Nghiên cứu tồn tại xã hội với tính cách vừa là đời sống vật chất, vừa là những quan hệ vật chất giữa người với người. Trong những quan hệ xã hội vật chất, thì quan hệ giữa người với tự nhiên và quan hệ vật chất giữa người với người là hai loại quan hệ cơ bản. V.I.Lênin khi nghiên cứu tồn tại xã hội với tính cách vừa là đời sống vật chất, vừa là quan hệ vật chất giữa người với người đã cho rằng: việc anh sống, anh hoạt động kinh tế, anh sinh con đẻ cái và anh chế tạo ra sản phẩm, anh trao đổi sản phẩm làm nảy sinh ra một chuỗi tất yếu khách quan gồm những biến cố, những sự phát triển, không phụ thuộc vào ý thức xã hội của anh và ý thức này không bao giờ bao quát được toàn vẹn cái chuỗi đó.
Trang 1MỤC LỤC
Trang
1.2 Mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội 8
Trang 2LỜI NÓI ĐẦU
Xã hội loài người tồn tại và phát triển theo những qui luật khách quan, những qui luật đó được thực hiện thông qua hoạt động có ý thức của con người Nhận thức đúng đắn nguồn gốc, vị trí, vai trò của ý thức xã hội không chỉ có ý nghĩa to lớn đối với con người trong hoạt động xã hội nói chung
1 TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI
1.1 Khái niệm tồn tại xã hội và ý thức xã hội
1.1.1 Khái niệm và kết cấu của tồn tại xã hội
Tồn tại xã hội là sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội.
Nghiên cứu tồn tại xã hội với tính cách vừa là đời sống vật chất, vừa là những quan hệ vật chất giữa người với người Trong những quan hệ xã hội vật chất, thì quan hệ giữa người với tự nhiên và quan hệ vật chất giữa người với người là hai loại quan hệ cơ bản V.I.Lênin khi nghiên cứu tồn tại xã hội với tính cách vừa là đời sống vật chất, vừa là quan hệ vật chất giữa người với người đã cho rằng: việc anh sống, anh hoạt động kinh tế, anh sinh con đẻ cái
và anh chế tạo ra sản phẩm, anh trao đổi sản phẩm làm nảy sinh ra một chuỗi tất yếu khách quan gồm những biến cố, những sự phát triển, không phụ thuộc vào ý thức xã hội của anh và ý thức này không bao giờ bao quát được toàn vẹn cái chuỗi đó
Tồn tại xã hội bao gồm các yếu tố chính là: phương thức sản xuất vật chất, điều kiện tự nhiên - hoàn cảnh địa lý, dân số và mật độ dân số… trong
đó phương thức sản xuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất
1.1.2 Khái niệm và kết cấu của ý thức xã hội
Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm toàn bộ những quan điểm, tư tưởng cùng những tình cảm, tâm trạng, truyền thống nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định.
