Tục bó chân của người Trung Quốc trong Gót sen ba tấc Phùng Ký Tài

Tục bó chân của phụ nữ Trung Quốc được nghiên cứu qua tác phẩm Gót sen ba tấc của Phùng Ký Tài là một đề tài hay và có giá trị. Trung Quốc là một trong những quốc gia không chỉ khổng lồ về diện tích mà còn khổng lồ về cả những giá trị văn hóa truyền thống. Bàn về văn hóa, phong tục Trung Quốc cũng đã có rất nhiều những tác phẩm văn học để lại ấn tượng sâu sắc. Ví như bàn về nghệ thuật uống trà của Trung Hoa, “thánh trà” Lục Vũ có tác phẩm Trà Kinh, đây được xem là cuốn bách khoa toàn thư về trà lâu đời nhất, từ đời nhà Đường. Mọi tập tục, văn hóa Trung Hoa đều được các tác giả trong nước ghi chép lại một cách vô cùng cẩn thận. Mỗi tác giả có một lối viết riêng, có người ghi lại tỉ mỉ, chi tiết, có người lại sáng tạo ra những câu chuyện đặc sắc để truyền tải tục lệ, nghi thức của đất nước cho hậu thế. Song, dù ở bất kì khía cạnh nào, nó cũng đều để lại cho người đọc những dấu ấn vô cùng sâu đậm về văn hóa Trung Hoa. Một trong những phong tục của người Trung Quốc nhận đươc nhiều sự quan tâm của các học giả và giới nghiên cứu, đó là tục bó chân. Tục lệ ấy có phải là một văn hóa đẹp hay là một tội ác? Đó vẫn luôn là một mối quan tâm đối với giới nghiên cứu Trung Quốc lẫn thế giới. Ngòi bút của Phùng Ký Tài qua tác phẩm Gót sen ba tấc sẽ giúp ta có một cái nhìn khách quan nhất, trọn vẹn nhất về tục lệ này, về cuộc sống, số phận của người phụ nữ thuộc thế hệ “gót sen vàng”. Có thể nói Phùng Ký Tài là nhà văn có ảnh hưởng không nhỏ đến nền văn học đương đại Trung Quốc. Tác phẩm Gót sen ba tấc của Phùng Ký Tài đã tái hiện một hủ tục tàn nhẫn của đất nước khổng lồ này. Đối với phụ nữ Trung Hoa xưa, có lẽ đây là môt trong những hủ tục ghê gớm và đau đớn nhất. Một tập tục trải dài hơn một ngàn năm cùng với bề dày của lịch sử giờ đây đã chấm dứt, nhưng những nỗi đau mà nó để lại vẫn còn đó. Để rồi, giờ đây khi nhắc lại người dân Trung Hoa lại cảm thấy đó là vết nhơ của dân tộc, đó là những năm tháng tăm tối của thời kì phong kiến. Với quan niệm về cái đẹp một cách lệch lạc và những chuẩn mực xã hội đặt ra cho một đôi chân bó, người phụ nữ buộc phải bó chân để “tồn tại”. Người ta ca tụng và tôn thờ đôi chân nhỏ bé của phụ nữ hơn tất cả mọi thứ trên đời. Văn hóa Trung Hoa chưa hề có một tục lệ nào lâu đời, tàn nhẫn và khốc liệt như thế. Nét văn hóa về tính dục kỳ quặc và có phần dị thường đã tạo ra sự tò mò, khiến mọi người luôn muốn tìm hiểu nó. Tất cả những điều đó đều được truyền tải dưới ngòi bút đầy “ma lực” và “thần kỳ” của Phùng Ký Tài, tạo thêm sự hưng phấn cho người đọc. Dựa trên cơ sở những bài viết, những nghiên cứu trước đó về hủ tục này, người viết muốn góp thêm tiếng nói của mình, mong muốn tìm hiểu sâu rộng hơn về tục lệ bó chân. Một tục lệ tuy đã cũ nhưng lại mang những ảnh hưởng rất lớn đến nhân dân Trung Hoa, đã tạo ra dấu ấn sâu đậm cho nền văn hóa ấy. Từ đó mang đến cho độc giả một cái nhìn chi tiết và cụ thể nhất về thế hệ phụ nữ với đôi chân “búp sen”.

MỤC LỤC

DẪN LUẬN

1 Lý do chọn đề tài

Trung Quốc là một trong những quốc gia không chỉ khổng lồ về diện tích màcòn khổng lồ về cả những giá trị văn hóa truyền thống Bàn về văn hóa, phong tụcTrung Quốc cũng đã có rất nhiều những tác phẩm văn học để lại ấn tượng sâu sắc

Ví như bàn về nghệ thuật uống trà của Trung Hoa, “thánh trà” Lục Vũ có tác phẩm

Trà Kinh, đây được xem là cuốn bách khoa toàn thư về trà lâu đời nhất, từ đời nhà

Đường Mọi tập tục, văn hóa Trung Hoa đều được các tác giả trong nước ghi chéplại một cách vô cùng cẩn thận Mỗi tác giả có một lối viết riêng, có người ghi lại tỉ

mỉ, chi tiết, có người lại sáng tạo ra những câu chuyện đặc sắc để truyền tải tục lệ,nghi thức của đất nước cho hậu thế Song, dù ở bất kì khía cạnh nào, nó cũng đều đểlại cho người đọc những dấu ấn vô cùng sâu đậm về văn hóa Trung Hoa Một trongnhững phong tục của người Trung Quốc nhận đươc nhiều sự quan tâm của các họcgiả và giới nghiên cứu, đó là tục bó chân Tục lệ ấy có phải là một văn hóa đẹp hay

là một tội ác? Đó vẫn luôn là một mối quan tâm đối với giới nghiên cứu Trung

Quốc lẫn thế giới Ngòi bút của Phùng Ký Tài qua tác phẩm Gót sen ba tấc sẽ giúp

ta có một cái nhìn khách quan nhất, trọn vẹn nhất về tục lệ này, về cuộc sống, sốphận của người phụ nữ thuộc thế hệ “gót sen vàng”

Có thể nói Phùng Ký Tài là nhà văn có ảnh hưởng không nhỏ đến nền văn

học đương đại Trung Quốc Tác phẩm Gót sen ba tấc của Phùng Ký Tài đã tái hiện

một hủ tục tàn nhẫn của đất nước khổng lồ này Đối với phụ nữ Trung Hoa xưa, có

lẽ đây là môt trong những hủ tục ghê gớm và đau đớn nhất Một tập tục trải dài hơnmột ngàn năm cùng với bề dày của lịch sử giờ đây đã chấm dứt, nhưng những nỗiđau mà nó để lại vẫn còn đó Để rồi, giờ đây khi nhắc lại người dân Trung Hoa lạicảm thấy đó là vết nhơ của dân tộc, đó là những năm tháng tăm tối của thời kìphong kiến Với quan niệm về cái đẹp một cách lệch lạc và những chuẩn mực xãhội đặt ra cho một đôi chân bó, người phụ nữ buộc phải bó chân để “tồn tại” Người

ta ca tụng và tôn thờ đôi chân nhỏ bé của phụ nữ hơn tất cả mọi thứ trên đời Vănhóa Trung Hoa chưa hề có một tục lệ nào lâu đời, tàn nhẫn và khốc liệt như thế Nétvăn hóa về tính dục kỳ quặc và có phần dị thường đã tạo ra sự tò mò, khiến mọingười luôn muốn tìm hiểu nó Tất cả những điều đó đều được truyền tải dưới ngòibút đầy “ma lực” và “thần kỳ” của Phùng Ký Tài, tạo thêm sự hưng phấn cho ngườiđọc Dựa trên cơ sở những bài viết, những nghiên cứu trước đó về hủ tục này, ngườiviết muốn góp thêm tiếng nói của mình, mong muốn tìm hiểu sâu rộng hơn về tục lệ

bó chân Một tục lệ tuy đã cũ nhưng lại mang những ảnh hưởng rất lớn đến nhândân Trung Hoa, đã tạo ra dấu ấn sâu đậm cho nền văn hóa ấy Từ đó mang đến chođộc giả một cái nhìn chi tiết và cụ thể nhất về thế hệ phụ nữ với đôi chân “búp sen”

2 Sơ lược tình hình nghiên cứu

Bó chân là một tập tục của người Trung Quốc rất thịnh hành trong thời kỳphong kiến Mặc dù được mọi tầng lớp phụ nữ trong xã hội Trung Hoa xưa ưachuộng nhưng cho đến ngày nay, khi nhìn lại lịch sử, hầu hết mọi người đều lên án

tập tục này Nghiên cứu về đề tài tục bó chân của người Trung Quốc thông qua tác

phẩm Gót sen ba tấc của Phùng Ký Tài, người viết nhận thấy rằng tại Việt Nam

thông tin về đề tài phần lớn chỉ là những bài báo điện tử như: An Ninh Thủ Đô, Phụ

nữ Today, Đời sống & Pháp luật, hay những đoạn video ngắn được đăng tải trêncác trang mạng xã hội như facebook, youtube mà trong nước chưa có một nghiêncứu nào cụ thể

Một trong những bài viết đề cập đến tác phẩm cũng như tục lệ này, đó là bài

viết “Nữ dịch giả Phạm Tú Châu: vang bóng một thời gót sen ba tấc” (Trần Hoàng Thiên Kim) đăng ngày 30/9/2012 trên antgct.cand.com.vn Bài viết nói đến dịch giả

Phạm Tú Châu và cho biết đây là một trong những tác phẩm thành công nhất củabà:

“Nói đến bà, có lẽ, một độc giả không đọc nhiều vẫn có thể nhớ được cuốn sách dịch Gót sen ba tấc (của Phùng Ký Tài), nói về phong tục bó chân của người Trung Hoa xưa, nhưng lại mang một thông điệp mạnh mẽ, sâu sắc về những bí ẩn giấu cả một pho lịch sử trong bàn chân nhỏ dài 3 tấc, (chỉ dài hơn điếu thuốc lá) Một cuốn sách dịch hay được tặng thưởng văn học dịch năm 1998 nhưng dư âm của nó thì vẫn còn lưu lại cho đến tận bây giờ Cuốn sách đã giúp đưa tên tuổi của

nữ dịch giả Phạm Tú Châu trước đó ít ai biết trở thành một hiện tượng trên diễn đàn văn học dịch và giúp bà sau đó trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam.”

