúc rừng

Đã có nhiều công trình khoa học của nhiều tác giả tập trung vào các đặc điểm cấu trúc của các kiểu rừng tự nhiên, rừng trồng nhằm phục vụ cho việc kinh doanh rừng lâu dài và ổn định, nhiều tác giả đã đi sâu vào mô phỏng các cấu trúc rừng từ đơn giản đến phức tạp bằng các mô hình

Trần Ngũ Phương (1970) [8] đã đề cập tới một hệ thống phân loại, trong đó rất chú ý tới việc nghiên cứu quy luật diễn thế rừng

Ngày nay, hệ thống phân loại thảm thực vật UNESCO (1973) [27] được coi là khung phân loại chung cho TTV trên trái đất Hệ thống phân loại này dựa vào cấu trúc ngoại mạo với sự bổ sung của các thông tin chung về sinh thái, địa lý Thảm thực vật chia thành 5 lớp quần hệ: 1 Lớp quần hệ rừng kín; 2 Lớp quần hệ rừng thưa; 3 Lớp quần hệ cây bụi; 4 Lớp quần hệ cây bụi lùn và các quần xã gần gũi; 5 Lớp quần hệ cây thảo Trong lớp quần hệ cây bụi chia ra thành 2 phân lớp: phân lớp quần hệ cây bụi chủ yếu thường xanh và phân lớp quần hệ cây bụi chủ yếu rụng lá Trong mỗi phân lớp này được chia thành nhiều nhóm quần hệ và quần hệ thảm cây bụi

Thái Văn Trừng (1978) [5] khi nghiên cứu kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới nước ta đã đưa ra mô hình cấu trúc tầng vượt tán, tầng ưu thế sinh thái, tầng dưới tán, tầng cây bụi và tầng cỏ quyết

Đối với hệ sinh thái rừng nhiệt đới ở Việt Nam, Thái Văn Trừng (2000) [6] dựa vào sự ghép nối của 2 hệ thống phân loại: hệ thống phân loại đặc điểm cấu trúc ngoại mạo làm tiêu chuẩn và hệ thống phân loại thảm thực vật dựa trên yếu tố hệ thực vật làm tiêu chuẩn đã phân chia thảm thực vật Việt Nam thành 5 nhóm kiểu thảm (gọi là 5 nhóm quần hệ) với 14 kiểu quần hệ (gọi là 14 quần hệ) Mặc dù còn một số điểm cần bàn luận và chỉnh lý bổ sung thêm nhưng bảng phân loại thảm thực vật Việt Nam của GS Thái Văn Trừng từ bậc quần

hệ trở lên gần phù hợp với hệ thống phân loại của UNESCO (1973)

Khi nghiên cứu cấu trúc, việc mô hình hoá quy luật phân bố số cây theo đường kính và theo chiều cao được chú ý nhiều hơn Đây là quy luật cơ bản nhất trong các quy luật kết cấu lâm phần Biết được quy luật phân bố, có thể xác định được số cây tương ứng từng cỡ kính hay từng cỡ chiều cao, làm cơ

sở xác định trữ lượng lâm phần

Nguyễn Văn Trương (1983) [14] khi nghiên cứu cấu trúc rừng hỗn loài

đã xem xét sự phân tầng theo hướng định lượng, phân tầng theo cấp chiều cao một cách cơ giới Từ những kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước, Vũ Đình Phương và cộng sự (1987) [10] đã nhận định, việc xác định tầng thứ của rừng lá rộng thường xanh là hoàn toàn hợp lý và cần thiết, nhưng chỉ trong trường hợp rừng có sự phân tầng rõ rệt có nghĩa là khi rừng đã phát triển ổn định mới sử dụng phương pháp định lượng để xác định giới hạn của các tầng cây

Nguyễn Anh Dũng (2000) [4] đã tiến hành nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc tầng cây gỗ cho hai trạng thái rừng là IIA và IIIA1 ở lâm trường Sông

Theo Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) [12], thống kê thành phần loài của Vườn Quốc Gia Tam Đảo có khoảng 2.000 loài thực vật, trong đó có 904 loài cây có ích ở Tam Đảo thuộc 478 chi, 213 họ thuộc 3 ngành Dương xỉ, ngành Hạt trần và ngành Hạt kín Các loài này được xếp thành 8 nhóm có giá trị khác nhau Trong các loài trên có 42 loài đặc hữu và 64 loài quý hiếm cần

được bảo tồn như: Hoàng thảo tam đảo (Dendrobium daoensis), Trà hoa dài

(Camellia longicaudata), Trà hoa vàng tam đảo (Camellia petelotii), Hoa tiên (Asarum petelotii), Trọng lâu kim tiền (Paris delavayi)