Chúng ta có thể tiếp cận ý thức xã hộidưới nhiều góc độ khác nhau:
Từ góc độ chủ thể ý thức, cần thấy rõ sự khác nhau tương đối giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân Ý thức cá nhân phản ánh tồn tại xã hội với những mức độ khác nhau nhưng nó không thể không mang tính xã hội Bởi
Trang 3vì, ý thức cá nhân không phải bao giờ cũng thể hiện quan điểm tư tưởng, tình cảm phổ biến của một cộng đồng, một tập đoàn xã hội, một thời đại xã hội nhất định
Ý thức xã hội và ý thức cá nhân tồn tại trong mối liên hệ hữu cơ, biện chứng với nhau, thâm nhập vào nhau và làm phong phú cho nhau
Theo nội dung và lĩnh vực phản ánh đời sống xã hội, ý thức xã hội bao gồm: ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức tôn giáo, ý thức thẩm mỹ, ý thức triết học…
Theo trình độ phản ánh có ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận; tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội
- Ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận
Ý thức xã hội thông thường là những tri thức, những quan niệm của con người hình thành một cách trực tiếp trong hoạt động thực tiễn hàng ngày, chưa được hệ thống hoá, khái quát hoá
Mặc dù là trình độ thấp của nhận thức xã hội, ý thức xã hội thông thường không có nghĩa là tầm thường, kém giá trị đối với cuộc sống xã hội Trái lại, tính trực tiếp sinh động trong sự phản ánh, tính phong phú trong quan niệm sống… làm cho ý thức xã hội thông thường có vai trò quan trọng, thường xuyên chi phối hoạt động của con người Hơn nữa, nó là nguồn chất liệu để xây dựng nội dung của các khái niệm và lý luận
Ý thức xã hội thông thường được biểu hiện và tồn tại dưới nhiều dạng như phong tục, tập quán, truyền thống… và chính các mặt đó tạo thành tâm lý
xã hội
Ý thức lý luận là những tư tưởng, quan điểm được hệ thống hoá, khái quát hoá thành các học thuyết xã hội, được trình bày dưới dạng những khái niệm, phạm trù, quy luật Ý thức lý luận (ý thức khoa học) có khả năng phản
ánh hiện thực khách quan một cách khái quát, sâu sắc và chính xác, vạch ra các mối liên hệ bản chất của các sự vật, hiện tượng Ý thức lý luận đạt trình
độ cao và mang tính hệ thống tạo thành các hệ tư tưởng
- Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội
Tâm lý xã hội là một bộ phận quan trọng trong ý thức xã hội thông thường
Trang 4Tâm lý xã hội bao gồm toàn bộ tình cảm, ước muốn, thói quen, tập quán của con người, của một bộ phận xã hội hoặc của toàn xã hội hình thành dưới ảnh hưởng trực tiếp của đời sống hàng ngày của họ và phản ánh đời sống đó
Đặc điểm của tâm lý xã hội là phản ánh một cách trực tiếp điều kiện sinh sống hàng ngày của con người, là sự phản ánh có tính chất tự phát, thường ghi lại những mặt bề ngoài của tồn tại xã hội Nó không có khả năng vạch ra đầy đủ, rõ ràng, sâu sắc bản chất các quan hệ xã hội của con người
Những quan niệm của con người ở trình độ tâm lý xã hội còn mang tính kinh nghiệm, chưa được thể hiện về mặt lý luận, yếu tố trí tuệ đan xen với yếu
tố tình cảm Tuy nhiên, không thể phủ nhận vai trò quan trọng của tâm lý xã hội trong sự phát triển của ý thức xã hội C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin và
Hồ Chí Minh rất coi trọng việc nghiên cứu trạng thái tâm lý xã hội của nhân dân để hiểu nhân dân, giáo dục nhân dân, đưa nhân dân tham gia tích cực, tự giác vào cuộc đấu tranh cho một xã hội tốt đẹp
Hệ tư tưởng là nhận thức lý luận về tồn tại xã hội, là hệ thống những quan điểm, tư tưởng (chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo), kết quả của sự khái quát hoá những kinh nghiệm xã hội.