Tục lệ bó chân cũng được nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài quan tâm đến, đặcbiệt là tại quốc gia Trung Quốc Một số nhà nghiên cứu có thể kể đến như: GaoHong Xing, nghiên cứu sinh tại trường Đại học Phúc Đán, Thượng Hải đã dành thời

gian để nghiên cứu vấn đề này, hiện ông cũng tác giả của cuốn sách A history of footbinding và Wang Ping với Aching for beauty: Footbinding in China Một cuốn

tiểu thuyết của nhà văn Jung Chan được xuất bản ở nhiều quốc gia trên thế giới, tuynhiên lại bị cấm ở Trung Quốc, tác phẩm có nhắc thế hệ người bà với đôi bàn chân

bị bó lúc hai tuổi, với nhan đề Wild swans: Three daughters of China Cùng một số

các tác phẩm thuộc các quốc gia khác cũng đề cập đến vấn đề này như: Dorothy Ko

với Cinderella’s sister : A revisionist history of footbinding ; Every Step and Lotus: Shoes for Bound feet, Lisa See với Snow Flower and the Secret Fan Ngoài ra, còn

một số bài viết được đăng tải trên các trang báo trực tuyến nước ngoài như: TheAtlantic, BBC News, The Guardian,…

Nhìn lại lịch sử vấn đề, từ những thành công mà tác phẩm đã mang lại choPhùng Ký Tài cũng như dịch giả Phạm Tú Châu, cùng những nghiên cứu đầy giá trịcủa các học giả, những bài viết ở trong và người nước, người viết mong muốn tìmhiểu cụ thể hơn về vấn đề này trên cơ sở kế thừa những người đi trước

3 Mục đích nghiên cứu

- Tìm hiểu kĩ hơn về tục lệ bó chân của phụ nữ Trung Quốc thông qua tácphẩm

- Nhận xét, đánh giá, đưa ra cái nhìn khách quan về tục lệ này

- Tìm ra cái hay cái đẹp trong sáng tác của Phùng Ký Tài

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp tổng hợp

- Phương pháp nghiên cứu lịch sử- xã hội

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính là tục lệ bó chân của phụ nữ người Trung Hoa,

với phạm vi nghiên cứu dựa trên tác phẩm Gót sen ba tấc của Phùng Ký Tài và

những tư liệu có liên quan đến đề tài

6 Kết cấu đề tài

Niên luận bao gồm các phần: Phần dẫn nhập, phần nội dung, phần kết luận vàtài liệu tham khảo Trong đó phần nội dung là phần chính

Phần dẫn nhập: Đề cập đến lí do vì sao người viết lại chọn đề tài này, tìm hiểu

lịch sử nghiên cứu vấn đề về tác giả và tác phẩm ở trong và ngoài nước, giới hạnphạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và bố cục đề tài

Phần nội dung: gồm bốn chương

Chương 1: Phùng Ký Tài và Gót sen ba tấc

Ở chương này người viết sẽ khái quát về tác giả Phùng Ký Tài, cuộc đời lẫn sự

nghiệp của ông Sau đó nói đến tác phẩm Gót sen ba tấc nội dung và hoàn cảnh

sáng tác của tác phẩm này

Chương 2: Tục bó chân của phụ nữ Trung Quốc

Giới thiệu về tập tục bó chân của người Trung Quốc, nguồn gốc, quy trình bó

chân và hình dáng, kích thước đôi bàn chân bó, thông qua tác phẩm Gót sen ba tấc.

Thấy được tài năng của Phùng Ký Tài khi miêu tả cách thức bó chân cùng nhữngkiến thức về “gót sen”

Chương 3: Quan niệm về chân bó “gót sen” của người Trung Quốc

Ở chương này, người viết sẽ nêu lên những quan điểm thẩm mỹ về đôi bànchân bó của người Trung Quốc, bao gồm chuẩn mực về cái đẹp và cảm hứng tình

dục được thể hiện qua tác phẩm Gót sen ba tấc.

Chương 4: Sự chấm dứt của tục bó chân

Chương này cho thấy thời kì lụi tàn của nhà họ Đồng trong tác phẩm cũng làthời kì lụi tàn của tục bó chân Bên cạnh đó còn nhắc đến những nỗi đau đớn, ảnhhưởng tiêu cực mà bó chân gây ra cho phụ nữ Trung Quốc nói chung và nhà họĐồng nói riêng

Kết luận: Tổng kết lại vấn đề từ chương 1 đến chương 4, đưa ra những nhận

định về đánh giá khách quan nhất về đề tài

Tài liệu tham khảo: Trích dẫn những tài liệu bằng tiếng Việt và tiếng Anh

được sử dụng trong quá trình nghiên cứu

CHƯƠNG 1: PHÙNG KÝ TÀI VÀ GÓT SEN BA TẤC

1.1 Tác giả Phùng Ký Tài

1.1.1 Cuộc đời

Phùng Ký Tài là một trong những nhà văn nổi tiếng của Trung Quốc Ông sinhnăm 1942 tại thành phố Thiên Tân, nguyên quán tại Ninh Ba, Chiết Giang, TrungQuốc Năm 1960, sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông, nổi bật với chiều cao mộtmét chín mươi hai, ông đăng kí tham gia đội bóng chuyền Từ thuở nhỏ, ông đã yêuthích mỹ thuật, văn học, âm nhạc, Nên sau này ông đi theo con đường trở thànhgiáo viên dạy mĩ thuật, chuyên vẽ theo lối cổ Cũng trong khoảng thời gian này ôngtham gia công tác tại Hội Nghiên cứu hội họa Truyền thống Trung Quốc thuộcthành phố Thiên Tân Phùng Ký Tài luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến văn hóa,phong tục của địa phương, chính vì thế mà các sáng tác của ông đều mang đậm dấu

ấn văn hóa, bản sắc dân tộc

Năm 1966, Mao Trạch Đông khởi xướng Cách mạng văn hóa tại Trung Quốc,tạo ra những ảnh hưởng nghiêm trọng về kinh tế, văn hóa, xã hội, Phùng Ký Tài lànhân chứng sống đồng thời cũng là một nhân vật trong tấn bi kịch khủng khiếp ấy.Ông phải hứng chịu những ảnh hưởng nặng nề từ cuộc cách mạng này Cách mạngvăn hóa khiến cuộc sống của ông trở nên vất vả khó nhọc, ông phải chuyển đủ thứnghề, làm đủ mọi việc từ công nhân, nhân viên bán hàng cho đến dạy học, Cũngtrong thời gian này, ông nhiều lần bị bắt và bị đưa ra đấu tố Tuy nhiên, mọi khókhăn đều không khiến ông lùi bước, ngược lại, nó còn là động lực thúc đẩy ông

không ngừng sáng tác, để nói lên sự thật, để đòi lại công bằng cho dân chúng “Bao cảm xúc suy nghĩ dồn nén trong người khiến ông thấy bức xúc phải viết ra và ông

đã bí mật sáng tác trong những ngày tháng đen tối đó, viết xong phải cuốn trong ống tre giấu kẽ tường, dưới nền gạch.” [3; Tr.5]

Năm 1978, Đại Cách mạng văn hóa đã kết thúc, Phùng Ký Tài trở lại thànhphố, điều hành Phòng sáng tác và Bình luận thuộc Cục Văn hóa Thiên Tân Đồngthời ông cũng là chủ biên tạp chí Văn học tự do đàm và tạp chí Nghệ thuật gia, Phóchủ tịch Trung ương Dân Tiến, Uỷ viên Mặt trận dân tộc toàn quốc, v.v

1.1.2 Sự nghiệp

Sau năm 1977, Trung Quốc bước vào “thời kì văn học mới” với thế hệ các nhàvăn viết về “cái mới”- sự thật, lên án những xấu xa tồn dư trong Cách mạng vănhóa Phùng Ký Tài là nhà văn đi đầu trong xu hướng ấy, những năm tháng cơ hàn,cuộc sống hòa nhập cùng với quần chúng đã làm nên những sáng tác của ông.Chứng kiến những nỗi đau của dân chúng những điều “chướng tai gai mắt” đã đượcông phản ánh lại dưới ngòi bút sâu cay của mình