Đặng Kim Vui (2002) [17], nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng phục hồi sau nương rẫy để làm cơ sở đề xuất giải pháp khoanh nuôi, làm giàu rừng

ở huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên đã kết luận đối với giai đoạn phục hồi từ

1 - 2 tuổi (hiện trạng là thảm cây bụi) thành phần thực vật 72 loài thuộc 36 họ

và họ Hoà thảo (Poaceae) có số lượng lớn nhất 10 loài, sau đó đến họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) 6 loài, họ Trinh nữ (Misaceae) và họ Cà phê (Rubiaceae) mỗi họ có 4 loài Bốn họ có 3 loài là họ Long não (Lauraceae), họ Cam (Rutaceae), họ Khúc khắc (Smilacaceae) và họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) Ngoài ra, cấu trúc trạng thái thảm thực vật cây bụi này có số cá thể trong ô tiêu chuẩn cao nhất nhưng lại có cấu trúc hình thái đơn giản, độ che phủ thấp nhất 75-80%, chủ yếu tập trung vào các loài cây bụi

Như vậy, có nhiều tác giả trong nước cũng như nước ngoài đều cho rằng việc phân chia loại hình rừng ở Việt Nam là rất cần thiết đối với nghiên cứu cũng như trong sản xuất Nhưng tùy từng mục tiêu đề ra mà xây dựng các phương pháp phân chia khác nhau nhưng đều nhằm mục đích làm rõ thêm các đặc điểm của đối tượng cần quan tâm

2.1.2.2 Những nghiên cứu về tái sinh rừng

Vấn đề tái sinh đã được Viện điều tra quy hoạch rừng tiến hành nghiên cứu từ những năm 60 (thế kỷ XX) tại địa bàn một số tỉnh Quảng Ninh, Yên Bái, Nghệ An, Hà Tĩnh (Hương Sơn, Hương Khê), Quảng Bình các kết quả nghiên cứu bước đầu đã được Nguyễn Vạn Thường (1991) [13] tổng kết và kết luận về tình hình tái sinh tự nhiên của một số khu rừng miền Bắc Việt Nam, hiện tượng tái sinh dưới tán rừng của các loài cây gỗ đã tiếp diễn liên tục, không mang tính chất chu kỳ Sự phân bố số cây tái sinh không đồng đều,

số cây mạ có h<20cm chiếm ưu thế rõ rệt so với lớp cây ở các cấp kích thước

khác Những loài cây gỗ mềm, ưa sáng, mọc nhanh có khuynh hướng phát triển mạnh và chiếm ưu thế trong lớp cây tái sinh Những loài cây gỗ cứng sinh trưởng chậm chiếm tỷ lệ thấp và phân bố tản mạn, thậm chí còn vắng bóng trong thế hệ sau trong rừng tự nhiên

Trần Ngũ Phương (1970) [8] khi nghiên cứu về kiểu rừng nhiệt đới mưa mùa lá rộng thường xanh đã có nhận xét: “Rừng tự nhiên dưới tác động của con người khai thác hoặc làm nương rẫy lặp đi lặp lại nhiều lần thì kết quả cuối cùng là sự hình thành đất trống, đồi núi trọc Nếu chúng ta để thảm thực vật hoang dã tự nó phát triển lại thì sau một thời gian dài trảng cây bụi, trảng cỏ sẽ chuyển dần lên những dạng thực bì cao hơn thông qua quá trình tái sinh tự nhiên và cuối cùng rừng khí hậu sẽ có thể phục hồi dưới dạng gần giống rừng khí hậu ban đầu”

Vũ Tiến Hinh (1991) [5] khi nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên tại Hữu Lũng (Lạng Sơn) và vùng Ba Chẽ (Quảng Ninh) đã nhận thấy rằng, hệ

số tổ thành tính theo % số cây của tầng tái sinh và tầng cây cao có liên quan chặt chẽ với nhau Các loài có hệ số tổ thành ở tầng cây cao càng lớn thì hệ số

tổ thành ở tầng tái sinh cũng vậy

Thái Văn Trừng (2000) [16] khi nghiên cứu về thảm thực vật rừng Việt Nam, đã kết luận: ánh sáng là nhân tố sinh thái khống chế và điều khiển quá trình tái sinh tự nhiên trong thảm thực vật rừng Nếu các điều kiện khác của môi trường như: đất rừng, nhiệt độ, độ ẩm dưới tán rừng chưa thay đổi thì tổ hợp các loài cây tái sinh không có những biến đổi lớn và cũng không diễn thế một cách tuần hoàn trong không gian và theo thời gian mà diễn thế theo những phương thức tái sinh có qui luật nhân quả giữa sinh vật và môi trường

