Lịch sử phát triển của chủ nghĩa tư bản đã trải qua hai giai đoạn đó là chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh và chủ nghĩa tư bản độc quyền. Chủ nghĩa tư bản độc quyền là giai đoạn phát triển cuối cùng của chủ nghĩa tư bản. Ra đời, tồn tại, phát triển với những tên gọi khác nhau: chủ nghĩa tư bản độc quyền, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, chủ nghĩa tư bản hiện đại gắn liền với những biến đổi và sự điều chỉnh thích nghi. Song bản chất vẫn là sự thống trị và bóc lột của các tổ chức độc quyền, được Lênin chỉ rõ từ những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền.
Trang 1BẢN CHẤT CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN, ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC
LỜI NÓI ĐẦU
Lịch sử phát triển của chủ nghĩa tư bản đã trải qua hai giai đoạn đó làchủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh và chủ nghĩa tư bản độc quyền Chủ nghĩa
tư bản độc quyền là giai đoạn phát triển cuối cùng của chủ nghĩa tư bản Rađời, tồn tại, phát triển với những tên gọi khác nhau: chủ nghĩa tư bản độcquyền, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, chủ nghĩa tư bản hiện đại gắnliền với những biến đổi và sự điều chỉnh thích nghi Song bản chất vẫn là sựthống trị và bóc lột của các tổ chức độc quyền, được Lênin chỉ rõ từ nhữngđặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền
1 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN
1.1 Tập trung sản suất và sự ra đời của các tổ chức độc quyền
Tập trung sản xuất và sự ra đời của các tổ chức độc quyền là đặc điểmkinh tế cơ bản và quan trọng nhất, đóng vai trò quyết định chi phối các đặcđiểm kinh tế khác của chủ nghĩa tư bản độc quyền
- Tập trung sản xuất là sự tập hợp và lớn lên của sản xuất trên cơ sở
tích tụ và tập trung tư bản (Tích tụ tư bản là sự tăng thêm quy mô của tư bản
cá biệt bằng cách tư bản hoá giá trị thặng dư; tập trung tư bản là sự tăng thêmquy mô tư bản cá biệt bằng cách hợp nhất nhiều tư bản cá biệt sẵn có thànhmột tư bản cá biệt mới lớn hơn)
- Những nguyên nhân cơ bản dẫn đến tập trung sản xuất như sau:
+ Do sự phát triển của lực lượng sản xuất và việc ứng dụng nhữngthành tựu khoa học kỹ thuật Một mặt, làm xuất hiện những ngành sản xuấtmới có trình độ tích tụ cao, có nguồn vốn lớn, đồng thời, tạo ra năng suất laođộng cao, tăng sản xuất giá trị thặng dư tương đối, mở rộng khả năng tích lũy
tư bản, thúc đẩy sự phát triển sản xuất lớn, tăng tích luỹ tư bản và sản xuất.Mặt khác, sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội mang tính chất xã hộihoá ngày càng cao đặt ra yêu cầu phải xây dựng những cơ sở sản xuất kinhdoanh với quy mô lớn, có lượng vốn lớn trong trung hạn và dài hạn
+ Do cạnh tranh khốc liệt Một mặt, buộc các nhà tư bản phải cải tiến
kỹ thuật, tăng quy mô tích lũy để thắng trong cạnh tranh và giành lợi nhuậntối đa Mặt khác, kết qủa cạnh tranh của nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa thua
Trang 2lỗ, bị các tư bản lớn thôn tính, hoặc phải liên kết lại với nhau để đứng vữngtrong cạnh tranh Vì vậy, chỉ còn một số ít những tập đoàn tư bản lớn nắm địa
vị thống trị trong một ngành hay một số ngành