Phùng Ký Tài viết văn từ trong những ngày về nông thôn tham gia Cách mạngvăn hóa Trong khoảng thời gian sống ở Thiên Tân đến năm 1982, ông phục vụ chomột số hiệp hội như: Hiệp hội Văn học, Liên đoàn văn học và nghệ thuật TrungQuốc, Chủ tịch Hiệp hội Nhà văn Thiên Tân Cũng trong khoảng thời gian này(1978 -1983), khi Cách mạng văn hóa kết thúc, ông liên tục sáng tác và cho ra đời

những tác phẩm có giá trị Là một nhà hoạt động văn hóa, ông luôn muốn bảo tồn

và lưu giữ cái đẹp, vì vậy ông viết rất nhiều về văn hóa, phong tục Trung Quốc.Phùng Ký Tài với mong muốn đem nền văn hóa Trung Quốc xa xưa đến với các thế

hệ sau này, nên các tác phẩm của ông đều hướng về cội nguồn, gốc rễ của dân tộc

Có lẽ vì thế mà Phùng Ký Tài là một nhà văn tiêu biểu cho dòng “văn học tầm căn”

“Văn học tầm căn” là dòng văn học tìm về với cội nguồn, gốc rễ dân tộc Đúng như

ý nghĩa của nó, thông qua các sáng tác của mình, Phùng Ký Tài đã tìm về với vănhóa Trung Quốc mà cụ thể hơn là văn hóa của vùng đất Thiên Tân Ông đã lấy vùngđất Thiên Tân làm nguồn mạch và xây dựng cảm hứng sáng tác cho mình Nếu như

Mạc Ngôn được mệnh danh là “vị hoàng đế khai phá trời đất của làng Đông Bắc Cao Mật”1 thì Phùng Ký Tài là một nhà văn với những sáng tác mang đậm “phong

vị Thiên Tân” Cũng như bao tác gia khác thuộc dòng “văn học tầm căn”, khi sángtác, Phùng Ký Tài đã giữ lại được “cái gốc, rễ” của văn hóa, đồng thời cũng thểhiện quan niệm của mình trước cái ngu muội của dân tộc Ông chỉ ra rằng dân tộcmình cần thay đổi, loại bỏ cái lạc hậu để phù hợp với sự biến thiên của xã hội.Bên cạnh đó, những sáng tác của ông cũng mang đậm dấu ấn hiện thực Ở mỗimột lĩnh vực ông đều chọn cho mình một lối viết riêng Đối với những tác phẩmphản ánh hiện thực ông thiên về cách viết nghiêm túc, sâu sắc, chân thực, cảmđộng, để lại ấn tượng mạnh mẽ trong người đọc Những tác phẩm phản ánh hiệnthực liên quan đến cuộc Cách mạng văn hóa đã gây được sự chú ý trong giới bạn

đọc, có thể kể đến như : A! (1979, đạt giải Truyện vừa ưu tú toàn quốc 1977 – 1980), Chiếc tẩu thuốc khắc hoa (1979, đạt giải Truyện ngắn ưu tú toàn quốc 1978 – 1984), Con đường rẽ trải đầy hoa (1979), Người vợ cao và anh chồng lùn (1982), Cảm tạ cuộc đời (đạt giải Truyện vừa ưu tú của tạp chí Truyện vừa chọn lọc),… Ngoài ra, ông còn có một số tác phẩm khác như các truyện vừa Trên cả tình yêu, Dấn mình, Trong mưa gió, Đèn thần,… truyện dài Nghĩa hòa quyền (viết chung với

Lý Định Hưng, hoàn tất năm 1977)

1984 Phùng Ký Tài chọn cho mình một hướng đi khác trong sự nghiệp văn

học, ông đi “theo con đường phê bình tính xấu của dân tộc như Lỗ Tấn đã từng làm” [3; Tr.6] Đánh dấu bước ngoặc chuyển đổi này của ông là tác phẩm Roi thần

(tác phẩm khi ra đời đã đạt giải Truyện vừa ưu tú toàn quốc ngay trong năm 1984)

Tiếp theo sau đó là Gót sen ba tấc (1986), Âm dương bát quái (1988) Bộ ba tác

phẩm này được coi là “quái thế kì đàm” của văn học Trung Quốc Ngoài ra, còn

một số tác phẩm khác như: Pháo nổ đôi và một loạt truyện ngắn Nhân vật phố phường

Tuy không đạt được những giải thưởng lớn nhưng những sáng tác của ông đềugây được sự chú ý từ phía độc giả cũng như giới phê bình Phần lớn các tác phẩmcủa Phùng Ký Tài đã được dịch sang nhiều thứ tiếng khác như: Anh, Pháp, Đức,Nhật, Nga Bởi đó là những tác phẩm đặc sắc về văn phong, cách dẫn truyện và mỗinhân vật trong sáng tác của ông đều vô cùng đặc biệt Ông dành rất nhiều sự quantâm của mình cho mảnh đất Thiên Tân, trong khoảng thời gian ông làm ở các hiệphội văn học, ông đã dành nhiều thời gian để bảo tồn di sản văn hóa tại nơi này

1 http://pda.vietbao.vn/Van-hoa/Nha-van-Mac-Ngon-Lang-que-la-bau-vat-cua-toi/40030110/105/

Nhân vật chính trong các tác phẩm của ông hầu hết là những con người thuộc vùngđất Thiên Tân Một trong những hành động cho thấy sự quan tâm đặc biệt của ôngdành cho mảnh đất quê hương là năm 2003 chính ông là người đã đề xuất ra mộtchương trình bảo tồn di sản văn hóa trên toàn quốc, đồng thời ông cũng đã bán cáctác phẩm nghệ thuật của mình để gây quỹ ủng hộ chương trình Thông qua các sángtác của ông, người đọc có thể cảm thấy được chút dư vị cổ xưa, truyền thống nhưngcũng không kém phần mới mẻ, tân tiến mà Phùng ký Tài mang lại Đó là một trongnhững yếu tố đã làm nên cái lạ trong văn chương của ông.

Năm 1987, ông được Trung tâm truyện ký Mĩ trao tặng huân chương Danh

nhân thế giới trong năm Ông cũng là nhân vật được nhắc đến trong cuốn Người trí thức nổi tiếng thế giới của Anh và Nhân vật kiệt xuất thế giới của Mĩ.

Hiện nay, ông trở lại cuộc sống với nghiệp giảng dạy mĩ thuật Ông coi vănchương là nghề tay trái làm phong phú cho cuộc sống của mình Có thể nói Phùng

Ký Tài là một con người toàn diện trong mọi lĩnh vực Không chỉ là một nhà vănsâu sắc ông còn là nhà hoạt động xã hội đầy tâm huyết Cõ lẽ vì thế mà không riêngnhững người dân Trung Quốc ngưỡng mộ và yêu quý ông mà tất cả những ai yêumến văn học cũng đều cảm thấy khâm phục con người này

1.2 Tác phẩm Gót sen ba tấc

1.2.1 Hoàn cảnh sáng tác

Gót sen ba tấc được đăng vào năm 1986 trên tạp chí Thu Hoạch Tác phẩm nằm trong “bộ ba quái thế kì đàm” bao gồm: Roi thần (1984), Gót sen ba tấc (1986)

và Âm dương bát quái (1988) Đây là một trong những tác phẩm thuộc đề tài phong

tục văn hóa, lấy cảm hứng từ mảnh đất “ruột thịt” Thiên Tân Tác phẩm đã phảnánh được phong tục “quái gở” bó chân của người Trung Quốc Đây là một trongnhững tác phẩm được nhiều độc giả đón nhận và vô cùng yêu thích Tác phẩm đượcdịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới như Nhật, Mỹ, Đức,

1.2.2 Nội dung tác phẩm

Gót sen ba tấc lấy bối cảnh là mảnh đất Thiên Tân với nhân vật chính là Qua

Hương Liên, một cô gái con nhà nghèo có đôi bàn chân bó xinh đẹp Qua đó, chothấy một tập tục kì cục, tàn nhẫn, dã man của người Trung Quốc thời bấy giờ.Không chỉ để lại ấn tượng cho người đọc bởi cái tên mà còn ở cả nội dung đặc sắc,một bức tranh toàn cảnh về xã hội Trung Quốc, chỉ qua vài nét bút ông đã vẽ ra cái

xã hội ấy một cách đầy đủ nhất Đó là một xã hội với tập tục kì lạ, xem bàn chânnhỏ là đỉnh cao vẻ đẹp của người con gái Tác phẩm gồm mười sáu hồi, kể về cuộcđời nàng Hương Liên từ khi còn nhỏ cho đến lúc chết Hương Liên mồ côi cha mẹ,

từ nhỏ đã ở với bà ngoại Bà ngoại Hương Liên với kinh nghiệm cùng với sự khéoléo đã biến đôi chân của nàng thành một “búp sen” nhỏ xinh Qua Hương Liên nhờ

có đôi bàn chân ấy mới được gả vào nhà giàu, trở thành dâu trưởng của dòng họĐồng quyền quý Tưởng chừng như cô sẽ có một cuộc đời suôn sẻ nhưng mọichuyện giờ đây mới bắt đầu Cô gái ấy bước vào cuộc tranh giành quyền lực Dựavào đôi bàn chân bó của mình, nàng trở thành “báu vật”, cũng vì thế mà nàng luôn

bị đố kị, ghen ghét, đặc biệt là thím Hai Bạch Kim Bảo Hương Liên sinh được một

cô con gái nhỏ tên là Liên Tâm Liên Tâm đến tuổi bó chân thì đột nhiên mất tích vìthế Hương Liên rất đau buồn Đồng Nhẫn An mất, Hương Liên trở thành trụ cột,một tay quán xuyến mọi việc Những năm cuối đời Thanh đầu thời Dân Quốc,người ta bắt đầu kêu gọi bỏ đi tục lệ bó chân, khuyến khích cởi vải bó để chân tựnhiên Từ đó, hình thành hai phái “Triền túc” (chân bó) và “Thiên túc” (chân tựnhiên) Đứng đầu phái “Triền túc” là Qua Hương Liên, đứng đầu phái “Thiên túc”

là Ngưu Tuấn Anh Cuộc tranh cãi gay gắt giữa hai phái diễn ra vì thế họ quyết định

mở cuộc thi chân để phân định thắng thua Cuộc thi chân vừa bắt đầu thì HươngLiên liền ngất đi sau khi nhìn thấy gan bàn chân phải của Tuấn Anh Không lâu sau

bà qua đời Kết truyện là cảnh Đào Nhi – một người hầu của Hương Liên, đến gặpTuấn Anh và nói cho cô biết cô chính là Liên Tâm – con gái của Bảo Liên nữ sĩHương Liên