Hệ tư tưởng thuộc cấp độ lý luận, thể hiện trình độ phản ánh cao của ý thức xã hội Nó là sản phẩm của quá trình tư duy trừu tượng, tư duy khoa học Với tính cách là ý thức lý luận, hệ tư tưởng không phải trực tiếp phản ánh tồn tại xã hội, cũng không phản ánh tự phát như tâm lý xã hội mà phản ánh gián tiếp bằng các công cụ nhận thức như khái niệm, phạm trù và được hệ thống khái quát sâu sắc Hệ tư tưởng thuộc cấp độ lý luận của ý thức nhưng không bao hàm toàn bộ ý thức lý luận của xã hội
Hệ tư tưởng là trình độ nhận thức lý luận về tồn tại xã hội, được hình thành một cách tự giác, nghĩa là tạo ra bởi các nhà tư tưởng của những giai cấp nhất định và được truyền bá trong xã hội
Cần phân biệt hệ tư tưởng khoa học với hệ tư tưởng không khoa học Hệ
tư tưởng khoa học phản ánh chính xác, khách quan các mối quan hệ vật chất của xã hội Hệ tư tưởng không khoa học tuy cũng phản ánh các mối quan hệ vật chất của xã hội nhưng dưới một hình thức sai lầm, hư ảo hoặc xuyên tạc
Trang 5Với tính cách là một bộ phận của ý thức xã hội, hệ tư tưởng ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của khoa học Lịch sử các khoa học tự nhiên đã cho thấy tác dụng quan trọng của hệ tư tưởng, đặc biệt là tư tưởng triết học đối với quá trình khái quát những tài liệu khoa học
Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội tuy là hai trình độ, hai phương thức phản ánh khác nhau của ý thức xã hội, nhưng có mối quan hệ tác động qua lại với nhau, chúng có cùng một nguồn gốc là tồn tại xã hội, đều phản ánh tồn tại
xã hội Tâm lý xã hội tạo điều kiện thuận lợi cho các thành viên giai cấp tiếp thu hệ tư tưởng của giai cấp Mối liên hệ chặt chẽ giữa hệ tư tưởng (đặc biệt
là hệ tư tưởng khoa học tiến bộ) với tâm lý xã hội, với thực tiễn cuộc sống sinh động và phong phú sẽ giúp cho hệ tư tưởng xã hội, cho lý luận bớt xơ cứng, bớt sai lầm Trái lại, hệ tư tưởng, lý luận xã hội gia tăng yếu tố trí tuệ cho tâm lý xã hội Hệ tư tưởng khoa học thúc đẩy tâm lý xã hội phát triển theo chiều hướng đúng đắn, lành mạnh có lợi cho tiến bộ xã hội Hệ tư tưởng phản khoa học, phản động kích thích những yếu tố tiêu cực của tâm lý xã hội
Tuy nhiên, hệ tư tưởng không ra đời trực tiếp từ tâm lý xã hội, không phải là sự biểu hiện trực tiếp của tâm lý xã hội
Bất kỳ tư tưởng nào khi phản ánh các mối quan hệ đương thời thì đồng thời cũng kế thừa những học thuyết xã hội, những tư tưởng và quan điểm đã tồn tại trước đó Hệ tư tưởng Mác - Lênin là sự khái quát lý luận từ tổng số những tri thức của nhân loại, từ những kinh nghiệm của cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp công nhân, đồng thời kế thừa và phát triển trực tiếp các học thuyết kinh tế - xã hội và triết học cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX
Như vậy, hệ tư tưởng xã hội liên hệ hữu cơ với tâm lý xã hội, chịu sự tác động của tâm lý xã hội, nhưng nó không chỉ đơn giản là sự "cô đặc" của tâm lý xã hội
- Tính giai cấp của ý thức xã hội
Ý thức xã hội phản ánh điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội Trong xã hội có giai cấp, mỗi giai cấp có những điều kiện sinh hoạt vật chất riêng, có địa vị và lợi ích không giống nhau, do đó ý thức của các giai cấp cũng khác nhau, thậm chí đối lập nhau, tạo thành tính giai cấp của ý thức xã hội