+ Do khủng hoảng kinh tế, làm cho những nhà tư bản nhỏ và vừa bị phásản hàng loạt, còn các nhà tư bản lớn tăng thêm quy mô tư bản, đổi mới kỹthuật để thoát khỏi khủng hoảng, do đó thúc đẩy quá trình tập trung sản xuất
+ Tín dụng tư bản chủ nghĩa phát triển mạnh mẽ về quy mô và mở rộngphạm vi hoạt động, tạo điều kiện thoả mãn nhu cầu vay nguồn vốn lớn trongtrung hạn và dài hạn của các nhà tư bản sản xuất, kinh doanh; trở thành đònbẩy mạnh mẽ thúc đẩy tập trung sản xuất, nhất là hình thành các công ty cổphần, tạo tiền đề cho sự ra đời của các tổ chức độc quyền
Những xí nghiệp và công ty lớn, có tiềm lực kinh tế mạnh tiếp tục cạnhtranh với nhau vô cùng khốc liệt, khó phân thắng bại, hoặc nếu tiếp tục cạnhtranh lâu dài sẽ đưa lại những thiệt hại to lớn đối với cả hai phía, vì thế nảysinh xu hướng thỏa hiệp, đó cũng là một trong các nguyên nhân hình thànhcác tổ chức độc quyền
“… Tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất
này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền”1
- Tổ chức độc quyền là sự liên minh giữa những nhà tư bản lớn, nắm
phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hoá nào đó nhằm mụcđích thu lợi nhuận độc quyền cao
Như vậy, tổ chức độc quyền chính là sự liên minh thoả hiệp giữa cácnhà tư bản cá biệt lớn – tạo thành tư bản tập thể nhằm thống trị nền kinh tế vàbóc lột lao động làm thuê Về mặt chính trị, chủ nghĩa tư bản độc quyền làchủ nghĩa đế quốc Ở giai đoạn mới này, tư bản tập thể thay thế tư bản cá thểthống trị nền kinh tế và bóc lột lao động làm thuê Có thể thấy sự thống trị của
tư bản độc quyền qua số liệu cụ thể sau đây:
Ở Mỹ, những năm 1960, các công ty lớn chỉ chiếm 0,3% số công tynhưng tập trung 54% số công nhân và chiếm 50% tổng sản phẩm côngnghiệp Đến những năm 1970, các công ty lớn chỉ chiếm 0,1% số công ty,song chiếm 71,8% tổng sản phẩm công nghiệp
1 V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1980,t.27,tr.402
Trang 3Tư bản độc quyền ra đời từ tự do cạnh tranh và thay thế tự do cạnhtranh nhưng nó không thủ tiêu được cạnh tranh mà làm cho cạnh tranh ngàycàng gay gắt hơn, khốc liệt hơn.
Trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền, có các loại cạnh tranh đólà: cạnh tranh giữa tư bản độc quyền với tư bản không độc quyền; cạnh tranhgiữa các tư bản độc quyền với nhau và cạnh tranh trong nội bộ các tổ chứcđộc quyền Ngoài ra, còn có cạnh tranh giữa tư bản độc quyền với nhữngngười sản xuất hàng hoá nhỏ Cạnh tranh trong giai đoạn này rất gay gắt vàquyết liệt vì đó là sự cạnh tranh của những thế lực kinh tế lớn
Tổ chức độc quyền ra đời và phát triển nhanh chóng với trình độ độcquyền ngày càng cao Điều đó thể hiện tập trung ở sự phát triển của các hìnhthức tổ chức độc quyền Cho đến nay, tổ chức độc quyền có năm hình thức là:các-ten; xanh-đi-ca; tơ-rớt; công-xoóc-xi-om; công-grô-mê-rát Năm hìnhthức tổ chức độc quyền cho thấy sự ra đời và thống trị của tư bản độc quyền
là từ trình độ thấp đến trình độ cao, từ lưu thông đến sản xuất, từ một ngànhđến nhiều ngành, từ phạm vi trong nước đến phạm vi quốc tế Sự ra đời vàthống trị của các tư bản độc quyền phản ánh sự vận động của quan hệ sảnxuất tư bản chủ nghĩa dần dần thích nghi với sự phát triển của lực lượng sảnxuất