CHƯƠNG 2 : TỤC BÓ CHÂN CỦA PHỤ NỮ TRUNG QUỐC

2.1 Nguồn gốc của tục bó chân

Kim liên tam thốn không phải là câu chuyện khô cứng về nền văn hóa Trung

Hoa, càng không phải là câu chuyện tình yêu ngọt ngào nào đó, mà nó là câuchuyện viết về cái cay đắng, tủi nhục của người phụ nữ phong kiến Trung Quốcphải bó chân để làm thú vui cho bọn đàn ông “Gót sen vàng” là cái tên mỹ miềudành cho những người phụ nữ có đôi chân nhỏ nhắn tựa búp sen Tưởng chừng nhưcái tên ấy chính là một niềm kiêu hãnh, nhưng bên cạnh nó còn ẩn chứa những nỗiđau mà chỉ có người phụ nữ bó chân mới thấu hiểu Phùng Ký Tài qua tác phẩm

Gót sen ba tấc đã cho ta thấy được quan niệm về vẻ đẹp chuẩn mực của phụ nữ

Trung Quốc xưa, từ đó cũng phản ánh cái hủ tục đáng ra không nên tồn tại ấy Tậptục này bắt nguồn từ một quan điểm thẩm mĩ quái gở của Vua chúa bạo tàn Đôibàn chân cả người phụ nữ bỗng trở thành thú vui của bọn đàn ông Họ chỉ biết ngắmnhìn đôi chân mà họ cho đó là nét đẹp ủy mị của người phụ nữ nhưng chưa một lầnnghĩ đến nỗi khổ của người phụ nữ ấy khi bị bó chân nhỏ lại chỉ còn ba tấc, nỗi đớnđau khôn tả cả về tinh thần và thể xác buộc phải làm cho đôi chân mình biến dạng.Nói đến tục lệ này, thực chẳng ai biết rõ nó bắt đầu tự bao giờ và tồn tại như

thế nào Chỉ biết rằng “từ thời Lý Hậu Chủ đến ngài Tuyên Thống trò bó chân của đàn bà đã được một ngàn năm ” [3, Tr.153] Đối với xã hội Trung Quốc có rất

nhiều cách lí giải về sự ra đời của tập tục này Xuất xứ của tục bó chân được lưutruyền trong dân gian qua bao thời kì, lâu dần người ta lấy những câu chuyện đó để

lí giải cho nguyên nhân ra đời của tục lệ này Câu chuyện được dân gian nhắc đếnnhiều nhất là truyện Trụ Vương và nàng Đắc Kỷ Khoảng hơn ba ngàn năm trở vềtrước, truyền thuyết kể rằng Trụ Vương yêu nàng Đắc Kỷ một cách mù quáng,không phân biệt được đâu là người, đâu là yêu Đắc Kỷ với vẻ đẹp “nghiêng nướcnghiêng thành” là một tuyệt sắc giai nhân, nhưng tiếc thay nàng chỉ là một con cáothành tinh với bản chất gian ác, ma mãnh Đắc Kỷ với thân hình đẹp một cách hoàn

mỹ duy chỉ có đôi chân là chân của cáo Để che đậy đôi bàn chân hồ ly của mình,nàng Đắc Kỷ phải dùng một dải lụa dài để bó chúng lại Từ đó mà tục bó chân hìnhthành

Một truyền thuyết khác cũng được lưu truyền trong dân gian đó là truyện nàngPhi Yến với Hán Thành Đế Triệu Phi Yến là một mỹ nhân nổi tiếng trong lịch sửTrung Quốc với dung mạo xinh đẹp tuyệt thế Phi Yến với thân hình uyển chuyểnnhư chim yến đã làm Hán Thành Đế say mê, ngày đêm sủng hạnh Để tăng thêmsức quyến rũ, nàng đã cuốn những dải lụa quanh bàn chân cho gọn lại để nhảy múa.Hán Thành Đế bị cuốn hút bởi nhan sắc của nàng cùng với đôi chân nhỏ, nên gọi nó

là “kim liên tam thốn” (gót sen ba tấc) Cũng từ đó lệnh cho các phi tần khác phải

bó chân như Triệu Phi Yến Đây được xem là câu chuyện được nhiều người biết đếnnhất và chấp nhận cho đó nguyên nhân hình thành nên tục bó chân

Những câu chuyện về nguồn gốc của tục bó chân được dân gian lưu truyềnqua bao thế hệ Nhân vật chính hầu hết đều là những mỹ nhân Một câu chuyệntương tự như Triệu Phi Yến, nhưng nàng mỹ nữ được nhắc đến ở đây là nàng Giáng

Phi sống vào thời Nam Bắc Triều Hay câu chuyện về nàng cung nữ đời nhà Đường,với điệu múa uyển chuyển, nhẹ nhàng như hoa, bồng bềnh như gió, lướt nhẹ trênđôi chân được bó lụa gấm đã làm say lòng bao vị vương tôn công tử, thậm chí là cảbậc quân vương Vì ghen tị với nàng cung nữ này mà những phi tần, cung nữ trongcung đều bắt chước nàng bó chân, để được nam nhân sủng ái Một giả thuyết kháclại đặt ra rằng tục bó chân bắt nguồn từ thời nhà Thương, trị vì từ năm 1700 đến

1027 trước Công nguyên Hoàng hậu đời nhà Thương có đôi chân nhỏ, méo mó Đểtránh sự chê cười của mọi ngươi, bà đã ra lệnh cho tất cả phi tần, cung nữ tronghoàng cung phải bó chân để đôi chân trở nên dị dạng, xấu xí Một truyền thuyếtkhác lại kể rằng tục bó chân có từ triều đại nhà Tống, dưới sự trị vì của vua Lý Dực,

từ năm 961 – 975 Thời đó, vua Lý Dực đã đem lòng yêu một vũ nữ xinh đẹp.Người vũ nữ này muốn có đôi bàn chân giống trăng non nên đã bó chân mình chonhỏ gọn lại và trình diễn điệu múa hoa sen Cách gọi “gót sen hồng” cũng từ đó mà

ra đời Những câu chuyện trên đều lí giải cho tục lệ bó chân của người phụ nữTrung Quốc Cũng là điệu múa sen, Phùng Ký Tài trong tác phẩm của mình có dẫnmột truyền thuyết :

“Hậu Chủ Nam Đường có cung tần Yểu Nương, người đẹp múa hay, Hậu Chủ ra lệnh xây đài vàng theo hình hoa sen, xung quanh treo đầy châu báu, cho Yểu Nương bó chân bằng lụa, múa trên đài sen Từ đấy đàn bà trong cung hay ngoài thiên hạ đều dùng lụa bó chân cho đẹp, cho sang, cho xinh, cho nhã; dần dần thành phong tục gọi chân bó cho nhỏ là kim liên Song còn một thuyết nữa là Đông hôn hầu nước Tề sai cung nhân lấy vàng lá cắt thành những bông sen đính trên nền nhà cho nàng Phi họ Phan bước lên trên, mỗi bước mỗi vẻ, yểu điệu say người, gọi

là “mỗi bước nở sen vàng” Sau phụ nữ gọi chân nhỏ là kim liên.” [3, Tr.204]

Có rất nhiều thuyết bàn về việc ra đời của tục lệ này, song chưa ai chứng minhđược đâu là nguyên nhân chính xác để lí giải cho nguồn gốc tồn tại của lệ này Nói

về vấn đề này họa sĩ Frédéric Pineau cho rằng:

“Loại truyền thuyết như thế thì nhiều lắm và trong nền văn hóa Trung Hoa người ta thường khó mà phân biệt được đâu là huyền thoại, đâu là thực tế Nhưng, người ta biết rằng tập tục bó chân ở phụ nữ đã có từ rất sớm, khoảng thiên kỷ đầu tiên”

Được biết, tục lệ bó chân vốn dĩ là của người Hán, khi người Mãn Thanh trànqua cửa ải, nhà Thanh đã ban hành lệnh cấm bó chân đối với phụ nữ Mãn, đồng thờicũng buộc phụ nữ Hán phải cởi vải bó Từ năm Thuận Trị thứ hai triều đình nhàThanh đã hạ chiếu nghiêm cấm Năm Khang Hy thứ ba lại ra chiếu cấm nữ bó chân,

ai vi phạm thì trị tội cha mẹ Tuy nhiên, sức mạnh truyền thống rất lớn, khó cấmnổi, với một “phép ma” nào đó, tất cả các phụ nữ thời này đều yêu thích bó chân