Trần Ngũ Phương (2000) [9] khi nghiên cứu các quy luật phát triển rừng tự nhiên miền Bắc Việt Nam đã nhấn mạnh quá trình diễn thế thứ sinh của rừng tự nhiên như sau: “Trường hợp rừng tự nhiên có nhiều tầng khi tầng

trên già cỗi, tàn lụi rồi tiêu vong thì tầng kế tiếp sẽ thay thế; trường hợp nếu chỉ có một tầng thì trong khi nó già cỗi một lớp cây con tái sinh xuất hiện và

sẽ thay thế nó sau khi nó tiêu vong hoặc cũng có thể một thảm thực vật trung gian xuất hiện thay thế, nhưng về sau dưới lớp thảm thực vật trung gian này

sẽ xuất hiện một lớp cây con tái sinh lại rừng cũ trong tương lai và sẽ thay thế thảm thực vật trung gian này, lúc bấy giờ rừng cũ sẽ được phục hồi”

2.1.3 Những nghiên cứu về cây Xoan đào

2.1.3.1 Trên Thế giới

a, Phân loại và thực vật học

Xoan đào có tên khoa học là (Pygeum arboreum Endl) tên đồng nghĩa

(Prunus arborea), tên khác theo tiếng Thái Lan - Lào May Mactec, thuộc họ

Rosaceae Trên thế giới Xoan đào phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới (Việt Nam, Lào, Campuchia, Ấn độ, Pakistan, Chine, Myanmar, Thailand )

Xoan đào là cây gỗ lớn trong điều kiện tự nhiên cây có thể cao tới 40m đường kính 75cm ).Thân cây hình trụ, thẳng, vỏ mỏng, nhẵn màu xám bạc, bên ngoài vỏ màu xanh lá cây, dác gỗ màu trắng Cành non được bao phủ bởi lông mịn dày đặc màu nâu, lá đơn nguyên hình trứng hoặc elip rộng 2-7cm, dài khoảng 15cm, 2 mặt

lá đều có lông Hoa chùm màu vàng trắng mọc ở nách lá hình chuông chia làm nhiều thùy Quả hạch, hình cầu, có lông, đường kính khoảng 0,5cm màu xanh lá cây sau đó màu đỏ hoặc đen

b, Đặc điểm sinh thái

Xoan đào là loài cây mọc phân tán (ít khi mọc thành cụm) trong các rừng nguyên sinh và thứ sinh Là loài cây ưa sáng khi trưởng thành, sinh trưởng tương đối nhanh, dễ gây trồng, có thể trồng thuần loài hoặc hỗn giao với nhiều loài cây khác Ở giai đoạn cây tái sinh thường chịu bóng, sinh trưởng mạnh khi vượt qua tầng cây bụi thảm tươi trong các loại rừng thứ sinh

Xoan đào có biên độ sinh thái rộng và gây trồng trên nhiều loại đất,

nhiều loại lập địa khác nhau Song những nơi còn tính chất đất rừng cây sinh trưởng và tái sinh mạnh hơn

* Phân loại, tên gọi, mô tả hình thái

- Tên thường gọi: Xoan đào hay Mạy thoong (theo dân tộc Tày)

- Tên khoa học là Pygeum arboreum Endl

- Họ thực vật: Hoa hồng (Rosaceae)

a Đặc điểm hình thái

Cây gỗ lớn cao 20-25m, thân thẳng tròn,đường kính 40-60cm Vỏ nhẵn màu tro bạc, cành non phủ đầy lông mịn màu rỉ sắt, có nhiều bì khổng tròn, màu nâu nhạt Toàn thân có mùi hôi bọ xít

Lá đơn nguyên, phiến lá dày, hơi nhọn Hoa chùm mọc ở nách lá, màu trắng vàng, đài hình chuông chia làm nhiều thùy Cánh hóa nhỏ, phủ nhiều lông

Xoan đào ra hoa tháng 8-9 quả chín tháng 11-12, khi chín chuyển từ màu xanh sang màu nâu nhạt Quả hạch, hình thận, đường kính 2cm Hạt có màu nâu nhạt, có nhiều dầu thơm

b Đặc tính sinh thái

Theo nghiên cứu của Vũ Văn Thông (1993, 2001) Xoan đào là cây bản địaphân bố rải rác trong rừng nguyên sinh và thứ sinh, có mặt hầu hết ở các tỉnh miền Bắc, sinh trưởng tốt và đây là loài cây khôi phục diện tích rừng bị suy thoái