- Những biểu hiện mới hiện nay của tập trung sản xuất
Sự tập trung hoá phát triển rất cao về chiều rộng và chiều sâu Đó làkiểu liên kết mới, liên kết đa ngành dưới dạng những con-sơn của các công tyxuyên quốc gia Các công ty xuyên quốc gia khổng lồ thâu tóm nhiều xínghiệp và nhiều công ty thuộc nhiều ngành khác nhau Do đó có thể chi phốinền kinh tế thế giới
Ví dụ: Hãng xe hơi FORD của Mỹ có 162 công ty ở 20 nước trên thế giới.Cùng với tập trung sản xuất lại xuất hiện quá trình phi tập trung hoá
Đó là sự xuất hiện các công ty nhỏ và vừa, sử dụng các kỹ thuật mới, côngnghệ hiện đại Các công ty này có ưu thế dễ thay đổi công nghệ cũng như đápứng nhanh chóng hơn nhu cầu của thị trường, nhờ vậy giảm được rủi ro trongsản xuất kinh doanh và đi vào những lĩnh vực có trình độ khoa học công nghệcao, có tỷ suất và khối lượng lợi nhuận lớn Sự xuất hiện của các công ty vừa
và nhỏ là biểu hiện của tư bản độc quyền dưới dạng mới; nó hình thành một
Trang 4kiểu hệ thống kim tự tháp - kết hợp chặt chẽ giữa các công ty khổng lồ vớimột hệ thống các xí nghiệp nhỏ và vừa làm gia công cho những công ty lớn
và bị các công ty lớn chi phối về vốn, khoa học công nghệ, phương hướnghoạt động cũng như đầu vào và đầu ra cho sản phẩm
Tư bản độc quyền xuất hiện ở cả những nước đang phát triển Đó là kếtquả sự xâm nhập của các công ty đa quốc gia vào các nước đang phát triển vàviệc ứng dụng những thành tựu khoa học công nghệ hiện đại vào sản xuất Do
đó, một công ty lớn cũng đủ sức chi phối việc sản xuất và tiêu thụ hàng hoácủa cả một ngành mới ra đời ở những nước đang phát triển và bành trướng ranước ngoài
- Vai trò của tổ chức độc quyền:
+ Tổ chức độc quyền có vai trò to lớn đối với nền sản xuất tư bản chủnghĩa, thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển cả về tính chất và trình độ xã hộihoá cao hơn, hình thành cơ cấu kinh tế hiện đại
+ Tổ chức độc quyền chi phối làm cho các quy luật kinh tế cơ bản củachủ nghĩa tư bản có hình thức biểu hiện mới, cụ thể:
* Quy luật giá trị biểu hiện thành quy luật giá cả độc quyền (giá cả độcquyền thấp khi mua và giá cả độc quyền cao khi bán)
* Quy luật giá trị thặng dư biểu hiện thành quy luật lợi nhuận độcquyền cao
Như vậy, nghiên cứu về tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền để
ta hiểu rõ về đặc điểm của các tổ chức độc quyền, thấy được vai trò của chúngđối với nền kinh tế thế giới Tuy nhiên, dù có phát triển cao đến đâu thì việcsản xuất giá trị thặng dư tương đối, tăng lợi nhuận tối đa là mục tiêu khôngthay đổi của chủ nghĩa tư bản
1.2 Tư bản tài chính và vai trò của nó
- Tư bản tài chính là sự xâm nhập, dung hợp giữa tư bản độc quyền
công nghiệp và tư bản độc quyền ngân hàng
Trang 5Song song với quá trình tích tụ và tập trung trong sản xuất là quá trìnhtích tụ và tập trung trong ngân hàng Quá trình tích tụ trong sản xuất vừa tạođiều kiện tăng lượng vốn huy động cho ngân hàng vừa đòi hỏi ngân hàng phảicung cấp một khối lượng tư bản lớn cho sản xuất Trước tình hình đó cácngân hàng phải tìm cách hoặc thôn tính lẫn nhau hoặc sáp nhập với nhauthành các ngân hàng lớn Qúa trình cạnh tranh giữa các ngân hàng lớn dẫn tới