“Người tộc Hán vẫn bó theo lệ, rồi con gái tộc Mãn cũng giấu cha, giấu mẹ, lẳng lặng lấy vải bó chân thành “lát dưa”.[3; Tr.154] Theo nhà nghiên cứu Đàm Đại Chính (Trung Quốc), “thời Tống bắt đầu mở rộng diện phụ nữ bó chân, thời nhà Nguyên tiếp tục phát triển, tới nhà Minh tục bó chân càng thịnh” Trong tác phẩm,

khi nhân vật Đồng Nhẫn An nói về lịch sử của chân bó, ông cho rằng bó chân có từ

đời Đường Dẫn chứng là những câu thơ trong bài Vịnh bức tranh Dương phi múa khéo của Từ Dụng Lý:

“Khúc án nghê thường túy vũ bàn, Mãn thân hương hãn khiếp y đan, Lăng ba bộ tiểu cung tam thốn, Khuynh quốc mạo kiều hoa nhất đoàn”

Bài thơ này có nhắc đến từ “tam thốn” có nghĩa là “ba tấc”, dựa vào đó ông chorằng tiêu chuẩn này đã được đặt ra vào thời Đường Ngoài ra còn có thêm những bài

thơ khác của Đỗ Mục, Tiêu Trọng Khanh, Bạch Lạc Thiên Vào giữa thế kỷ XVII,

một nhà truyền giáo người Bồ Đào Nha, Martin de Rada, đã đến thăm miền NamTrung Quốc và cung cấp nhiều bằng chứng phong phú, chứng minh rằng tục lệ nàyđược phổ biến nhất vào thời nhà Minh

Như vậy, không ai biết rõ nguồn gốc chính xác của tục lệ này bắt nguồn từkhi nào và từ đâu Chỉ biết rằng nó có nguồn gốc từ các cung phi, cung nữ trongcung đình, sau đó lan ra các gia đình quý tộc cuối cùng là ở mọi tầng lớp trong xãhội Phàm làphụ nữ đã sinh ra ắt phải phải bó chân, “từ thái hậu, cung phi, gái nhà quê, nhà chài, văn Lý Thanh Chiếu, võ như Lương Hồng Ngọc, ai chẳng bó?” [3;

Tr.153] Một tập tục với hơn một ngàn năm tồn tại với những nỗi đau đớn, nhữngganh đua, đố kị vì “đôi chân hoa huệ”, cứ nối tiếp nhau từ đời này qua đời khác Cóthể nói đây là một cực hình với những người phụ nữ, một cực hình mà ai cũngmuốn được nếm thử trong đời Nghe có vẻ mâu thuẫn, song nó lại rất đúng với thời

ấy Bởi lẽ, bó chân là tiêu chuẩn của mọi thứ, người ta lấy đó là thước đo phụ nữ

Có lẽ, chính vì những lí do ấy mà chân bó mới xuất hiện và tồn tại được lâu nhưthế

2.2 Cách thức bó chân

Bó chân trở thành truyền thống của người Trung Hoa, nhưng đâu phải cứ hễ làtruyền thống thì ai cũng biết cách để bó một đôi chân đẹp Phùng Kỳ Tài, trong tácphẩm của mình cũng từng khẳng định rằng đó là “một bộ môn học vấn” Như vậy,

đủ để cho ta thấy cái khó, cái phức tạp của việc bó chân Thực chất bó chân không

hề đơn giản chút nào, bởi “chỉ riêng bàn về tài nghệ, độ tinh xảo, mức công phu, kiểu cách biện pháp, tuyệt kỹ, bí mật của cái trò đó, ít ra cũng phải nói vài ba ngày trời” [3; Tr.154] Ngày bó chân phải là ngày “đại cát”, người bó chân cũng phải là

người “đại tài” Vậy nên, để có một đôi chân đạt chuẩn “ba tấc sen vàng” người ta

đã đặt ra những quy cách nhất định Như một sợi dây nối kết truyền thống, nhữngngười phụ nữ trong gia đình cứ thế nối tiếp nhau, học hỏi quy cách ấy mà bó chân.Vào giai đoạn sau này, khi bó chân đã trở nên thịnh hành ở mọi tầng lớp trong

xã hội, người mẹ sẽ cố gắng bó chân cho con gái mình bất kể sớm hay muộn Vìvậy mà người ta thường phân chia ra hai loại bó chân chủ yếu là bó sớm và bómuộn “Bó sớm” (triền túc) tức là bó chân cho trẻ từ rất sớm, hay còn gọi là bóchậm Cách này tuy mất nhiều thời gian nhưng sẽ đỡ đau hơn nhiều Đối với nhữnggia đình quyền quý, khá giả hầu hết họ sẽ áp dụng cách bó này Độ tuổi để thực hiện

bó sớm thường rất nhỏ chỉ 4-5 tuổi Cách bó này rất đơn giản, khoảng 4-5 năm là sẽ

hoàn tất việc bó chân cho trẻ Lợi dụng khung xương bàn chân còn yếu dễ uốn nắn,người mẹ sẽ dùng vải quấn chặt bàn chân lại, sau đó mang giày chặt cho con hàngđêm khi ngủ Ngoại trừ ngón chân cái, bốn ngón chân còn lại theo thời gian sẽ dầndần quặp lại vào lòng bàn chân, hoặc sẽ không phát triển bình thường mà bị teo nhỏlại Do bị bó chặt, bàn chân sẽ không phát triển được chiều ngang, nên sẽ đẩy mubàn chân u lên Đôi bàn chân này sẽ được bó theo kích cỡ truyền thống, tức là sẽ bóchặt từ từ đến khi nào bàn chân đạt được đúng ba tấc Cách bó này không mấy đauđớn, tuy nhiên, nó lại để lại những ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe Những bé gáikhi bó chân quá sớm sẽ thường bị bênh tật, yếu đuối và đặc biệt là chết yểu.

“Bó muộn” còn gọi là bó nhanh, bó gấp Cách bó này sẽ hạn chế về thời gianhơn song lại rất đau đớn, chẳng khác gì tra tấn Bởi “bó muộn” thường thịnh hành ởnhững gia đình có tầng lớp thấp kém trong xã hội, mải mê làm ăn mà quên bó châncho con gái Cách bó này có phần thô bạo và phức tạp Việc bó chân phải chọn ngàylành tháng tốt, bó chân phải kĩ, phải đẹp Do đã lớn, bàn chân của trẻ đã chắc chắnhơn, nên trẻ sẽ không bị chết yểu hay bệnh tật, sau này cũng vẫn có thể làm đượcviệc nặng Tuy nhiên, vì sự đau đớn, cực hình mà nó mang lại trong quá trình bóchân, nên cách bó chân kiểu này không được ưa chuộng như cách thứ nhất Cách bónày cũng được Phùng Ký Tài miêu tả trong tác phẩm của mình qua nhân vật QuaHương Liên

Như đã nói, bó chân phải chọn ngày đẹp, ngày có đẹp thì chân mới đẹp Đôichân của Qua Hương Liên được bó vào một ngày đặc biệt Đó là ngày mà có rấtnhiều điều lạ lùng xảy ra, người ta cho đó là điềm báo không may, nhưng với bàngoại của Hương Liên thì đó là ngày “đại cát, đại lợi, đại hỉ, đại phúc” Bà đã chọnmột ngày ngàn năm có một để hoàn thành đôi chân nhỏ cho cháu gái, ngày mà bàđem tất cả tình thương, hy vọng gói trọn vào đôi chân nhỏ ấy Đối với người dânTrung Hoa, ngày bó chân quả rất quan trọng, theo như truyền thống người ta thườngchọn ngày lễ hội Thuyền rồng, là ngày làm bánh bao để thực hiện nghi lễ bó chân

cho các bé gái Họ tin rằng, khi đứa bé ăn chiếc bánh bột nhào ấy, “xương chân sẽ mềm ra như đất sét, muốn bó thành kiểu nào cũng được” [3; Tr.163]

Chính vì sự đau đớn của việc bó chân nên thông thường người mẹ sẽ không đủcan đảm để bó chân cho con gái Đối với các gia đình quyền quý, giàu có người tathường mướn những người phụ nữ có kinh nghiệm trong nghề đến bó chân cho congái họ Những gia đình có gia cảnh khốn khó, thường họ sẽ phải nhắm mắt mà nhìncon cái đau đớn để bó chân cho con Độ tuổi thích hợp để thực hiện việc bó chân sẽtùy thuộc vào từng vùng miền, tuy nhiên thường giao động từ 4 đến 8 tuổi, cũng cónhững trường hợp ngoại lệ bó chân khi trẻ đã lớn khoảng 10-15 tuổi Độ tuổi nhỏ,được coi là thích hợp nhất để thực hiện, vì đây được xem là độ tuổi khung xươngchân của đứa trẻ còn mềm và chưa có cơ hội phát triển Để bớt đi cảm giác đau đớnviệc bó chân sẽ thường được thực hiện vào mùa đông để chân trẻ bị tê lạnh, mất hếtcảm giác đau Bó chân sẽ gây ra rất nhiều tổn thương, đặc biệt là hoại tử Vì vậy, đểngăn chặn việc này, người ta sẽ ngâm chân trong nước lá dược thảo hoặc máu độngvật ấm Hương Liên cũng được bà ngoại làm tương tự như thế, bà mổ bụng hai con

gà ra, “máu chưa kịp trào, mỗi bên tay bà đã túm lấy một bàn chân Hương Liên

nhét vào bụng gà, vừa nóng bỏng, vừa dấp dính” [3; Tr.167] Đó mới chỉ là giai

đoạn bắt đầu của nỗi đau đớn Trước khi bó, bàn chân sẽ được rửa sạch, lau khô vàđược xoa bóp nhẹ nhàng cho mềm, cho dẻo Đồng thời để ngăn chặn việc nhiễmtrùng và giảm đau đớn, người ta sẽ cắt hết móng chân, càng sâu càng tốt, bởi móngchân mọc dài sẽ đâm vào thịt gây đau nhức Giai đoạn tiếp theo của vệc bó chân rấtkinh khủng, ngoài ngón chân cái đươc giữ lại, bốn ngón chân còn lại sẽ bị bẻ gập vềphía gan bàn chân Những dải băng bằng lụa hoặc cotton dài khoảng 3m và rộng

5 cm đã được chuẩn bị sẵn để bó chặt chân, bàn chân mới bó sẽ được băng rất nhiềulần, thậm chí rất chặt đến không thể cử động hay di chuyển Như vậy sẽ giúp địnhhình chân và cũng để tránh việc những đứa trẻ lén lút tháo vải bó vào đêm ngủ

“Dải vải bó chặt bốn ngón, quấn xuống lòng bàn chân vòng lên mu bàn chân, kéo

chặt ra sau gót, rồi lại bó bốn ngón một vòng nữa Đoạn bà lật ngửa bàn chân lên, lấy sức kéo về phía sau, bắt bốn ngón quặp hẳn vào lòng bàn chân” [3; Tr.168].