Trang 6Tính giai cấp của ý thức xã hội biểu hiện ở mọi mặt đời sống tinh thần của xã hội, ở ý thức sinh hoạt đời thường và ở ý thức lý luận, ở tâm lý xã hội
và ở hệ tư tưởng xã hội
Trong xã hội cĩ đối kháng giai cấp, tư tưởng thống trị của một thời đại bao giờ cũng là tư tưởng của giai cấp thống trị về kinh tế và chính trị ở thời đại đĩ, cịn các giai cấp bị trị thường chịu ảnh hưởng tư tưởng của giai cấp thống trị
Chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ tư tưởng khoa học và cách mạng của giai cấp cơng nhân, phản ánh tiến trình khách quan của sự phát triển lịch sử, ngọn
cờ giải phĩng của giai cấp bị áp bức, bĩc lột Hệ tư tưởng Mác - Lênin đối lập với hệ tư tưởng tư sản, cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp tư sản và giai cấp
vơ sản hàng thế kỷ nay đang diễn ra gay gắt trên tất cả các lĩnh vực, trong đĩ
cĩ lĩnh vực hệ tư tưởng
Trong điều kiện xã hội ngày nay, cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực ý thức hệ vẫn đang tiếp tục diễn ra Trước những khĩ khăn và thử thách trên con đường phát triển của chủ nghĩa xã hội, các thế lực thù địch đang ra sức tiến cơng vào Chủ nghĩa Mác - Lênin, muốn phủ nhận, xố bỏ nĩ Do vậy, bảo vệ
và phát triển Chủ nghĩa Mác - Lênin trong điều kiện thế giới ngày nay là một nhiệm vụ quan trọng của cuộc đấu tranh vì mục tiêu độc lập dân tộc, dân chủ
và chủ nghĩa xã hội của nhân dân ta và nhân dân tiến bộ trên tồn thế giới Khi khẳng định tính giai cấp của ý thức xã hội, chủ nghĩa duy vật lịch sử đồng thời cịn cho rằng, ý thức của các giai cấp trong xã hội cĩ sự tác động qua lại với nhau Trong xã hội cĩ áp bức giai cấp, các giai cấp bị trị do bị tước đoạt tư liệu sản xuất, phải chịu áp bức về vật chất nên khơng tránh khỏi bị áp bức về tinh thần, khơng tránh khỏi chịu ảnh hưởng tư tưởng của giai cấp thống trị, bĩc lột C.Mác và Ph.Ăngghen viết: “Giai cấp nào chi phối những
tư liệu sản xuất vật chất thì cũng chi phối luơn cả những tư liệu sản xuất tinh thần, thành thử nĩi chung tư tưởng của những người khơng cĩ tư liệu sản xuất tinh thần cũng đồng thời bị giai cấp thống trị đĩ chi phối”1
1 C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội,1995, t.3, tr.66.
Trang 7Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của tư tưởng giai cấp thống trị đối với xã hội tuỳ thuộc vào trình độ phát triển ý thức cách mạng của giai cấp bị trị Không những giai cấp bị trị chịu ảnh hưởng tư tưởng của giai cấp thống trị,
mà trái lại giai cấp thống trị cũng chịu ảnh hưởng tư tưởng của giai cấp bị trị Đặc biệt ở thời kỳ đấu tranh cách mạng phát triển mạnh, thường thấy một số người trong giai cấp thống trị, nhất là những trí thức tiến bộ từ bỏ giai cấp xuất thân của mình chuyển sang hàng ngũ giai cấp cách mạng, chịu ảnh hưởng tư tưởng của giai cấp đó Một số người còn trở thành nhà tư tưởng của giai cấp cách mạng
Việc khẳng định tính giai cấp của ý thức xã hội không phủ nhận đặc điểm vai trò của ý thức cá nhân Ý thức cá nhân là ý thức của mỗi con người trong xã hội, ý thức xã hội bao giờ cũng tồn tại và thông qua ý thức cá nhân Con người bao giờ cũng sống trong một xã hội cụ thể Trong xã hội có giai cấp, thông thường con người bao giờ cũng thuộc một giai cấp nhất định, cho nên trong ý thức cá nhân đều có tính chung của ý thức giai cấp, đều mang dấu
ấn giai cấp của cá nhân đó
Song ý thức giai cấp và ý thức cá nhân không đồng nhất với nhau Mỗi