Nguyễn Thị Nhung (2009) [7] Xoan đào là cây ưa sáng, sinh trưởng tương đối nhanh, chu kỳ kinh doanh không quá dài tùy theo mục đích kinh

doanh song 10-15 năm cây có thể khai thác gỗ để đóng đồ gia dụng, Xoan đào

dễ gây trồng, có thể trồng hỗn giao với nhiều loài cây khác Cây tái sinh mạnh trong các loại rừng thứ sinh có độ tàn che từ 0,3-0,5 Cây Xoan đào có biên

độ sinh thái rộng nên có thể gây trồng ở các tỉnh miền Bắc những nơi có lượng mưa bình quân 1500-2500mm/năm, nhiệt độ bình quân 20-27°C Có thể trồng ở các loại đất khác nhau nhưng thích hợp nhất là những nơi còn tính chất đất rừng hoặc trên là đất Feralit sâu dày, ẩm mát, thoát nước

c, Giá trị sử dụng

Xoan đào có gỗ giác màu hồng nhạt hơi vàng, lõi màu đỏ nâu nhạt Vòng năm có thể thấy trên mặt cắt ngang, gỗ có màu sẫm, tia nhỏ mật độ cao, mạch to trung bình Nhu mô quanh mạch hẹp Gỗ bền, tỷ trọng: 0,518, lực kéo ngang thớ 26 kg/cm2 Nén dọc thớ 368 kg/cm2, oằn 0,865 kg/cm2, dùng xây dựng đóng đồ gia đình Gỗ Xoan đào xếp nhóm VI, dùng trong xây dựng, đóng đồ, công vụ nông nghiệp Hạt ép dầu ăn hoặc để đốt, tỷ lệ dầu trong hạt 40-45% Hạt giã nhỏ sao với rượu đắp vào chỗ gãy xương làm vết thương chóng lành

Tóm lại: Qua những nghiên cứu trên Thế giới và Việt Nam cho thấy,

Xoan đào là loài cây bản địa đa tác dụng, sinh trưởng nhanh có khả năng trồng thành rừng sản xuất gỗ lớn Đây là nhân tố quan trọng quyết định sự thành công của việc phát triển loài cây này, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển rừng và quản lý rừng bền vững Những công trình nghiên cứu về Xoan đào ở Việt Nam và thế giới còn tản mạn, mới chỉ thực hiện một số nội dung đơn lẻ trên phạm vi hẹp Vì vậy, việc nghiên cứu đặc điểm phân bố, cấu trúc, sinh thái và tái sinh của Xoan đào trong rừng phục hồi tự nhiên tại xã Phong Huân, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn là rất cần thiết và có ý nghĩa khoa học nhằm bổ sung cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn loài trong tương lai

2.2 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu

2.2.1 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu

2.2.1.1 Ví trí địa lý, địa giới hành chính

Xã Phong Huân nằm về phía Nam của huyện Chợ Đồn cách trung tâm huyện 20km Giáp với các xã như sau:

- Phía Đông giáp xã Đại Sảo - Yên Mỹ

- Phía Tây giáp xã Nghĩa Tá

- Phía Bắc giáp xã Bằng Lẵng

- Phía Nam giáp xã Yên Nhuận - Bình Trung

Tổng diện tích đất tự nhiên là: 2.415ha

2.2.1.2 Địa chất thổ nhưỡng

Trên địa bàn xã Phong Huân có các loại đất chính sau:

Đất Feralit đỏ vàng phát triển trên phiến thạch sét và đá biến chất, tầng đất dày và trung bình, thành phần cơ giới thịt nhẹ hoặc pha sét, kết cấu tốt, tỷ lệ đạm trung bình Trên đất có thảm thực vật che phủ và có tỷ lệ mùn khá cao Loại đất này thích hợp cho trồng cây công nghiệp như quế, chè hoặc cây ăn quả

Tầng đất dày thành phần cơ giới thịt nặng đến sét nhẹ, đất chua, hàm lượng dinh dưỡng khá cao, thích hợp cho trồng cây lương thực, thực phẩm Nhìn chung tài nguyên đất của xã Phong Huân tương đối thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp

2.2.1.3 Khí hậu thủy văn

2.2.1.3.1 Khí hậu

Xã Phong Huân có những nét đặc trưng của khí hậu miền núi bắc bộ, khí hậu nhiệt đới gió mùa Mùa đông khô và lạnh; Mùa hạ nóng ẩm, mưa nhiều Nhiệt độ trung bình năm là 21,20C Hướng gió chính là gió Đông nam

* Chế độ nhiệt:

Nhiệt độ trung bình các tháng cao nhất: 39̊C trong các tháng 6, tháng 7

Các tháng lạnh nhất trong mùa đông là tháng 1 và tháng 2: nhiệt độ trung bình 16,10C Nhiệt độ thấp nhất tuyệt đối có thể xuống ( -20C )