Khi quấn xong, tránh việc vải bó bị tuột ra, người ta sẽ dùng kim khâu lại cẩn thận,

“khâu hàng trăm mũi đặc kín” Khi đôi chân lớn dần lên, lớp băng sẽ chặt lại, ngăn

sự phát triển kích thước của chân Trong quá trình bó chân, ngoại trừ ngón chân cáicòn nguyên vẹn ở hình dạng bình thường thì những ngón khác đều bị bẻ cong vàbiến dạng, chúng được giấu dưới lòng bàn chân Ngón út và áp út bị tàn phế hoàntoàn Mu bàn chân bị uốn cong lại thành hình vòm nhô lên cao và ở giữa hình thànhmột rãnh sâu Mối liên kết giữa bàn chân và gót chân bị gãy Đôi khi người ta còntạo ra những vết cắt sâu ở lòng bàn chân để công việc này được dễ dàng

Qua những ngày tiếp theo là những ngày dài vô tận bởi đau đớn khôn tả khinhững đứa trẻ bó chân phải tập đi trên đôi chân tí hon ấy Đi để bốn ngón chân mòn,

để chân có thể thành hình như ý muốn Nỗi đau đớn cứ mãi dày vò khi cứ bó chânvào rồi lại cởi, rồi lại bó cho đến khi được như “búp sen” Cứ độ khoảng hai đến bangày, người ta lại tháo lớp băng ra để rửa chân bằng nước ấm và vệ sinh cho sạch sẽmáu, mủ, sau đó rắc hương liên tán bột (một loại thuốc bột nhằm giảm mùi hôi

chân) lên Mỗi lần bó lại, dải băng lại được thắt chặt hơn nữa “không ngờ lần này

bà bó càng ác, bẻ gập cả đốt chân liền với đầu ngón chân, bốn ngón quặp dưới lòng bàn chân càng ép sâu hơn nữa Lần này bà bó càng chặt, càng nhọn và càng đau hơn” [3; Tr.170] Một quá trình kéo dài với máu, mủ, nước mắt, đợi đến khi

“rụng cả xương chân mới hoàn thành” Thông thường, thời gian từ khi khởi sự cho

đến khi bàn chân bị biến dạng không thể hồi phục được nữa mất tầm ba tháng, cácvết thương sẽ dần dần hồi phục, để đi lại được bình thường thì thời gian trung bình

là khoảng nửa năm Người bị bó chân sẽ phải trải qua hai năm đầu sống chung vớiđau đớn rồi theo năm tháng cơn đau sẽ từ từ dịu đi bớt

Tuy nhiên, việc bó chân không chỉ đơn thuần là trải qua những giai đoạn đauđớn ấy mà phụ nữ còn phải biết cách giữ chân Bó chân đã khó, giữ cho đôi chân ấyluôn đẹp, nhất là không bị hoại tử còn khó hơn Kiến thức về chân bó là cả một khotàng, vậy nên người ta phải học rất nhiều quy cách, kiêng cữ đủ điều,“chân nhỏ có

bốn điều kỵ Ngồi kỵ đung đưa, nằm kỵ dựng thẳng, đứng kỵ nhón gót, đi kỵ cong ngón chân lên.”[3; Tr.238] Đôi chân phải luôn được ưu tiên hàng đầu, phải luôn

được nâng niu, người bó chân phải luôn biết cách giữ gìn cho đôi chân của chính

mình,“đủ loại quy củ, phép tắc, cách néo buộc, cách kiêng khem, độ tinh xảo, kỹ năng và bí quyết, các cách rửa chân, chăm chân, quý chân, pha thuốc và khều chai chân.” [3; Tr.241] Những lớp lớp quy tắc cứ chồng lên nhau, các cô gái phải thuộc,

phải hiểu mới biết làm cho tốt Rửa chân phải rửa bằng nước ấm, thay vải bó phảicẩn thận, không được nuông chiều bản thân mà bó lỏng, hời hợt Những đôi bànchân không đủ độ cong, độ dẻo thì phải “bó chặn” Đó là cách bó mà U Phan đã bócho Hương Liên, cách bó này chuyên trị những bàn chân không đủ độ vòng cung

“Bó chặn” cũng không khác cách “bó muộn” là mấy, “vải bó quành qua quành lại không hề gập mép, từng lượt, từng lượt bó chặt chứ không hở, dùng sức đều, không

có chỗ chật, chỗ lỏng.” [3; Tr.239] Các vòng bó cứ lặp lại tương tự nhau, đến vòng

thứ tám thì có sự thay đổi, vải bó vòng thứ tám phải rộng hơn thì mới đủ định hình

cho mu bàn chân đủ độ cong “Dải vải ngoắc lấy ngón chân cái, trở qua mu bàn chân, từ rìa ngoài vòng xuống dưới kéo lấy ngón chân, chuyển lên trên vừa vặn bó lấy xương bàn chân, vòng phía trong cuốn lấy mu bàn chân, quặt qua lại mấy lần, coi như ghim chặt được đầu dải vải Tiếp đó từ gót chân chuyển lên cổ chân, chặn lấy nửa trước mu bàn chân, từ gót chân kéo căng gập đầu ngón chân cái rồi bọc kín lên mu bàn chân, như thế là chặn được một vòng Cứ vừa bó vừa chặn, vừa chặn vừa bó cho đến khi quấn hết cả dải vải dài hơn một trượng.” [3; Tr.239] Để

theo dõi quá trình phát triển của chân, người ta sẽ có thước đo dành riêng cho chân

bó Thước chỉ vỏn vẹn ba tấc vừa với tiêu chuẩn của một đôi chân bó hoàn hảo Mỗilần thay vải bó, để chắc chắn các cô gái sẽ lấy thước đo lại chân mình Ngoài ra, còn

có cả “tờ biểu mẫu cũ nát in ván gỗ trên giấy Nguyên Thư” ghi kích thước chân,

“mỗi một đốt xương bàn chân đều có kích thước, không được sai một li, một lai, chỗ nào gồ lên thì phải ấn chỗ ấy xuống.” [3; Tr.240]

Thông qua câu chuyện về cô bé Hương Liên, Phùng Ký Tài đã đem đến chongười đọc những kiến thức về quá trình bó chân Những câu văn miêu tả một cáchchân thực, đủ để người đọc thấy được cái ghê rợn mà bó chân mang đến.“Máu gà

đỏ tươi nhỏ giọt dính nhơm nhớp” [3; Tr 167], đó là một hình ảnh hết sức ám ảnh

đối với người đọc Trong tác phẩm, hình ảnh người bà “đại tài” có lẽ được Phùng

Ký Tài xây dựng khá thành công Qua những câu thoại và hành động của bà, ngườiđọc có thể cảm nhận rõ sự tranh đấu nội tâm trong nhân vật: không muốn bó chânnhưng vì thương cháu lại phải bó Chứng kiến cảnh cháu mình đau đớn lòng bà

cũng đau như cắt, vì tương lai của Hương Liên bà phải cứng rắn Bởi “nếu bà mềm

lòng thì lúc lớn con sẽ oán bà thôi.” [3; Tr.174] Người bà là hình ảnh đại diện cho

bao thế hệ người phụ nữ đi trước phải chứng kiến cảnh con mình đau đớn vì chân

bó Không có những câu văn miêu tả dáng hình hay tính cách người bà, nhưng tất

cả những gì bà làm cho Hương Liên cũng đủ để cho người đọc thấy được người bà

ấy như thế nào Khi Hương Liên về nhà chồng, bà cũng chăm lo, dặn dò từng tímột, điều này thể hiện được tình yêu vô bờ của bà dành cho Hương Liên Nhân vậtngười bà là một trong những nhân vật đã tạo ra ấn tượng cho tác phẩm của Phùng