cá nhân có hoàn cảnh riêng như hoàn cảnh kinh tế, nghề nghiệp, môi trường giáo dục, ảnh hưởng chính trị tư tưởng của gia đình, bạn bè, kinh nghiệm sống, trường đời mà họ đã trải qua… tất cả những cái đó để lại dấu ấn riêng trong ý thức của mỗi người Cho nên, trong cùng một giai cấp, nhưng mỗi cá nhân biểu hiện ý thức giai cấp với mức độ đậm, nhạt, hình thức độc đáo khác nhau, tính cách khác nhau, có khi ý thức cá nhân lại mâu thuẫn đi đến đối lập với ý thức giai cấp mà họ xuất thân
Tuy nhiên, quá nhấn mạnh những điều kiện sinh hoạt của cá nhân, thổi phồng mặt cá nhân trong ý thức của con người sẽ dẫn tới hiểu sai bản chất của
ý thức cá nhân Vì vậy, khi đánh giá các hiện tượng ý thức trong xã hội có giai cấp phải nắm vững mối quan hệ biện chứng giữa ý thức giai cấp và ý thức cá nhân
Trong xã hội có giai cấp, ý thức xã hội không chỉ mang dấu ấn của những điều kiện sinh hoạt vật chất của giai cấp, mà còn phản ánh những điều kiện sinh hoạt chung của dân tộc Tâm lý dân tộc tuy phản ánh những điều kiện sinh hoạt chung của dân tộc và mang tính chất toàn dân tộc, nhưng có
Trang 8mối liên hệ hữu cơ với ý thức giai cấp Giai cấp cách mạng, tiến bộ phát huy những giá trị tinh thần của dân tộc, ngược lại những tư tưởng của giai cấp phản động mâu thuẫn sâu sắc với các giá trị đó
Giai cấp công nhân được vũ trang hệ tư tưởng Mác - Lênin luôn luôn quan tâm sâu sắc đến việc bảo vệ và phát triển những truyền thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc
1.2 Quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội
1.2.1 Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định
Quan niệm duy tâm coi tinh thần, tư tưởng là nguồn gốc của mọi hiện tượng xã hội, quyết định tiến trình phát triển của mọi xã hội Thực tế thì hoàn toàn trái lại, chính tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, ý thức xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội
Công lao to lớn của C.Mác và Ph.Ăngghen là phát triển chủ nghĩa duy vật lịch sử đến đỉnh cao, xây dựng quan điểm duy vật về lịch sử và lần đầu tiên giải quyết một cách khoa học vấn đề sự hình thành và phát triển của ý thức xã hội Các ông đã chứng minh rằng, đời sống tinh thần của xã hội hình thành và phát triển trên cơ sở của đời sống vật chất, rằng không thể tìm nguồn gốc của tư tưởng, tâm lý xã hội trong bản thân nó, nghĩa là không thể tìm trong đầu óc con người mà phải tìm trong hiện thực vật chất C.Mác viết: "… không thể nhận định về một thời đại đảo lộn như thế căn cứ vào ý thức của thời đại ấy Trái lại, phải giải thích ý thức ấy bằng những mâu thuẫn của đời sống vật chất, bằng sự xung đột hiện có giữa các lực lượng sản xuất xã hội và những quan hệ sản xuất xã hội"1
Những biểu hiện trên đây đã bác bỏ quan niệm sai lầm của chủ nghĩa duy tâm muốn đi tìm nguồn gốc của ý thức, tư tưởng trong bản thân ý thức, tư tưởng, xem tinh thần, tư tưởng là nguồn gốc của mọi hiện tượng xã hội, quyết định sự phát triển của xã hội và trình bày các hình thái ý thức xã hội tách rời
cơ sở kinh tế xã hội Chủ nghĩa duy vật lịch sử chỉ rõ rằng tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, ý thức xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội Mỗi khi tồn tại xã hội, nhất là phương thức sản xuất biến đổi thì những tư tưởng và lý luận xã hội, những quan điểm về chính trị, pháp