Tổng nhiệt độ cả năm đạt: (7000 ÷ 8000)0C

* Chế độ mưa:

Lượng mưa trung bình năm: 1700mm Mùa mưa rừ tháng5 đến tháng10, lượng mưa chiếm 75÷80% lượng mưa cả năm, tập trung vào các tháng7 và tháng8 Số ngày mưa trong năm vào khoảng: 150-179 ngày/năm

2.2.1.4 Hiện trạng rừng và sử dụng đất

* Trong diện tích được xác định là xã Phong Huân với:

Tổng diện tích tự nhiên: 2.415,0ha

- Diện tích đất quy hoạch cho lâm nghiệp: 2.102,4ha

+ Diện tích đất lâm nghiệp có rừng: 1.910,9ha trong đó:

• Rừng tự nhiên: 1.571,1ha

• Rừng trồng: 339,8ha

+ Diện tích đất chưa có rừng quy hoạch cho lâm nghiệp: 191,5ha

+ Diện tích đất có rừng ngoài lâm nghiệp: 18,8ha

- Đất khác (Nông nghiệp, thổ cư ): 293,8ha

- Độ che phủ rừng là 79,9%

2.2.1.5 Tài nguyên nước

- Xã Phong Huân có hai con suối chính là suối Khuổi Huân và suối Nà

Tấc cùng nhiều khe suối nhỏ khác, nguồn nước mặt tương đối phong phú, với lượng mưa trung bình khoảng 1700mm, đây là nguồn nước phục vụ cho sinh hoạt và sản suất của nhân dân trong địa bàn xã Tuy nhiên muốn khai thác sử dụng được cần có sự đầu tư xây dựng các hệ thống kênh mương kiên cố

2.2.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu

2.2.2.1 Dân số và lao động

- Dân số: Hiện nay dân số xã Phong Huân có 1.067 người; số lao động

749 người, chiếm 70,19% trên tổng số dân toàn xã và được phân bố thành 6 thôn, gồm các thôn:

+ Thôn Bản Cưa có 222 khẩu, Số lao động 160người chiếm72% tổng

số dân trong thôn

+ Thôn Nà Tấc có 211 khẩu, số lao động 151người chiếm71% tổng số dân trong thôn

+ Thôn Pác Cộp có 271 khẩu, số lao động 157người chiếm72% tổng số dân trong thôn

2.2.2.2 Sản xuất nông nghiệp

Trồng trọt:

Diện tích đất nông nghiệp có tỷ lệ quá nhỏ so với tổng diện tích Trong

đó đất trồng lúa, màu ít, bình quân lương thực đầu người đạt 566,3kg/người/năm Sản phẩm trồng trọt chủ yếu là lúa nước, ngô, sắn Ruộng nước được phân bố nơi đất thấp, gần nơi dân cư, ven suối Năng suất thấp do kỹ thuật canh tác chưa cao, phu thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên

- Thủy sản:

+ Cá ruộng: Có diện tích 3ha, năng suất đạt 1,1 tạ/ha, sản lượng 0,33tấn + Cá ao: - Có 20ha mặt nước nuôi thủy sản, trong đó có 6ha ao xây đắp kiên cố, số còn lại là ao chắn che; đã thu hoạch khoảng 9ha, năng suất 6tạ/ha, sản lưởng 5,4tấn

- Chăn nuôi: Chăn nuôi luôn được quan tâm chỉ đạo, phòng chống dịch bệnh như triển khai phun thuốc tiêu độc khử trùng trên toàn xã Thành phần đàn gia súc tương đối đơn giản, chủ yếu là trâu, bò, lợn, gà Đàn gia súc phát triển chậm do trồng rừng, đồng cỏ bị thu hẹp, nhân lực trong từng hộ gia đình

đi lao động làm ăn xa

Công tác bảo vệ rừng, xây dựng phương án phòng chống cháy rừng, bảo vệ rừng tổ chức tuyên truyền sâu rộng trong nhân dân qua các buổi họp thôn và sinh hoạt các chi hội đoàn thể, trong năm không xảy ra cháy rừng, thường xuyên kiểm tra việc khai thác rừng tận thu lâm sản từ xử lý thực bì, trồng rừng

2.2.2.4 Thực trạng cơ sở hạ tầng

- Giao thông: Xã Phong Huân hiện nay đã có đường giao thông đổ bê

tông và cấp phối đến trung tâm xã, tuy nhiên do đường hẹp, dốc, một số đoạn đường lầy lội vào mùa mưa rất khó khăn cho việc đi lại, không có khả năng khắc phục ngay, việc giao lưu văn hóa, hàng hóa gặp nhiều khó khăn