Ký Tài

Trong đôi bàn chân nhỏ ẩn chứa cả một kho tàng, có bó chân mới biết được nóphức tạp và tỉ mỉ như thế nào Sự khéo léo của người Trung Quốc được thể hiện qua

cách mà họ bó chân Tuy nhiên, quá trình đó quá là đau đớn và khó khăn, có thể nóivới một đứa trẻ nhỏ thì điều đó thực sự đáng sợ Cách bó chân của người TrungQuốc không hề đơn giản và dễ dàng, đó không phải là ngày một ngày hai nó là cảmột khoảng thời gian dài đằng đẵng Muốn chân bó đẹp không chỉ là cách thức tốt

mà còn đòi hỏi sự kiên cường, khổ luyện Nếu xét ở một khía cạnh khác, với quytrình và những phép tắc cầu kì như vậy thì đó quả thật là một “bộ môn” mang đầytính nghệ thuật, và người biến cho đôi bàn chân to kia trở thành một đôi chân nhỏ,vừa vặn đôi giày ba tấc quả là một nghệ nhân chuyên nghiệp Thiết nghĩ, nếu như

nó không quá đau đớn và gây ra nhiều tổn thương như vậy thì có lẽ nó đã được chấpnhận và tồn tại lâu hơn thời gian nó vốn có

2.3 Hình dáng chân bó

Thế giới của người phụ nữ Trung Quốc ẩn chứa trong đôi chân nhỏ kiều diễm

Đó một thế giới muôn hình, muôn vẻ, những điều thú vị mà đôi chân nhỏ ấy manglại Những đôi chân bó tuyệt nhiên không giống nhau, tuy có cùng cách bó nhưng

khi hoàn thành mỗi đôi chân lại mang một dáng vẻ khác nhau “Ít ra cũng có đến chín mười vạn đôi chân nhỏ, kiểu cách đủ vẻ khỏi cần nói Kiểu lạ nhất, kiểu diệu

kỳ nhất, đẹp nhất, xấu nhất, quái lạ nhất đều có đủ.” [3; Tr.202] Người có dáng có

vẻ, chân bó cũng có dáng có vẻ riêng Phải chăng cái ước muốn được hạnh phúc,được phú quý, đài cát đã gieo mầm vào tâm trí những người phụ nữ, để họ cố gắng

gò nặn đôi chân của mình sao cho sang, cho đẹp Và rồi trên “con đường thay đổi sốphận đó” người thành công, kẻ thất bại đã tạo ra vô vàn những chân nhỏ có dáng vẻ

kì lạ kia

Bằng sự tinh tế, Hương Liên cũng đã sớm nhận ra một điều rằng:

“Người không cùng nét mặt thì chân bó cũng mỗi người mỗi khác Nét mặt có xấu, có đẹp, có thô, có tinh tế, trắng, đen, sáng sủa, đôn hậu, ngờ nghệch, thông minh, thì chân bó cũng có to, có nhỏ, có bụ, có gầy, có ngay, có vẹo, phẳng, nhọn,

thô kệch, khéo léo, nặng nề, nhẹ nhõm.” [3; Tr.173]

Người Trung Quốc yêu thích đôi bàn chân ấy có lẽ vì dáng vẻ đa dạng mà nó

sở hữu Bàn chân bó có xấu hay đẹp đều thể hiện qua “hình thái” Người ta quan

niệm rằng một bàn chân đẹp, “dáng chuẩn” ắt phải có đủ sáu chữ sau “ngắn, hẹp, mỏng, bằng, thẳng, nhọn” Mỗi một chữ tượng trưng cho một vẻ đẹp của đôi “gót

sen”, thiếu một chữ cũng không được gọi là “gót sen vàng” Có thể nói đó là sáu

“chữ vàng” người ta dùng để miêu tả đôi chân bó của một cô gái Trong các cuộcthi chân, sáu chữ ấy cũng là một phần tiêu chuẩn để đánh giá một đôi chân bó “tuyệtđỉnh” Sáu chữ đó được giải thích cụ thể như sau:

“Ngắn là nói về độ dài từ ngón đến gót, nên ngắn chứ không nên dài; hẹp chỉ

bề rộng từ trái qua phải, nên hẹp chứ không nên rộng, lại còn cần trước sau tương xứng với nhau Thông thường chân bó trước hẹp sau to, như cái móng lợn, không đẹp Mỏng chỉ bề dày từ dưới lên trên, nên mỏng chứ không nên dầy, thẳng chỉ có gót chân, gót chân phải thẳng chứ không được vẹo, điểm này phải nhìn từ phía sau lên Bằng chỉ mu bàn chân, nên bằng chứ không được gồ lên, nếu hơi võng xuống một chút thì càng khéo Nhọn chỉ ngón chân, cần nhọn chứ không được tù, nhưng chỉ nhọn không thôi chưa đủ mà cần vút lên mới đẹp.” [3; Tr.221]

Dáng vẻ đôi chân như vậy mới đạt chuẩn “sen vàng” Người ta đánh giá ngườiphụ nữ sẽ không dựa vào khuôn mặt, dáng vóc mà là hình dáng của đôi chân nhỏ.Dáng chân có đẹp thì dáng người mới đẹp, mới nết na, dịu hiền Như vậy mới thấy,hình dáng đôi chân có thể quyết định cả số phận của một con người Chẳng phảiQua Hương Liên vào làm dâu nhà họ Đồng là nhờ đôi chân nhỏ này hay sao? Batấc nhỏ nhưng lại không nhỏ, bởi ba tấc ấy đã làm thay đổi cuộc đời Qua HươngLiên cũng như bao cô gái Trung Hoa khác Người ta coi “gót sen” như một thứnghệ thuật kì bí để mang ra bình phẩm, chọn lựa, thi chân Qua những cuộc tròchuyện giữa những người trong nghề “bình phẩm gót sen’’, tác giả Phùng Ký Tài đãmang đến cho độc giả một khối lượng kiến thức lớn về cách thức đánh giá một gótsen đúng chuẩn mực Đã là “dân ghiền gót sen” thì phải biết được những vẻ đẹp

công phu, hình dáng tuyệt mỹ của “sen vàng” “Mập, mềm, xinh” là “kim liên tam quý”, ba chữ này được nhân vật Ngưu Phượng Chương trong tác phẩm Gót sen ba tấc nhắc lại của Lạp Ông Lý Ngư Nói về dáng vẻ của chân bó thì ba chữ ấy có lẽ vẫn chưa đủ để miêu tả Kiểu gót sen “đẹp nhất” gồm bảy chữ: “linh(hoạt), gày, cong nhỏ, mềm, ngay, thơm.” Tưởng chừng như có vẻ đơn giản nhưng để đạt được

bảy chữ đó thì thực rất khó, bàn chân đẹp phải có đủ “hình, thái, thần” Mỗi một

chữ là một cửa ải khó khăn để có thể đạt được “nhọn mà không dùi, gầy mà không xác, cong như mặt trăng, nhỏ mà linh hoạt, mềm như khói ngay thì vững, thơm cho say.”[3; Tr.279] Bấy nhiêu đó thôi vẫn chưa đủ, vậy nên mới có thêm mười hai chữ

nữa để chỉ dáng hình “gót sen” Dáng người “thập toàn thập mĩ” thì dáng chân phải

là “kim liên nhị thập mĩ” Mười hai chữ “gày nhỏ thơm mềm nhọn, nhẹ khéo ngay nếp cong, cứng gấp thon phẳng ấm, vững gọn đẹp đều khô” [3; Tr.279] đã mô tả kỹ

hơn hình dáng của một đôi chân bó Đôi chân nhỏ gọn, nếp gấp nối giữa gót chân

và phần đầu bàn chân phải thật khéo, hơn hết một đôi chân đẹp không được quáyếu, để khi bước đi dáng vẻ vừa yểu điệu vừa vững chãi Chân bó tuy nhỏ nhưngkiến thức về nó lại là cả một thế giới khổng lồ Có thể nói, mọi hình dáng, vẻ đẹp

của chân bó được quy lại vào ba mươi sáu chữ sau: “bằng, ngay, tròn, thẳng, quanh, hẹp, thon nhọn, vững xứng, nhẹ mỏng, an nhàn, đẹp đẽ, xinh xắn, gầy yếu, mập láng, đẹp, chỉnh, mềm, mạnh, văn, vũ, thoáng nhã, siêu dật, tinh khiết, khéo léo.” [3; Tr.279] Ba mươi sáu chữ gọi tắt lại là “hương liên tam thập lục phẩm’’

miêu tả một cách đầy đủ nhất về dáng hình của “gót sen” thượng đỉnh Còn có cả

“kim liên thập nhị tứ cách’’ gồm hai mươi bốn cách Hai mươi bốn cách này chia làm bốn loại là “hình, chất , dáng , thần , mỗi loại sáu chữ, bốn lần sáu vừa tròn hai mươi bốn Hình gồm thon, nhọn, ngắn, mập, cong, xứng Chất gồm nhẹ, đều, sạch, láng, mỏng, thơm; dáng gồm xinh, khéo, đẹp, nhanh, vững, thanh: hần gồm nhàn, nhã, siêu, văn, vận, đạm.’’ [3; Tr.280] Các chữ đấy, người ta đặt ra để nói về

một đôi chân, người không hiểu về văn hóa Trung Quốc, không biết gì về “gót sen’thì quả là lạc giữa sương mù Còn ai ở trong hội “ghiền gót sen” ắt sẽ thấy rất thú vị

vì những điều xung quanh đôi chân bó nhỏ bé kia

Theo quan niệm của người Trung Quốc, đôi bàn chân cũng là để thể hiện giátrị, đẳng cấp của con người Vì thế, họ phân chia vẻ đẹp của đôi chân theo địa vị,

cấp bậc trong xã hội Trong tác phẩm Gót sen ba tấc, thông qua cuộc thi chân của

các cô con dâu nhà họ Đồng, hội “ghiền gót sen” đã đưa ra những lời bình phẩm,

kiến thức của mình về chân bó Gót sen được chia ra làm ba cấp “thượng đẳng, trung đẳng và hạ đẳng” Ở mỗi cấp lại phân chia ra các loại khác nhau, được ghi lại

cụ thể như sau:

“Gót sen thượng đẳng” chia làm ba loại :

• “Gót sen cánh thoa” : chân bó thon dài như cái búp măng.