1 C Mác và Ph Ăngghen: Toàn tập, Nxb CTQG, H, 1993, t.13, tr.15.
Trang 9quyền, triết học, đạo đức, văn hoá, nghệ thuật… sớm muộn cũng biến đổi theo Cho nên ở những thời kỳ lịch sử khác nhau nếu chúng ta thấy có những
lý luận, quan điểm, tư tưởng xã hội khác nhau thì đó là do những điều kiện của đời sống vật chất quyết định
Chẳng hạn, trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ, do trình độ của lực lượng sản xuất còn hết sức thấp kém, mọi người còn sống chung, làm chung và hưởng chung nên chưa có quan niệm về tư hữu, chưa có ý thức về bóc lột Nhưng khi chế độ cộng sản nguyên thuỷ tan rã, chế độ chiếm hữu nô lệ ra đời,
xã hội phân chia giàu nghèo, bóc lột và bị bóc lột thì ý thức con người cũng biến đổi căn bản, nảy sinh và phát triển tư tưởng tư hữu, ăn bám, bóc lột, chủ nghĩa cá nhân
Ví dụ trên chứng tỏ rằng: "Không phải ý thức của con người quyết định tồn tại của họ; trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ"1
Quan niệm duy vật lịch sử về nguồn gốc của ý thức xã hội không phải dừng lại ở chỗ xác định sự phụ thuộc của ý thức xã hội vào tồn tại xã hội, mà còn chỉ ra rằng, tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội không phải một cách gián đoạn, trực tiếp mà thường thông qua các khâu trung gian Không phải bất
cứ tư tưởng, quan niệm, lý luận hình thái ý thức xã hội nào cũng phản ánh rõ ràng và trực tiếp những quan hệ kinh tế của thời đại, mà chỉ khi nào xét đến cùng thì chúng ta mới thấy rõ những mối quan hệ kinh tế được phản ánh bằng cách này hay cách khác trong các tư tưởng ấy
1.2.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội
Ý thức xã hội do tồn tại xã hội quyết định Nhưng ý thức xã hội không thụ động, trái lại, nó có tính năng động tác động đến tồn tại xã hội
- Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội
Lịch sử xã hội cho thấy, nhiều khi xã hội cũ đã mất đi, thậm chí đã mất rất lâu, nhưng ý thức xã hội do xã hội đó sinh ra vẫn tồn tại dai dẳng Tính độc lập tương đối này biểu hiện rõ trong lĩnh vực tâm lý xã hội (trong truyền thống, tập quán, thói quen…) V.I.Lênin cho rằng, sức mạnh của tập quán được tạo ra qua nhiều thế hệ là sức mạnh ghê gớm nhất
1 Sđd, tr 15
Trang 10Khuynh hướng lạc hậu của ý thức xã hội cũng được biểu hiện rõ trong điều kiện của chủ nghĩa xã hội Nhiều hiện tượng ý thức xã hội có nguồn gốc sâu xa trong xã hội cũ vẫn tồn tại trong xã hội mới như lối sống ăn bám, lười lao động, tệ tham nhũng…
Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội là do những nguyên nhân cơ bản sau đây:
Một là, sự biến đổi của tồn tại xã hội do tác động mạnh mẽ, thường xuyên và trực tiếp của những hành động thực tiễn của con người thường diễn
ra với tốc độ nhanh mà ý thức xã hội có thể không phản ánh kịp và trở nên lạc hậu Hơn nữa, ý thức xã hội là cái phản ánh tồn tại xã hội nên nói chung chỉ biến đổi sau khi có sự biến đổi của tồn tại xã hội
Hai là, do sức mạnh của thói quen, truyền thống, tập quán cũng như do tính lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội
Ba là, ý thức xã hội luôn gắn với lợi ích của những nhóm, những tập đoàn người, những giai cấp nhất định trong xã hội Vì vậy, những tư tưởng
cũ, lạc hậu thường được các lực lượng phản tiến bộ lưu giữ và truyền bá nhằm chống lại các lực lượng xã hội tiến bộ
Những hiện tượng ý thức lạc hậu, tiêu cực không mất đi một cách dễ dàng Vì vậy, trong sự nghiệp xây dựng xã hội mới phải thường xuyên tăng cường công tác tư tưởng, đấu tranh chống lại những âm mưu và hành động phá hoại của những lực lực lượng thù địch về mặt tư tưởng, kiên trì xoá bỏ những tàn dư ý thức cũ, đồng thời ra sức phát huy những truyền thống tư tưởng tốt đẹp
- Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội
Khi khẳng định tính thường lạc hậu hơn của ý thức xã hội so với tồn tại
xã hội, Triết học Mác - Lênin đồng thời thừa nhận rằng, trong những điều kiện nhất định, tư tưởng của con người, đặc biệt những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai
và có tác dụng tổ chức, chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người, hướng hoạt động đó vào việc giải quyết những nhiệm vụ mới do sự phát triển chín muồi của cuộc sống vật chất của xã hội đặt ra