- Thủy lợi: Tổng số có 90 công trình thủy lợi lớn nhỏ Trong đó có 11

công trình đập kênh xây kiên cố, số còn lại là mương phai tạm

Cân đầu tư cho thủy lợi để tăng năng suất cây trồng, tăng vụ trên diện tích đã có, đảm bảo an ninh lương thực cho người dân

- Y tế: Trú trọng công tác phòng chống dịch bệnh, vệ sinh an toàn thực

phẩm, khám chữa bệnh Triển khai các chương trình Y tế Quốc gia theo kế hoạch, tổ chức tiêm chủng cho trẻ theo kế hoạch, tổ chức tiêm chủng cho trẻ

em trong độ tuổi đầy đủ kịp thời, các dịch bệnh lớn không xảy ra do làm tốt công tác phòng bệnh

- Giáo dục: Tổ chức 2 trường học là: trường tiểu học và trường mầm

non, 100% trẻ đến tuổi đều được đi học, không có trẻ phải bỏ học do điều kiện khó khăn

- Đời sống văn hóa xã hội: Thường xuyên chăm lo đời sống cho các

đối tượng người có công với cách mạng, gia đình chính sách, hộ gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn Thực hiện tốt công tác giảm nghèo, các chính sách liên quan đến hộ nghèo như huy động vốn cho hộ nghèo, cận nghèo, vay vốn phát triển sản xuất có thu nhập ổn định cuộc sống vươn lên thoát nghèo bền vững

2.2.3 Nhận xét, đánh giá chung thuận lợi, khó khăn của điều kiện tự nhiên kinh tế - xã hội tới loài Xoan đào

* Thuận lợi

- Nhìn chung, thực hiện chỉ tiêu kinh tế - xã hội có nhiều thuận lợi song

cũng nhiều khó khăn Sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp tiếp tục phát triển

- Lực lượng lao động dồi dào, có kinh nghiệm trong sản xuất lâm nghiệp Rừng là nguồn sống chủ yếu của cộng đồng nên việc phát triển rừng

là nhiệm vụ chung của cộng đồng

* Khó khăn

- Rừng là nguồn sống quan trọng đối với người dân nên tình trạng xâm

lấn, khai thác trái phép rừng vẫn xảy ra

- Khu vực có địa hình phức tạp, giao thông khó khăn, nằm trong địa bàn dân cư kinh tế, văn hóa còn nhiều hạn chế

- Còn nhiều khó khăn trong công tác quản lý bảo vệ và phát triển kinh

tế xã hội

- Nguồn nhân lực hiện tại thiếu và hạn chế cả về mặt năng lực, trang

thiết bị và ngân sách để thực hiện hiệu quả công tác quản lý bảo vệ rừng

( Nguồn: UBND xã: Phong Huân )

PHẦN 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu là trạng thái rừng thứ sinh phục hồi tự nhiên nơi có Xoan đào phân bố

- Đề tài tập chung nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh trong trạng thái rừng thứ sinh phục nơi có Xoan đào phân bố

3.2 Địa điểm và thời gian tiến hành

- Tại xã Phong Huân, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn

- Thời gian nghiên cứu từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2016

3.3 Nội dung nghiên cứu

3.3.1 Phân loại trạng thái rừng có cây Xoan đào phân bố

3.3.2 Nghiên cứu đặc điểm hình thái và vật hậu cây Xoan đào

- Xác định đặc điểm hình thái thân, cành cây Xoan đào

- Xác định đặc điểm hình thái tán cây, lá cây Xoan đào

- Xác định đặc điểm vật hậu của loài cây Xoan đào (thời kỳ nở hoa, hình thành quả, rụng lá, v.v )

3.3.3 Đặc điểm sinh thái nơi Xoan đào phân bố

- Điều kiện khí hậu

- Đặc điểm đất nơi Xoan đào phân bố

3.3.4 Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây cao

- Đặc điểm cấu trúc tổ thành, mật độ

- Đặc điểm cấu trúc tầng thứ

- Đánh giá chỉ số đa dạng về loài

3.3.5 Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây tái sinh

- Cấu trúc tổ thành và mật độ

- Chất lượng, nguồn gốc và tỷ lệ cây tái sinh triển vọng

- Phân bố cây tái sinh theo chiều cao

3.3.6 Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển loài

3.4 Phương pháp nghiên cứu

3.4.1 Cách tiếp cận và phương pháp luận nghiên cứu

Hình 3.1: Sơ đồ các bước tiến hành nghiên cứu của đề tài

3.4.2 Phương pháp luận

Vận dụng quan điểm sinh thái phát sinh quần thể trong thảm thực vật rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1978): Thảm thực vật rừng là tấm gương phản chiếu một cách trung thành nhất mà lại tổng hợp được các điều kiện của hoàn cảnh tự nhiên đã thông qua sinh vật để hình thành những quần thể thực vật Thảm thực vật tái sinh tự nhiên phản ánh ảnh hưởng tổng hợp của các nhân tố sinh thái đến quá trình phục hồi rừng thứ sinh