sự thâu tóm lẫn nhau hoặc thoả hiệp với nhau hình thành nên các tổ chức độcquyền ngân hàng
Khi tổ chức độc quyền ngân hàng ra đời đã làm cho ngân hàng có vaitrò mới là kiểm tra, giám sát mọi hoạt động của tư bản độc quyền côngnghiệp, thương nghiệp; nó nắm được hầu hết tư bản tiền tệ trong xã hội, do đóbắt các tư bản độc quyền công nghiệp vay vốn ở một ngân hàng nhất định, tậptrung nghiệp vụ kế toán vào ngân hàng Thông qua nghiệp vụ cho vay, thanhtoán, tư bản độc quyền ngân hàng chi phối mạnh mẽ đối với quá trình hoạtđộng của tư bản độc quyền công nghiệp Tư bản độc quyền ngân hàng chiphối tư bản độc quyền công nghiệp bằng tín dụng, cao hơn nữa là đưa ngườivào ban quản trị của tư bản công nghiệp và tự bỏ vốn ra xây dựng các xínghiệp công nghiệp mới
Đồng thời với các quá trình xâm nhập của tư bản độc quyền ngân hàngvào tư bản độc quyền công nghiệp là quá trình xâm nhập của tư bản độcquyền công nghiệp vào tư bản độc quyền ngân hàng Tư bản độc quyền côngnghiệp lập ra các ngân hàng chuyên doanh và đưa người vào ban quản trị của
tổ chức độc quyền ngân hàng, bằng cách mua cổ phiếu khống chế của tư bảnđộc quyền ngân hàng…
Khi tư bản độc quyền ngân hàng ra đời, ngân hàng có thêm vai trò mới,dẫn đến sự cạnh tranh gay gắt giữa hai loại độc quyền: tư bản độc quyền côngnghiệp và tư bản độc quyền ngân hàng Song, sự cạnh tranh giữa hai thế lực tolớn đó cũng đem lại những hậu qủa lớn đối với cả hai bên Do vậy, sau một quátrình giằng co, cạnh tranh dẫn đến sự liên minh thoả hiệp giữa hai loại độcquyền trên tạo thành một loại tư bản có thế lực vạn năng là tư bản tài chính.Ngân hàng từ vai trò hoạt động tín dụng và trung gian trong việc thanh toán,nay đã nắm và chi phối hầu hết tư bản tiền tệ của xã hội nên có quyền lực vạnnăng, khống chế mọi hoạt động của nền kinh tế các nước tư bản chủ nghĩa
Trang 6Như vậy, thực chất của tư bản tài chính là loại độc quyền cao nhất của
tư bản độc quyền, là biểu hiện tập trung nhất của tư bản độc quyền
- Vai trò của tư bản tài chính
Tư bản tài chính là một quan hệ xã hội, quan hệ thống trị và bóc lột của
tư bản độc quyền có thế lực nhất đối với lao động làm thuê
Tư bản tài chính ra đời nắm được cả tư bản sản xuất và tư bản tiền tệ
Do đó, tư bản tài chính thống trị toàn bộ nền kinh tế quốc dân Tư bản tàichính xác lập được sự thống trị và chế độ độc quyền vững chắc hơn, bộc lộđầy đủ hơn bản chất của tư bản độc quyền được tập trung ở một nhóm nhỏbọn đầu sỏ tài chính
Bọn đầu sỏ tài chính thực hiện sự thống trị bằng “chế độ tham dự”.Thực chất của “chế độ tham dự” là nhà tư bản tài chính lớn hoặc một tập đoàntài chính, nhờ nắm được số cổ phiếu khống chế mà chi phối được công ty gốchay “công ty mẹ”; từ “công ty mẹ” chi phối các công ty phụ thuộc hay các
“công ty con”, các công ty này lại chi phối các “công ty cháu” … Bởi vậy, vớimột số tư bản nhất định, một nhà tư bản tài chính có thể chi phối được nhữnglĩnh vực sản xuất, kinh doanh rất lớn
Cùng với chế độ tham dự xuất hiện “chế độ ủy thác” Nó cho phép bọnđầu sỏ tài chính huy động được nguồn vốn rộng lớn trong các tầng lớp nhândân “Chế độ ủy thác” là chế độ ủy quyền cho các ngân hàng hay những đại