• “Gót sen chiếc lá”: chân bó đáy hẹp mu bằng, hơi cong như cánh cung.

• “Gót sen củ ấu” : chân bó vừa nhọn vừa xinh như củ ấu.

Đôi chân bó thon dài như búp măng

Hình ảnh về đôi chân bó gót sen “thượng đẳng”

“Gót sen trung đẳng” được phân chia thành các loại như sau:

• “Gót sen cạnh gấm”: bàn chân dài bốn năm tấc, cũng ngay ngắn, bước đi

không cảm thấy thô vụng, má giày không có góc cạnh nào lồi lên

• “Gót sen đầu ngỗng”: bàn chân đầy đặn, tựa như đầu ngỗng.

• “Gót sen chụm đầu”: bước đi hình chữ bát, chụm lại ở đằng ngón.

• “Gót sen tinh đế”: bước đi hình chữ bát, chĩa ở đằng ngón

Ngoài ra, trên một số nguồn tài liệu như Ba tấc sen vàng của Nguyễn Duy

Chính, tác giả có đề cập đến một cách phân chia như sau: Bàn chân bó được phân

chia làm ba loại thượng, trung, hạ Mỗi loại được phân chia ra cụ thể hơn là: thần phẩm, diệu phẩm, tiên phẩm (thượng), trân phẩm, thanh phẩm, diễm phẩm (trung), dật phẩm, phàm phẩm, ung phẩm (hạ) Với những kiểu dáng chân thông dụng

thường thấy ở người phụ nữ chân bó Trung Quốc như:

• “Tống tử cước”: bàn chân mang hình như cái bánh giò, mu bàn chân suông.

• “Man ngư cước”: đầu chân không được nhọn, tròn như đầu cá.

• “Bán lãm cước”: ngón chân quặp vào, đầu chân uốn về phía sau.

• “Quài tử cước”: bàn chân có hình dạng méo mó, xấu xí.

• “Đoàn mộc cước”: ngón chân duỗi ra, mu bàn chân bị gãy như hình khúc

củi

Đôi chân gót sen có hình dạng xấu xí, méo mó

Chỉ với một đôi chân nhỏ bé ấy thôi mà họ đã vẽ vời ra đủ kiểu cách cầu kỳ.Điều đó chứng tỏ rằng đôi bàn chân này chiếm một vị trí vô cùng quan trọng trong

xã hội Trung Quốc bấy giờ Nó được đem ra làm chủ đề bàn tán trong những buổiuống trà, còn có cả những cuộc thi chân được tổ chức riêng cho các chị em phụ nữ.Người ta yêu quý và nâng niu nó đến nỗi ngắm nghía rồi đặt ra những cái “nhãhiệu” cho từng kiểu chân một Bởi vậy, chị em mới cắn răng chịu đau, chịu đớn để

có được đôi chân “kim liên tam thốn” Đôi chân quyết định số phận nên “gót senthượng đẳng” ắt sẽ có cuộc sống quyền quý, ngược lại “gót sen hạ đẳng” sẽ bị vùidập, chê cười Với đủ các hình dáng, kiểu cách như vậy nó đã trở thành truyềnthống và thịnh hành hơn một thiên niên kỷ với đủ mọi tầng lớp trong xã hội

Bên cạnh hình dáng những đôi chân, người ta còn miêu tả cả dáng đứng, dáng

đi của người phụ nữ bó chân Dáng chân khác nhau ắt dáng đi, điệu bộ cũng khácnhau Người bó chân thường có dáng đi dịu dàng, nhẹ nhàng, ẻo lả như cánh bướm

dập dìu Dáng điệu của đôi chân được miêu tả một cách tỉ mỉ, trông chúng như có

sức sống Qua dáng đi của người phụ nữ khiến ta cảm thấy rằng đó không phải làmột đôi chân đã trải qua bao đớn đau, không phải là một đôi chân chết Ngược lại,

đó là một đôi chân với dáng điệu kiều diễm, xinh xắn, đầy sức sống: “đẩy tấm thảm lên, gót giày kiễng cao, mỗi khi kéo về, gót dận xuống lùi lại, trông sinh động chẳng khác gì đôi cá lội.” [3; Tr.184] Những đôi chân nhẹ nhàng uyển chuyển “đi như lướt trên nước” [3; Tr.215], có khi lại “hệt một chú gà con bằng vàng nhảy ra” [3; Tr.269], có khi lại thấp thoáng dưới hòn non bộ như “hai ngọn măng non vừa nhú trồi lên mặt đất” giữa ngày đông tháng giá [33; Tr.271] Người Trung Quốc yêu

đôi bàn chân nhỏ như thế, họ ngắm nhìn chúng và thấy đó như là nguồn vui củamình mỗi ngày Dáng đi nhẹ nhàng thướt tha tựa như tiên nữ, chẳng trách người talại mê mẩn “gót sen” đến nỗi làm thơ, họa tranh về nó

Mỗi đôi chân mang một vẻ đẹp kì bí riêng, như muốn tạo thêm sự tò mò,những cô gái đã làm thêm những đôi giày thêu hoa rực rỡ Dáng giày có đẹp, cóhợp với chân thì dáng chân mới nhỏ, mới gọn được Những đôi giày này thườngđược gọi là giày sen, người phụ nữ khi mang vào trông đôi chân của mình sẽ càngrực rỡ như một nụ hoa sen Cũng nhờ những đôi giày rất xinh đẹp này mà những côgái nhà họ Đồng có thể lấy lại được chút ít danh dự cho những phụ nữ bó chân khilàn sóng phản đối chân bó đang ngày càng lan rộng khắp nơi Những đôi giày nàyđược thiết kế rất tinh tế, làm từ bông hoặc tơ tằm, rất nhỏ xinh và có thể để vừatrong lòng bàn tay Các loại giày để đeo cho bàn chân bó cũng phong phú khôngkém, thể hiện sự khéo léo của người khâu giày và cũng thể hiện thẩm mỹ của ngườimang giày Thông thường giày sen của Trung Quốc có năm màu cơ bản: màu đỏ,vàng, xanh da trời, màu đen và trắng Chất liệu chủ yếu được làm từ lụa, kiểu dángthường là “chúc phía trước”, nhọn hoặc hơi tròn một chút với hoa văn thêu trên giàykhá tinh tế Mỗi cô gái Trung Hoa ít nhất phải có cho mình 16 đôi giày, như vậy vàomỗi mùa: xuân, hạ, thu, đông sẽ có bốn đôi để thay đổi

“Một đôi lụa tím đế trắng, một đôi đế mềm thêu chỉ năm màu, còn một đôi rất

lạ, không thấy đường chỉ, như một mảnh vải màu hoàng hạnh gấp lại vậy”, [3; Tr.189] “đôi giày nhỏ như bó hoa chùm gấm, nghệ thuật thêu có thể nói có một trên

đời, lớp hoa này chồng trong lớp hoa khác, tinh xảo đến mức nhìn thoáng không thấy được Chăm chú nhìn: nào là dây leo bìm sắn, chim cá đời xưa, thú chạy mây bay, nào là sóng biển, hoa văn chữ vạn vòng vèo, chỗ nào cũng sinh động, tinh vi, ngay ngắn; cầm lên tay, hương lạ thơm sực nức chẳng khác nào hai đóa hoa Đặt lên tay, đôi giày dài rộng bằng gan bàn tay, vừa nhẹ, vừa mềm, vừa xinh xẻo, cong cong như đôi móc như ý bằng vàng ròng; nhìn đến đế, đế làm bằng gỗ đàn hương tía”, [3; Tr.237] “trên đĩa có một đôi giày rất xinh bằng đoạn đỏ trơn, không thêu hoa, màu sẫm mà lại tươi, đôi đế bằng gỗ đàn hương tía đã cũ cong như con sóng

đỏ lặng lẽ nổi bật trên cái đĩa trắng”… [3; Tr.244]

Theo quan niệm của người Trung Quốc, màu đỏ được coi là một biểu tượngcủa may mắn và đức hạnh, vì thế nó luôn được sử dụng trong những dịp đặc biệt.Đôi giày của phụ nữ khi lấy chồng thường làm bằng lụa đỏ - màu của ngày hôn lễ

và bên trong giày thường được trang trí cảnh ái ân mà người vợ trẻ sẽ đón nhận trênchiếc giường trong đêm tân hôn Mỗi cô dâu phải có ít nhất bốn đôi giày như thế.Đôi giày “bách tử” cho đàn con béo tròn, “giày hoàng đạo” để tiễn cô dâu sang nhàchồng, “giày lên nhà trên” để lễ nhà thờ và tránh tà ma và đôi giày ngủ dành cho

đêm động phòng Quan niệm “Thu một đời thì phát một đời, ngày hắc đạo thì mang giày hoàng đạo” của người Trung Quốc đã có từ xa xưa, mỗi đôi giày mang một

chức năng và nhiệm vụ riêng như thế Từ trước đó, cô dâu phải thêu những đôi giàybông sen vàng cho mẹ chồng Cũng theo quy định, trong thời gian tang lễ kéo dài 5giai đoạn trong 27 tháng, lụa và màu đỏ được thay bằng vải trắng và các màu sậm

Đôi giày nhỏ xíu chỉ vừa bằng một đôi bàn tay