Hình thái vật hậu,

ra hoa, kết quả, quả chín

Đề xuất biện pháp kỹ thuật lâm sinh phù hợp

sinh thái cây tầng cao

Mật độ, chất lượng, phân bố tầng cây cao

Thu thập, kế thừa các tài liệu, số liệu đã có

Tổng hợp, phân tích, đánh giá kết quả NC

Điều tra, thu thập

số liệu tại hiện trường

Đề tài đã sử dụng phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn đại diện ở các trạng thái thảm thực vật rừng có loài Xoan đào xuất hiện, số liệu đảm bảo tính đại diện, khách quan và chính xác

3.4.3 Phương pháp thu thập số liệu

3.4.4 Tính kế thừa

- Những tư liệu về điều kiện tự nhiên, khí hậu, thuỷ văn, đất đai, địa hình, tài nguyên rừng

- Tư liệu về điều kiện dân sinh, kinh tế, xã hội

- Sử dụng các kết quả nghiên cứu đã có về cây Xoan đào ở trong và ngoài nước (về đặc điểm sinh thái, phân bố, cấu trúc và điều kiện lập địa …)

3.4.5 Thu thập số liệu

Để thu thập số liệu ngoài hiện trường, đề tài áp dụng phương pháp điều tra thực nghiệm sinh thái thông qua hệ thống ô tiêu chuẩn tạm thời và bán định vị được bố trí trên các điều kiện lập địa khác nhau để nghiên cứu đặc điểm cấu trúc

tổ thành lâm phần có loài Xoan đào phân bố tự nhiên Tại 1 xã lập 9 ô tiêu chuẩn

có kích thước 1.000m2

(20x50m) trên điều kiện địa hình khác nhau (chân, sườn

và đỉnh) Trong ô tiêu chuẩn tiến hành đo đếm các chỉ tiêu sau:

a, Điều tra tầng cây gỗ

Trên mỗi ô tiêu chuẩn tạm thời, tiến hành điều tra tầng cây gỗ gồm các nội dung sau: (1) Xác định tên loài cho tất cả các cây có đường kính 6cm trở lên; (2) Đo đường kính ngang ngực (D1,3) những cây có D ≥ 6cm bằng cách

đo chu vi sau đó quy đổi ra đường kính thân cây; (3) Đo chiều cao vút ngọn (Hvn) và chiều cao dưới cành (Hdc) bằng thước sào có chia vạch đến 20cm, sai

số đo cao ± 10cm; (4) Đo đường kính hình chiếu tán (Dt) bằng thước dây theo hướng ĐT, NB, sau đó lấy giá trị bình quân với sai số là ± 10cm; (5) Phân cấp phẩm chất cây (tốt, trung bình, xấu), sau đó được ghi vào mẫu biểu 01

b, Điều tra cây tái sinh

Trên mỗi ô tiêu chuẩn điều tra tầng cây gỗ lớn, tiến hành lập 5 ô dạng bản có kích thước 25m2 (5x5m) trong đó 4 góc ở ô tiêu chuẩn và 1 ô ở trung tâm ô tiêu chuẩn Với từng ô dạng bản đã thiết lập, thực hiện các nội dung điều tra sau: (1) Xác định tên loài; (2) Xác định nguồn gốc (chồi, hạt); (3) Chất lượng cây tái sinh (tốt, trung bình, xấu); (4) Đo chiều cao cây tái sinh; (5) Xác định độ tàn che cho ô dạng bản Tổng số ô dạng bản là 90 ô, sau đó được ghi vào mẫu biểu 04

Ngoài ra, để điều tra cây Xoan đào tái sinh xung quanh gốc cây mẹ (cây trội), tiến hành lập các ô dạng bản có kích thước 25m2 (5x5m), 4 ô trong tán, 4 ô ngoài tán cây mẹ, tổng số 8 ô/1 cây trội Mỗi tỉnh điều tra xung quang