cổ đông khác thay mặt rất nhiều các cổ đông nhỏ ở các hội nghị quyết địnhchiến lược kinh doanh và bầu ban quản trị của công ty
Các nhà tư bản nắm quyền sở hữu các tổ chức tư bản độc quyền tàichính được gọi là các tài phiệt, thống trị toàn bộ nền kinh tế, đồng thời thaotúng luôn về mặt chính trị tại các nước tư bản chủ nghĩa Dưới sự thống trịcủa bọn tài phiệt đã làm nảy sinh xu hướng cực đoan và quân phiệt như: chạyđua vũ trang, gây chiến tranh xâm lược các nước đang phát triển và chậm pháttriển Chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa quân phiệt và các thứ chủ nghĩa phảnđộng khác đều do sự thống trị của tư bản tài chính sinh ra
- Những biểu hiện mới hiện nay của tư bản tài chính
Do sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học công nghệ,nên hình thức tổ chức và cơ chế thống trị của tư bản tài chính có sự thay đổi
Trang 7Ngày nay, tư bản tài chính tồn tại dưới dạng tổ hợp đa ngành theo kiểu:công nghiệp - nông nghiệp - thương nghiệp - tín dụng - dịch vụ; Công nghiệp
- quân sự - dịch vụ quốc phòng Như vậy, phạm vi liên kết được mở rộngkhông chỉ là sự xâm nhập giữa tư bản độc quyền ngân hàng với tư bản độcquyền công nghiệp
Sự thống trị đa ngành đã biến các tập đoàn tư bản tài chính gia đìnhtrước đây thành các tập đoàn tư bản tài chính theo địa phương và vùng lãnhthổ Nó là cơ sở hình thành nền thống trị về kinh tế - chính trị - xã hội ở từngvùng, lãnh thổ, ví dụ như: Tập đoàn tài chính vùng Đông – Bắc, Trung – Tây,California…
Để vươn ra địa bàn thế giới và thích ứng với quá trình quốc tế hoá đờisống kinh tế, đã xuất hiện các tập đoàn tư bản tài chính quốc tế như ở Mỹ,Nhật Bản, Tây Âu, Hồng Kông, Xin-ga-po Song, dù biểu hiện với hình thứcnhư thế nào thì bản chất bóc lột và thống trị của tư bản tài chính vẫn khôngbao giờ thay đổi
1.3 Xuất khẩu tư bản
- Xuất khẩu tư bản là xuất khẩu giá trị ra nước ngoài, nhằm mục đích
chiếm đoạt giá trị thặng dư và các nguồn lợi khác của các nước nhập khẩu tư bản
Thực chất, xuất khẩu tư bản là xuất khẩu quan hệ sản xuất tư bản chủnghĩa (quan hệ bóc lột) Xuất khẩu tư bản khác về căn bản so với xuất khẩuhàng hoá về mục đích Xuất khẩu hàng hoá nhằm thực hiện giá trị thặng dư đãđược sản xuất ra ở trong nước Xuất khẩu tư bản nhằm sản xuất ra giá trịthặng dư và vơ vét các nguồn nguyên, nhiên, vật liệu ở nước ngoài
Xuất khẩu tư bản là thủ đoạn tăng cường sự thống trị của tư bản tàichính với giai cấp công nhân và nhân dân lao động thế giới Nó là sự bóc lột
“bình phương” của tư bản độc quyền
- Nguyên nhân và hình thức xuất khẩu tư bản
Xuất khẩu tư bản là tất yếu kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền doxuất hiện nhu cầu xuất khẩu và nhu cầu nhập khẩu tư bản
Trong một số nước tư bản phát triển đã tích luỹ được lượng tư bản lớn
và một bộ phận đã trở thành “tư bản thừa” tương đối, do không tìm được nơiđầu tư có lợi nhuận cao trong nước Trong khi, có nhiều nước kinh tế chậmphát triển do bị cuốn vào xu hướng toàn cầu hoá kinh tế thế giới, song lại
Trang 8thiếu tư bản và khoa học - công nghệ mới, đòi hỏi phải nhập khẩu tư bản vàcác nguồn lực khác để phát triển.
+ Xét về hình thức đầu tư, xuất khẩu tư bản có hai hình thức cơ bản, đó là:Đầu tư trực tiếp (FDI): là hình thức xuất khẩu tư bản để xây dựngnhững xí nghiệp mới hoặc mua lại các xí nghiệp đang hoạt động ở các nướcnhập khẩu, biến nó thành một chi nhánh của các công ty ở các nước xuất khẩu
tư bản
Đầu tư gián tiếp (ODA): là xuất khẩu tư bản dưới dạng cho vay thu lãi.Thông qua các ngân hàng hoặc các trung tâm tài chính cho các nước khác vayvốn theo nhiều hạn định khác nhau để đầu tư vào các dự án phát triển kinh tếcủa các nước nhập khẩu
+ Xét về chủ sở hữu có xuất khẩu tư bản nhà nước và xuất khẩu tư bản
tư nhân
- Tác động của xuất khẩu tư bản
Đối với các nước xuất khẩu tư bản: các nước này thu được lợi nhuậnđộc quyền cao và vơ vét nguyên, nhiên liệu ở nước ngoài Tuy nhiên cũng cóảnh hưởng làm giảm lượng vốn đầu tư trong nước…
Đối với các nước nhập khẩu tư bản: thu hút được một lượng vốn đầu tưlớn cùng với những khoa học công nghệ hiện đại Tuy nhiên, các nước nàycũng phải chịu hậu quả, đó là bị phụ thuộc chặt chẽ vào các nước xuất khẩu tưbản kể cả về kinh tế và chính trị Nền kinh tế trong nước phát triển què quặt,công nhân và nhân dân trong nước bị bóc lột nặng nề, nguồn tài nguyên thiênnhiên bị phá hoại và cạn kiệt dần, môi trường bị ô nhiễm… Ví dụ như công tyVedan ở Việt Nam…
- Những biểu hiện mới hiện nay của xuất khẩu tư bản
Phương hướng xuất khẩu có sự thay đổi Hướng xuất khẩu tư bản hiệnnay không phải chủ yếu sang các nước kinh tế kém phát triển mà chuyển sangcác nước phát triển Bởi vì, ở các nước đó có cở sở vật chất kỹ thuật hiện đại,khoa học công nghệ phát triển và nguồn nhân lực có trình độ cao, phù hợp đểphát triển các ngành có hàm lượng khoa học công nghệ cao, đem lại lượng lợinhuận lớn
Ví dụ: Trước kia, luồng tư bản xuất khẩu chủ yếu từ các nước tư bảnphát triển sang các nước kém phát triển (khoảng 70%), nhưng từ sau chiến
Trang 9tranh thế giới lần thứ 2, đặc biệt sau những năm 70 của thế kỷ 20, ¾ tư bảnxuất khẩu được đầu tư trong các nước phát triển, mở đầu bằng việc tư bảnquay trở lại Tây Âu
Hiện nay, xuất khẩu tư bản là phương tiện của tư bản tài chính để thốngtrị các nước đang phát triển Thông qua các hình thức xuất khẩu tư bản, tư bảnđộc quyền các nước đế quốc đã cột chặt các nước đang phát triển vào quỹ đạocủa nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, chi phối và thống trị các nước đó
1.4 Sự phân chia thế giới về mặt kinh tế của các tổ chức độc quyền quốc tế
Thực chất, sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các tổ chức độcquyền là sự phân chia nhau về lĩnh vực đầu tư, thị trường tiêu thụ sản phẩm
và thị trường cung cấp nguyên, nhiên, vật liệu bằng các biện pháp kinh tế
Nguyên nhân của sự phân chia này là do thị trường là cơ sở tồn tại và làđiều kiện sống còn của chủ nghĩa tư bản Vì vậy, gắn liền với sự tồn tại vàphát triển của chủ nghĩa tư bản là quá trình tìm kiếm thị trường cả trong vàngoài nước, dẫn đến cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền các quốc gia;cuộc cạnh tranh đó không thể thôn tính lẫn nhau nên chúng tìm cách thỏa hiệpvới nhau để phân chia thị trường thế giới
Cơ sở của sự phân chia thế giới về mặt kinh tế là do sự cạnh tranh dẫnđến tương quan so sánh lực lượng kinh tế giữa các tổ chức độc quyền, tạo ra
sự thoả hiệp tạm thời giữa các tư bản độc quyền của các nước với nhau
Kết qủa của sự phân chia thế giới về mặt kinh tế dẫn đến sự hình thànhcác tổ chức độc quyền quốc tế
Như vậy, phân chia thế giới về mặt kinh tế của các tổ chức độc quyềnquốc tế, một mặt, tạm thời xoa dịu mâu thuẫn của quá trình tái sản xuất tư bảnchủ nghĩa, giải quyết được nguồn nguyên, nhiên, vật liệu và thị trường, thúcđẩy kinh tế tư bản chủ nghĩa phát triển; mặt khác, càng làm tăng mâu thuẫnvốn có của chủ nghĩa tư bản, vì mục đích giành giật những khu vực và ngànhnghề có nguồn lợi nhuận độc quyền cao, các tư bản độc quyền không thể thoảhiệp lâu dài với nhau, do vậy, vẫn âm thầm cạnh tranh và chờ đợi thời cơ lật
đổ lẫn nhau nhằm phân chia lại thế giới về mặt kinh tế theo hướng có lợi cho
Trang 10mình Do đó, các mâu thuẫn giữa các tổ chức tư bản độc quyền trên thế giớivẫn tồn tại và phát triển.
Những biểu hiện mới hiện nay của các tổ chức độc quyền quốc tế.
Mức độ độc quyền hoá quốc tế ngày càng cao cả về quy mô và trình độ.Các tổ chức độc quyền quốc tế ngày càng chuyển nhanh từ các hoạt độngtrong lĩnh vực sản xuất nội địa sang các hoạt động sản xuất ở nước ngoài Do
đó, hình thành các trung tâm kinh tế của chủ nghĩa tư bản có khả năng kiểmsoát thị trường không cần liên kết trực tiếp với tư bản các nước khác
Hiện nay hình thức phổ biến của tổ chức độc quyền quốc tế là tổ chứcđộc quyền quốc tế nhà nước Đó là một loại tư bản độc quyền quốc tế có sựcan thiệp và chi phối của các nhà nước tư sản Tư bản độc quyền quốc tế đã
sử dụng nhà nước tư sản phục vụ lợi ích của các tập đoàn tư bản độc quyền.Điển hình loại này là cộng đồng kinh tế châu Âu (EU)
Ở các nước đang phát triển cũng xuất hiện các tổ chức độc quyền quốc
tế nhằm chống lại sức ép của các tập đoàn tư bản độc quyền của chủ nghĩa đếquốc Ví dụ, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN ), Tổ chức cácnước xuất khẩu dầu lửa (OPEC )…
1.5 Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc
Phân chia thế giới về lãnh thổ là sự phân chia thế giới về mặt chính trị
-là biến các khu vực kinh tế các nước khác thành thuộc địa và phụ thuộc vàochủ nghĩa đế quốc
Thực chất là sự xâm chiếm các nước chậm phát triển, giành thuộc địanhằm giành độc quyền về thị trường và các căn cứ quân sự của các cườngquốc đế quốc
Phân chia thế giới về mặt lãnh thổ là kết quả trực tiếp của sự phân chiathế giới về mặt kinh tế Sự phân chia thế giới về lãnh thổ dẫn đến ra đời hệthống thuộc địa có vai trò sống còn đối với chủ nghĩa đế quốc Thuộc địa lànơi cung cấp nguyên, nhiên liệu và sức lao động rẻ mạt cho nền sản xuất tưbản chủ nghĩa; nơi đầu tư có lợi nhất của tư bản độc quyền và là nơi “giảiquyết” hàng hoá ế thừa vững chắc có lợi nhất cho các nước tư bản phát triển;đồng thời, là nơi xây dựng căn cứ quân sự lý tưởng nhằm bảo vệ lợi ích của tưbản độc quyền các nước đế quốc