9 gốc cây trội, như vậy số cây trội là 9 cây/1 tỉnh Tổng số ô dạng bản là 72 ô/1 tỉnh, sau đó được ghi vào mẫu biểu 05

c, Điều tra cây bụi thảm tươi

Xác định thành phần loài lớp cây bụi, dây leo và thảm tươi Xác định tên, xác định chiều cao cho cây bụi Độ che phủ của cây bụi thảm tươi (tính theo % độ che phủ mặt đất) và được đánh giá cho toàn ô tiêu chuẩn Được đo theo 2 đường chéo của ô thứ cấp (25m2), sau đó được ghi vào mẫu biểu 02

d, Điều tra về đất

Tại mỗi xã đào 3 phẫu diện có kích thước (1,2x0,8x1,0m) gần nơi có

cây Xoan đào phân bố và mô tả theo hướng dẫn trong “Sổ tay điều tra quy

hoạch rừng” (1995) gồm: loại đất, độ dày tầng đất, tỷ lệ đá lẫn, thành phần

cơ giới, độ ẩm… sau đó được ghi vào mẫu biểu 03

3.4.6 Xử lý số liệu

3.4.6.1 Phương pháp nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng

a, Xác định trạng thái rừng cho đối tượng nghiên cứu

Để xác định các trạng thái rừng cho khu vực nghiên cứu đã dựa vào

tiêu chuẩn phân loại của Loeschau Tiêu chuẩn phân loại như sau:

- Kiểu I: Đất không có rừng, có thể có cây bụi hoặc cây tái sinh mọc rải rác

+ Kiểu Ia: Đất trống và trảng cỏ

+ Kiểu Ib: Trảng cỏ và cây bụi

+ Kiểu Ic: Trảng cỏ và cây bụi đã xuất hiện một số loài cây tái sinh

- Kiểu II: Là rừng thứ sinh phục hồi sau khai thác hoặc sau nương rẫy, bao gồm các cây tiên phong ưa sáng mọc nhanh và rừng đang tiếp tục phát triển

+ Kiểu IIA: Là trạng thái rừng phục hồi rừng còn non, bao gồm những cây tiên phong ưu sáng hoặc có D 1.3 ≤ 10cm và ∑G >10 m2/ha

+ Kiểu IIB: Là rừng phục hồi bao gồm những cây tiên phong ưa sáng hoặc có tính chất tiên phong ưa sáng có D 1.3 ≥ 10cm và ∑G >10 m2/ha

- Kiểu III: Rừng đã bị tác động ở nhiều mức độ khác nhau, kết cấu rừng bị phá vỡ

+ Kiểu IIIA: ∑G < 21m 2 /ha

- Kiểu IIIA1: Rừng nghèo kiệt, kết cấu bị phá vỡ hoàn toàn, tầng trên còn một số cây mẹ kém phẩm chất, cong queo sâu bệnh, tầng dưới chủ yếu là dây leo, bụi rậm, tre nứa xen lẫn và có độ tàn che < 0,3 ∑G < 10 m2/ha Tổng tiết diện ngang của những cây có D1.3 ≥ 40cm là ≤ 2 m2/ha

- Kiểu IIIA2: Là rừng bị khai thác kiệt nhưng đã có thời gian phục hồi nên đã hình thành tầng cây tương lai, có độ tàn che 0,3-0,5 Tổng tiết diện ngang từ 10-16m2/ha Tổng tiết diện ngang của những cây có D1.3 ≥ 40cm là

≤ 2 m2

/ha

- Kiểu IIIA3: Là rừng bị khai thác mạnh, cấu trúc rừng ít nhiều đã bị phá

vỡ, rừng có 2 tầng trở lên, rừng còn chất lượng khai thác, có độ tàn che 0,7 Tổng tiết diện ngang từ 16-21 m2/ha

+ Kiểu IIIB: Là trạng thái rừng bị tác động rất ít, cấu trúc rừng chưa bị phá vỡ, rừng có 2 tầng trở lên, rừng còn giàu về trữ lượng, có độ tàn che>0,7 Tiết diện ngang > 21m2/ha, tổng tiết diện ngang của những cây có D1.3 ≥ 40cm là 2-5 m2/ha

- Kiểu IV: Là trạng thái rừng nguyên sinh hoặc thứ sinh phục hồi đã phát triển đến giai đoạn ổn định

c, Mật độ

Công thức xác định mật độ như sau: 10.000

S

nN/ha   (2)

Trong đó:

- n: Tổng số cá thể của loài trong các OTC;

- S: Tổng diện tích các OTC (ha)

d, Đánh giá chỉ số đa dạng sinh học

Để đánh giá tính đa dạng của các quần hợp cây gỗ đã nghiên cứu vì chỉ

số này đánh giá tổng hợp cả độ đa dạng loài (số loài) và độ đa dạng trong loài (số cá thể của từng loài), đề tài đã sử dụng các chỉ số sau: