Hợp tác đa phương asean +3 vấn đề và triển vọng p2

Hợp tác đa phương ASEAN + 3: Vấn đề và triển vọng (p2) Tác giả Hoàng Khắc Nam NXB Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh Tháng 4 năm 1997, ASEAN đề xuất tổ chức hội nghị cấp cao giữa ASEAN với Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc. Tháng 12 năm 1997, hội nghị cấp cao lần thứ nhất đã diễn ra ở Kuala Lumpur. Sau đó, đến năm 2000, tại hội nghị cấp cao lần thứ tư tổ chức tại Singapore, ASEAN+3 chính thức được thể chế hóa.

Chương 3

TRIỂN VỌNG CỦA ASEAN+3,

TÁC ĐỘNG CỦA NÓ TỚI ASEAN VÀ VIỆT NAM

3.1 Triển vọng của ASEAN+3

Triển vọng của ASEAN+3 sẽ như thế nào trong hoàn cảnh

thuận lợi cũng nhiều, khó khăn cũng lắm như vậy? Để trả lời

câu hỏi này, có ít nhất sáu vấn đề cần giải đáp

1 ASEAN+3 có triển vọng chắc chắn không?

2 Nếu không chắc chắn, liệu ASEAN+3 có tồn tại hay không?

3 Nếu có thể tồn tại, ASEAN+3 có khả năng phát triển không?

4 Nếu có khả năng phát triển, lĩnh vực và mức độ hợp

tác đa phương trong ASEAN+3 thế nào?

5 Nếu hợp tác tăng lên, khuôn khổ và cơ cấu của ASEAN+3 có

thay đổi không?

6 Nếu các khả năng trên đều có, mô hình thể chế tương

lai của ASEAN+3 có thể như thế nào?

Đối với câu hỏi đầu tiên, triển vọng của ASEAN+3 là không chắc chắn và khó dự báo Cho dù sự hình thành của thể chế này phù hợp với xu thế chung của thế giới và khu vực, phù hợp với lợi ích của các quốc gia thành viên, tương lai của ASEAN+3 vẫn khó đoán định Cho dù xu thế hợp tác Đông Á có thể không thay đổi nhưng các hình thức thể chế khu vực mà ASEAN+3 là một trong số đó vẫn có thể thay đổi Hiện nay, ASEAN+3 đang trong quá trình vận động với những diễn biến khó đoán Mối quan hệ hợp tác đa phương trong ASEAN+3 đã được định hình nhưng vẫn chưa chắc chắn ASEAN+3 được thành lập nhằm thúc đẩy hợp tác đa phương Một khi hợp tác đa phương thay đổi, thể chế cũng sẽ thay đổi theo Bởi thế, ASEAN+3 vẫn có thể thay đổi

Tính chưa chắc chắn trong triển vọng của hợp tác đa phương ASEAN+3 được quy định bởi nhiều nhân tố khác nhau Trong đó có nhân tố tương đối ổn định và nhân tố bất ổn định Các vấn đề được nêu trong chương 2 chính là nơi chứa đựng những nhân tố tương đối ổn định không có lợi cho hợp tác đa phương ASEAN+3 Gọi là tương đối ổn định bởi sự hiện diện kéo dài của chúng Các vấn đề này không hề nhỏ, tác động của chúng khá mạnh và toàn diện Thậm chí, một số vấn đề trong số chúng còn chứa đựng khả năng chấm dứt hợp tác ASEAN+3 Việc khắc phục chúng khá khó khăn và đòi hỏi thời gian lâu dài Chính sự tồn tại của các vấn đề trên khiến cho triển vọng của ASEAN+3 khó xác định Trong nhiều năm tới, chúng vẫn tồn tại và tiếp tục ảnh hưởng không nhỏ lên tiến trình hợp tác đa phương ASEAN+3

Các nhân tố này đang gây ra những tác động không thuận

lợi cho tiến trình này từ cả môi trường bên ngoài lẫn môi

trường bên trong Không chỉ tạo ra tính không chắc chắn cho

hợp tác đa phương ASEAN+3, các nhân tố đó còn góp phần

tạo ra sự nghi ngờ về vai trò thực sự, hiệu quả hợp tác, tương

lai thể chế hoá và thậm chí là cả khả năng tồn tại của

ASEAN+3 Từ đó, sự kỳ vọng và tinh thần dấn thân vào

ASEAN+3 bị giảm sút, làm yếu đi cơ sở chủ quan cho hợp tác

đa phương ASEAN+3 Như trong chương 2 đã trình bày, chính

sự tồn tại của các nhân tố này khiến cho ASEAN+3 hiện nay

vẫn chưa ổn định và đang vận động khó khăn Và sự khó

khăn này được tin là sẽ tiếp tục trong tương lai bất chấp

những thuận lợi không nhỏ đối với tiến trình này Do quy mô

và mức độ tác động khá lớn của các vấn đề đó, việc khắc phục

chúng như thế nào sẽ ảnh hưởng đáng kể đến tương lai của

hợp tác đa phương ASEAN+3

Bên cạnh đó, triển vọng của ASEAN+3 còn khó đoán định

hơn bởi sự tác động từ các nhân tố bất ổn định Đó là các

nhân tố thường xuất phát từ những nguyên nhân tình huống

và yếu tố chủ quan Chúng được gọi là bất ổn định bởi sự tồn

tại không thường xuyên và tính dễ thay đổi của chúng Mọi

thể chế, mọi quan hệ hợp tác quốc tế trên thế giới đều chịu

tác động bởi các nhân tố này nhưng khả năng chịu đựng và

hoá giải là khác nhau Trong trường hợp Đông Á với

ASEAN+3, khả năng tác động của các nguyên nhân tình

huống là lớn bởi nhiều lý do Sự tồn tại các vấn đề nêu trong

chương 2 chính là nguồn tạo ra các tình huống không có lợi

cho hợp tác đa phương ASEAN+3 Sự đa dạng lớn là môi trường thuận lợi cho các tình huống phát sinh Lòng tin còn yếu là mảnh đất tốt cho sự khuyếch đại tác động tiêu cực của tình huống Tình hình khu vực vẫn phức tạp nên tình huống dễ thay đổi và tác động là khó lường Bên cạnh đó, ASEAN+3 chưa có sự phát triển chắc chắn nên khả năng đối phó của nó với các tình huống chưa cao Điều này càng làm cho nó dễ bị tác động nhiều hơn bởi các nguyên nhân tình huống

Một nhân tố bất ổn định khác là tính chủ quan vẫn ngự trị đáng kể trong quan hệ quốc tế khu vực Đông Á Chính nhân tố chủ quan này đã khiến quan hệ quốc tế nói chung khó dự báo Đối với Đông Á, tính chủ quan còn có khả năng lớn hơn nhiều nơi khác Ở đây, cái tôi và chủ nghĩa quốc gia còn lớn, tâm lý lịch sử và sức nặng tình cảm còn mạnh nên chính sách đối ngoại dễ bị tác động bởi các yếu tố chủ quan

Ở một số nước Đông Á, do mức độ dân chủ và mức độ đại diện cho toàn xã hội không cao nên tính chủ quan cá nhân vẫn còn khá lớn trong hoạch định chính sách đối ngoại Hơn nữa, khả năng hạn chế tính chủ quan cũng không cao do mức độ thể chế hoá chưa sâu sắc, ý chí tuân thủ thoả thuận còn yếu, các nguyên tắc vẫn có thể được thay đổi Nhìn chung ở Đông Á, sự ràng buộc của cái chung còn yếu, sự đa dạng của cái riêng còn cao Vì thế, tính chủ quan vẫn có chỗ đứng đáng kể trong hợp tác đa phương ASEAN+3, làm cho tiến trình này chưa ổn định, triển vọng của ASEAN+3 chưa chắc chắn Sự thay đổi lãnh đạo, sự biến động bên trong, một ý đồ tập hợp lực lượng, một toan tính cá nhân, một tranh chấp

nảy sinh, một tình huống mới xuất hiện trong khi ASEAN+3

vẫn chưa chuẩn bị sẵn sàng đều có thể tác động đến sự vận

động bình thường của nó Khả năng tác động này còn lớn hơn

trong trường hợp liên quan đến nước lớn, liên quan đến các

lĩnh vực và vấn đề nhạy cảm như chủ quyền quốc gia hay

tranh chấp quyền lực chẳng hạn

Chính triển vọng không chắc chắn nói trên của ASEAN+3

đã dẫn đến câu hỏi thứ hai: Liệu ASEAN+3 có tồn tại được

hay không Ngay từ khi mới thành lập ASEAN+3, câu hỏi này

đã được đặt ra Từ năm 1999, câu hỏi này ít được đặt ra hơn

cho dù vẫn còn sự nghi ngờ Gần đây, khi EAS được hình

thành, câu hỏi này lại quay trở lại Trên thực tế, người ta

không nghi ngờ về sự cần thiết và giá trị của ASEAN+3

nhưng lại có sự băn khoăn liệu khuôn khổ này có thể vượt

qua khó khăn để tồn tại hay không Bị vướng mắc trong một

mớ khó khăn, ASEAN+3 có thể bị chấm dứt hoặc được thay

thế bằng hình thức thể chế khác?

Những vấn đề được nêu trong chương 2 cho thấy khả năng

đe dọa sự tồn tại của ASEAN+3 là có thật và không nhỏ

Nhưng trên thực tế, các vấn đề trên không chỉ có tác động

một chiều đối với sự tồn tại của ASEAN+3 Các vấn đề đó đều

chứa đựng những tác động tích cực và tiêu cực đối với hợp tác

đa phương ASEAN+3 Tính hai mặt của tác động cũng nằm

trong những tiền đề quy định khả năng hợp tác đa phương

khu vực như đã trình bày trong phần 1.1 Trong đó, tác động

chung lớn nhất từ các vấn đề này chính là sức ép thúc đẩy

hợp tác đa phương nhằm duy trì môi trường ổn định cho khu vực và sự phát triển cho quốc gia

Là một thể chế được lập ra để hợp tác, ASEAN+3 dễ tồn tại hơn trong bối cảnh hợp tác và khó tồn tại hơn trong bối cảnh xung đột Như nhiều nghiên cứu đã chỉ ra, hợp tác hiện nay đã trở thành xu thế lớn trên cả cấp độ toàn cầu, khu vực và quốc gia Vì thế, trong bối cảnh đó, ASEAN+3 có nhiều lý

do để tồn tại hơn là không tồn tại

Nhìn chung, xu hướng tăng cường hợp tác đa phương của ASEAN+3 vẫn sẽ được tiếp tục Niềm tin này là có cơ sở bởi những lý do sau: Sự tồn tại của các tiền đề địa lý, lịch sử, văn hoá-xã hội, an ninh-chính trị và kinh tế đang góp phần tạo ra

xu hướng khu vực hoá và sự nổi lên của chủ nghĩa khu vực Đông Á Xu hướng tăng cường hợp tác đa phương ASEAN+3 là sự phát triển phù hợp với môi trường quốc tế và xu thế hợp tác chung của thế giới Nó có được động lực mạnh mẽ từ nhận thức và lợi ích chung của các nước thành viên đối với hợp tác

đa phương khu vực vì hoà bình, ổn định và thịnh vượng Xu hướng này được sự ủng hộ của lịch sử, của các cố gắng xây dựng thể chế khu vực sau Chiến tranh lạnh và của những tiến bộ đạt được trong hợp tác đa phương ASEAN+3 Trong 10 năm qua, hầu hết các nước đều có thêm cơ hội phát triển và đã được hưởng lợi ít nhiều từ quá trình này Tất cả những nhân tố trên đang góp phần quy định khả năng tồn tại tiếp tục của khuôn khổ hợp tác này

Trong những tình huống xấu đi, ASEAN+3 vẫn có thể tồn tại ít nhất như nó đã từng ban đầu, tức là một cuộc họp đơn

thuần của ba ASEAN+1 trong khuôn khổ ASEAN PMC Đơn

giản là vì sự tồn tại của ASEAN+3 cần thiết đối với các nước

thành viên ASEAN sẽ cố giữ hình thức này vì điều đó giúp

cho việc duy trì vai trò của ASEAN trong khu vực Còn ba

nước Đông Bắc Á thì vẫn có một diễn đàn để trao đổi các vấn

đề khu vực và duy trì quan hệ với ASEAN Các nước ASEAN

và Hàn Quốc cần ASEAN+3 để hạn chế áp lực từ các nước

lớn Trung Quốc và Nhật Bản cần ASEAN+3 để kiềm chế lẫn

nhau và Trung Quốc thì còn có thêm lý do làm giảm áp lực từ

phía Mỹ Tất cả chúng đều cần ASEAN+3 để thúc đẩy hợp tác

phát triển, kiềm chế xung đột và đảm bảo an ninh Và trong

bối cảnh toàn cầu hóa, tất cả chúng đều cần ASEAN+3 để

nâng cao tiếng nói của mình trong quan hệ với bên ngoài

Những điều này cho thấy ASEAN+3 có khả năng tồn tại ngay

cả khi tình hình không hoàn toàn thuận lợi

Do đó, khả năng ASEAN+3 bị chấm dứt và thay thế bằng

hình thức thể chế khác là tương đối ít Cho dù ASEAN+3 đang

gặp nhiều khó khăn, đang gặp thách thức từ APEC và EAS, cơ

hội cho ASEAN+3 tồn tại vẫn lớn hơn so với khả năng trên

Đối với những thách thức từ APEC và EAS, ASEAN+3 ngay từ

đầu đã được cố gắng định hướng như một cơ chế bổ sung và tìm

cách hạn chế sự chồng chéo với các thể chế khu vực khác Hơn

nữa, sự tồn tại của ASEAN+3 cũng đang được hi vọng đóng góp

ít nhiều cho tự do hoá thương mại trong APEC và tạo tiền đề

thể chế cho EAS Khi các thể chế đi cùng một hướng, không

dẫm lên chân nhau, không ngáng trở nhau thì sự tồn tại của

ASEAN+3 là hoàn toàn có thể

Như vậy, về đại thể, cơ hội tồn tại của ASEAN+3 là có Bên cạnh những xu thế chung của thế giới, khu vực và trong từng quốc gia thành viên đang ủng hộ tiến trình ASEAN+3, việc ASEAN+3 tồn tại và phát triển được trong 10 năm qua bất chấp khó khăn vẫn còn đó đã chứng tỏ sức sống nhất định của nó, chứng tỏ khả năng tồn tại tiếp tục của nó Vậy một khi có thể tồn tại, khả năng phát triển của nó sẽ

ra sao? Vị trí vai trò của ASEAN+3 đối với hợp tác khu vực sẽ như thế nào? Đây chính là câu hỏi thứ ba liên quan đến triển vọng của ASEAN+3 Hoặc ASEAN+3 sẽ chỉ tồn tại một cách hình thức với vai trò yếu ớt, hoặc ASEAN+3 sẽ ngày càng phát triển và trở thành thể chế khu vực quan trọng, hoặc ASEAN+3 rơi vào tình trạng ở giữa hai mức trên tức là có tiến triển nhưng chậm chạp và vai trò của nó chỉ là mức vừa phải

Khả năng đầu tiên của ASEAN+3 tồn tại chỉ về hình thức với những hoạt động không thực chất của ASEAN+3 là có Những khó khăn quá lớn và không được giải quyết trong quá trình hợp tác đa phương ASEAN+3 sẽ khiến nó có thể bị rơi vào tình trạng này Thậm chí các nguyên nhân tình huống cũng có thể gây ra sự cầm chừng hay tê liệt trong hoạt động Khi đó, ASEAN+3 có thể vẫn tồn tại vì sự cần thiết duy trì đối thoại cho tương lai hơn là cố gắng phát triển hợp tác về thực chất Tình trạng như thế sẽ khiến vai trò của nó đối với hợp tác đa phương khu vực trở nên yếu ớt Tình trạng này không hề hiếm trong thực tế thể chế ở Đông Á như đã từng xảy ra với

những trường hợp được coi là thành công hơn cả là ASEAN

hay APEC trong những năm đầu hoạt động và trong chừng

mực nào đó là cả ARF hiện nay Mặc dù khả năng này là có

nhưng không còn cao trong bối cảnh hiện nay Tình hình quốc

tế, điều kiện khu vực, lợi ích của các nước thành viên đều dẫn

đến yêu cầu phải có một thể chế hợp tác đa phương cho Đông

Á có tính thực chất chứ không phải hình thức Một sự thiếu

thực chất sẽ đồng nghĩa với việc không tồn tại

Khả năng thứ hai là ASEAN+3 sẽ ngày càng phát triển

với tốc độ cao và trở thành thể chế khu vực quan trọng Xét

về mặt tiềm năng, khả năng này là có thể, nhất là khi Đông

Á chưa có một tổ chức hợp tác thuần khu vực nào cả ngoài

ASEAN+3 Khả năng này còn được phản ánh trong vai trò

đang có hiện nay của ASEAN+3 và sự kỳ vọng vào nó Tuy

nhiên, như chương 2 đã đề cập, ASEAN+3 đang phải đối mặt

với quá nhiều vấn đề trong hợp tác nội khối Việc giải quyết

các vấn đề này khá khó khăn và đòi hỏi nhiều thời gian Mức

độ thể chế hoá của nó còn lâu mới thoát khỏi tình trạng lỏng

lẻo nên khả năng thống nhất nỗ lực không cao, khả năng ứng

phó linh hoạt thấp ASEAN+3 cũng đang gặp phải sự cạnh

tranh của APEC, EAS và ARF về vai trò trong khu vực Hơn

nữa, tuy ASEAN+3 được định hướng khá toàn diện nhưng sự

né tránh các vấn đề chính trị cũng làm giảm vai trò của nó

Tất cả những điều này đang góp phần hạn chế tốc độ phát

triển của ASEAN+3 Vì thế, tuy có thể hi vọng vào khả năng

này nhưng chắc chắn nếu có thì đó sẽ là khả năng lâu dài

mới đạt được

So với hai khả năng trên, khả năng tiến triển chậm chạp với vai trò ở mức vừa phải có vẻ khả thi hơn, ít nhất là trong những năm tới Những khó khăn còn nhiều trong hợp tác đa phương ASEAN+3 đã quy định khả năng này Những bất thuận của hai khả năng trên cũng khiến các thành viên ASEAN+3 lựa chọn cách đi vừa phải cho phù hợp với khả năng và tình hình thực tế Một xu hướng phát triển tiệm tiến như vậy có lẽ an toàn hơn cho tất cả mà vẫn đưa hợp tác đa phương khu vực tiến dần đến mong muốn hoà bình, ổn định và thịnh vượng Thực tế 10 năm qua đã chứng tỏ khả năng này Và hiện nay, cũng chưa có gì cho thấy ASEAN+3 sẽ có những bước đột phá trong những năm tới

Sự phát triển tiệm tiến như vậy sẽ ảnh hưởng đến vai trò của ASEAN+3 trong hợp tác đa phương khu vực Một lý do khác khiến ASEAN+3 chưa đạt được vị trí lớn hơn trong khu vực là vì ASEAN+3 không bao gồm tất cả các cường quốc có liên quan như Mỹ, Australia, Ấn Độ và Nga Khi không có đủ các cường quốc tham gia, khả năng giải quyết các vấn đề khu vực sẽ bị hạn chế và từ đó là vai trò khu vực cũng bị hạn chế theo Vai trò hạn chế sẽ khiến các nước thành viên không đặt nhiều ưu tiên vào hợp tác đa phương ASEAN+3, và từ đó là sự ảnh hưởng đến khả năng phát triển của nó Hơn nữa, với sự

ra đời của EAS, ASEAN+3 không còn vị trí độc tôn trong một số vấn đề khu vực Tình hình này có vẻ vẫn sẽ kéo dài trong những năm tới Vì thế, có nhiều khả năng ASEAN+3 vẫn tiếp tục tiến triển nhưng với tốc độ không cao và vai trò của nó đối với khu vực cũng chỉ dừng ở mức vừa phải

Vậy khi vẫn tồn tại với vai trò vừa phải, khi vẫn phát

triển với tốc độ không cao, các cố gắng hợp tác đa phương của

ASEAN+3 sẽ diễn ra trong lĩnh vực nào là chính? Mức độ gắn

bó giữa các thành viên trong ASEAN+3 sẽ ra sao? Đây là câu

hỏi thứ tư liên quan đến lĩnh vực và mức độ hợp tác Trong

định hướng của mình, ASEAN+3 đã đề ra mục tiêu khá toàn

diện bao gồm mọi lĩnh vực quan hệ từ an ninh, chính trị, kinh

tế, văn hoá, xã hội,… Tuy nhiên trên thực tế, có thể dễ dàng

nhìn thấy lĩnh vực hợp tác chủ yếu của ASEAN+3 sẽ là kinh

tế, tiếp theo là văn hoá-xã hội Còn hợp tác an ninh-chính trị

khó khả thi cho dù định hướng hợp tác trong lĩnh vực này có

được đề ra Những vấn đề an ninh-chính trị phức tạp trong

vùng và giữa các thành viên với nhau, sự thiếu vắng các

cường quốc liên quan trong thể chế, sự phụ thuộc vào các

cường quốc này trong lĩnh vực an ninh-chính trị vẫn rất cao

đã quy định sự né tránh các vấn đề an ninh-chính trị

Thực tế 10 năm qua cũng cho thấy, ASEAN+3 có sự tập

trung nhiều hơn vào kinh tế và chừng mực ít hơn là văn

hoá-xã hội Ra đời trong bối cảnh khủng hoảng, ASEAN+3 đã đi

vào hợp tác tài chính và kinh tế đầu tiên Sự ưu tiên này đã

tạo đà cho ASEAN+3 tiến triển Chủ nghĩa khu vực Đông Á

bắt đầu nổi lên chủ yếu trong lĩnh vực kinh tế Cho đến nay,

hợp tác kinh tế, văn hóa-xã hội đã được mở rộng và nâng cấp

nhiều hơn so với những năm đầu của nó, trong khi sự hợp tác

an ninh-chính trị không tiến triển được bao nhiêu Điều này

có phần trùng hợp với ý kiến của Pablo Bustelo cho rằng chủ

nghĩa khu vực Đông Á chủ yếu chỉ giới hạn trong vấn đề kinh

tế trong khi không có dự án hiệu quả nào về chính trị.59 Với sự ra đời của EAS cuối năm 2005, ASEAN+3 càng có khả năng tập trung nhiều hơn vào lĩnh vực kinh tế và văn hóa-xã hội Đó là động thái vừa để khẳng định mình, vừa để tránh chồng chéo với các thể chế khu vực khác Và chắc hẳn xu hướng này vẫn được tiếp tục trong tương lai

Việc lựa chọn kinh tế và văn hóa-xã hội như những lĩnh vực ưu tiên cho hợp tác đa phương ASEAN+3 nói chung là hợp lý cho dù sự né tránh chính trị có làm giảm vai trò của nó Sự tăng cường hợp tác đa phương kinh tế trong ASEAN+3 không chỉ giúp đem lại sự phát triển và thịnh vượng – điều mà tất cả các nước thành viên hiện nay đều coi là lợi ích chiến lược lâu dài có tính sống còn Hợp tác kinh tế đa phương phát triển còn giúp tạo tiền đề và môi trường thuận lợi cho việc khắc phục các bất đồng an ninh-chính trị, các vương mắc lịch sử, những khó khăn kinh tế và những vấn đề văn hoá-xã hội Trong khi đó, thúc đẩy hợp tác văn hoá-xã hội vừa giúp tạo điều kiện cho hợp tác kinh tế, vừa giúp đem lại sự hiểu biết lẫn nhau về chính trị Hợp tác trong hai lĩnh vực này đều tạo thêm những kênh quan hệ mới Hơn nữa, chúng đều có nhiều điều kiện thuận lợi để thực thi hơn và cũng ít động chạm hơn

so với hợp tác an ninh-chính trị Vì những lẽ đó, phát triển hợp tác kinh tế và văn hóa-xã hội chắc hẳn vẫn sẽ là những lĩnh vực được quan tâm chủ yếu trong hợp tác đa phương ASEAN+3

59 Pablo Bustelo, The Impact of the Financial Crises on East Asian Regionalism, 8/2000, http://www.ucm.es/info/geeao.htm , pp 11

Một xu hướng hợp tác khác của ASEAN+3 cũng nhiều khả

năng tăng lên Đó là hợp tác nhằm đối phó với các vấn đề

toàn cầu như môi trường, dịch bệnh, năng lượng, đói nghèo,

tội phạm xuyên quốc gia, thiên tai… Xu hướng này được quy

định bởi sự đe dọa ngày càng tăng, nguy cơ lây lan ngày càng

lớn của các vấn đề này trong khu vực Khả năng tiếp tục của

nó còn được tiếp sức thêm bởi nhận thức chung về yêu cầu

hợp tác đối phó và sự đồng thuận tương đối trong phối hợp

chính sách giữa các nước thành viên Trên thực tế, ASEAN+3

đã triển khai không ít các cố gắng hợp tác trong lĩnh vực này

với những kết quả khích lệ Mặc dù các vấn đề này được gọi

là “an ninh phi truyền thống” nhưng ASEAN+3 vẫn sẽ tập

trung nhiều hơn vào các vấn đề liên quan đến phát triển kinh

tế-xã hội như môi trường, năng lượng, y tế, đói nghèo,…Và

ASEAN+3 vẫn tránh né các vấn đề động chạm đến chủ quyền

quốc gia và sự can thiệp từ các nước lớn như hợp tác chống

chủ nghĩa khủng bố quốc tế chẳng hạn

Một khi ASEAN+3 phát triển theo các lĩnh vực trên, sự

phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế sẽ tăng lên, sự hiểu biết lẫn

nhau và lòng tin được củng cố hơn, ý thức về cái chung của

khu vực cũng tăng lên Trên cơ sở đó, mức độ gắn bó giữa các

thành viên cũng sẽ tăng lên Tuy tăng lên nhưng mức độ gắn

bó vẫn sẽ là lỏng lẻo chứ không phải là cố kết như của EU

Giữa các thành viên còn quá nhiều vấn đề, sự nghi ngại vẫn

lớn nên khó có thể nhanh chóng đạt được sự gắn kết chặt

chẽ Sự phụ thuộc vào bên ngoài vẫn nhiều khiến ASEAN+3

không phải là nơi có thể đáp ứng mọi lợi ích cơ bản của các

nước trong khu vực Tính không chắn chắn của ASEAN+3 cũng khiến ASEAN+3 không phải là nơi duy nhất để các thành viên đặt hết niềm tin Ngoài ra, là một thể chế hoạt động dựa trên các nguyên tắc quan hệ vốn khá lỏng lẻo và ràng buộc ít của ASEAN, ASEAN+3 đa dạng và phức tạp hơn nên lại càng khó cố kết hơn Thực tế thể chế hoá ở Đông Á đều cho thấy, những thể chế tồn tại được đều lỏng lẻo ASEAN+3 và tương lai của nó cũng không phải là ngoại lệ

Do muốn hài hòa giữa các trình độ phát triển khác nhau,

do muốn cân đối các lợi ích đối nội và đối ngoại, do muốn thỏa hiệp giữa các nhóm lợi ích bên trong quốc gia, nhiều khả năng ASEAN+3 vẫn đi theo con đường hợp tác theo kiểu chủ nghĩa chức năng, tức là nhằm tạo điều kiện cho hợp tác giữa các đơn vị trong những lĩnh vực ít nhạy cảm hơn là kinh tế, văn hóa, xã hội Ngoài ra, kinh nghiệm phát triển của EU theo chủ nghĩa chức năng mới cũng có thể thích hợp với ASEAN+3 Đó là sự thành lập thể chế ưu tiên cho việc thực hiện các dự án kinh tế liên quốc gia nhằm tạo tiền đề cho việc giải quyết các vấn đề an ninh-chính trị Hiện nay, ASEAN+3 đã đề ra cho mình một số dự án kinh tế Nếu thực hiện thành công, điều này sẽ đóng góp cho sự gắn kết nhiều hơn giữa các thành viên

Vậy một khi tiếp tục tồn tại và phát triển, khuôn khổ thành viên và cơ cấu phân bố quyền lực trong ASEAN+3 có thay đổi không? Đây chính là câu hỏi thứ năm liên quan đến triển vọng của ASEAN+3 Đã có nhiều ý kiến được đưa

ra Về khuôn khổ, ASEAN+3 vẫn gồm 13 nước hay sẽ được

mở rộng? Có ba khả năng mở rộng Thứ nhất là sự bổ sung

thêm các chủ thể trong vùng như CHDCND Triều Tiên,

Hongkong, Đài Loan Khả năng này rất khó cho dù giữa ba

chủ thể này có sự gắn bó chặt chẽ với các thành viên

ASEAN+3 về địa lý, an ninh và nhất là kinh tế Trung Quốc

sẽ phản đối đối với trường hợp Đài Loan Hongkong gặp vấn

đề tư cách quốc gia nên không tham gia ASEAN+3 được Đối

với CHDCND Triều Tiên, cũng khó khăn không kém bởi sự

khác biệt quá lớn của nước này cũng như chưa rõ thái độ của

Hàn Quốc ra sao

Khả năng thứ hai là ASEAN+3+3, tức là thêm Australia,

New Zealand và Ấn Độ giống như khuôn khổ EAS hiện nay

Khả năng này có sự thuận lợi bởi mối quan hệ ngày càng

tăng giữa các nước này với các thành viên ASEAN+3 Về mặt

pháp lý cũng có thuận lợi khi cả ba nước đó đều là đối tác của

ASEAN trong cơ chế ASEAN PMC Tuy nhiên, khả năng

ASEAN+3+3 cũng khó bởi sự chưa sẵn sàng của tất cả các

bên Đó là chưa kể việc mở rộng theo hướng này chưa có sự

nhất trí trong ASEAN+3 Chính vì thế nên EAS mới xuất

hiện Khi có EAS rồi thì khả năng của ASEAN+3+3 lại càng

ít đi do nguy cơ chồng chéo với nhau

Khả năng thứ ba là ASEAN+3+3+n, tức là mở rộng hơn

nữa Xét về mặt lý thuyết, khả năng này là có do ASEAN+3

đi theo chủ nghĩa khu vực mở, có cơ sở quan hệ sẵn có trong

ASEAN+10 và mười ASEAN+1 nên có thể mở rộng Mặc dù

vậy, khả năng này khó hơn hai khả năng trên bởi những

nguyên nhân như khả năng thứ hai nhưng điều kiện khả thi

phức tạp hơn nhiều Hơn nữa, sự mở rộng như vậy tạo sự đe dọa lớn hơn cho APEC và EAS – điều mà sẽ dẫn đến sự phản đối từ nhiều nước lớn Hơn nữa, bản thân ASEAN và các thành viên ASEAN+3 đều không có sự chuẩn bị sẵn sàng cho khả năng này Vì thế, trong những năm tới, việc ASEAN+3 vẫn giữ nguyên số thành viên như hiện nay có thể là khả năng hiện thực nhất

Vậy nếu ASEAN+3 được giữ nguyên, cơ cấu phân bố quyền lực trong đó sẽ như thế nào? ASEAN+3 vẫn sẽ là ASEAN+3 hay sẽ là 3+ASEAN hoặc Đông Á-13 Khả năng 3+ASEAN có thể xảy ra khi sự chia rẽ giữa ba nước Đông Bắc Á không còn nữa hoặc khi ASEAN đánh mất vị thế của mình Khi đó, với

ưu thế tuyệt đối về kinh tế và sức nặng về chính trị, các cường quốc Đông Bắc Á sẽ vừa là “động cơ”, vừa nắm vai trò

“người cầm lái” ASEAN+3 sẽ bị biến thành 3+ASEAN Đây chính là sự phân tầng Bắc-Nam trong thể chế này Về chính trị, đó là sự phân tầng giữa nước lớn và nước nhỏ, tức là Trung Quốc và Nhật Bản ở tầng trên, ASEAN và Hàn Quốc ở tầng dưới Về kinh tế, đó là sự phân tầng giữa các nền kinh tế lớn của Đông Bắc Á ở tầng trên với các nền kinh tế đang phát triển của ASEAN ở những tầng dưới

Tuy nhiên, như chương 2 đã trình bày, mâu thuẫn giữa các nước Đông Bắc Á khá sâu sắc nên còn lâu mới giải quyết được Mà kể cả khi giải quyết được, sự đồng thuận Trung-Nhật trong việc nắm vai trò lãnh đạo ASEAN+3 cũng không phải dễ dàng Trong khi đó, khả năng Đông Á-13 hay 10+3 cũng có thể trở thành hiện thực khi ASEAN bị chia rẽ và yếu đi Nhưng trên

thực tế, trong bối cảnh hợp tác Đông Á tăng lên, trước nguy cơ

có thể bị chìm nghỉm thành 10+3 hay Đông Á-13, ASEAN

đang cố gắng hết sức để duy trì với kế hoạch xây dựng Cộng

đồng ASEAN cũng như đưa ra Hiến chương ASEAN Các cố

gắng này của ASEAN không chỉ nhằm duy trì vai trò của nó

trong bối cảnh hợp tác Đông Á mà còn như một tín hiệu đối

với ASEAN+3 rằng tiến trình của nó sẽ đi theo hoặc ít nhất là

hoà hợp với các mục tiêu của cộng đồng ASEAN

Nhìn chung, cả hai khả năng trên đều là có thể Nhưng

khi xảy ra, chúng dễ dẫn đến sự chấm dứt hoặc tê liệt của

chính ASEAN+3 hơn là biến thành 3+ASEAN hoặc Đông

Á-13 Đối với các nước ASEAN, thà không liên kết còn hơn là

liên kết để bị chèn ép

Khi tất cả các bên đều cần ASEAN+3, không ai muốn phá

vỡ cơ cấu hiện thời Vì thế, khả năng ASEAN+3 vẫn là

ASEAN+3 sẽ tiếp tục trong những năm tới Như nhiều học

giả đã chỉ ra, cơ cấu phân bố quyền lực trong ASEAN+3 sẽ

gồm ba nước Đông Bắc Á là động cơ, còn ASEAN+3 là người

cầm lái cho cỗ xe ASEAN+3 Đó là những vị trí thích hợp với

sức mạnh thực sự của ba nước Đông Bắc Á, phù hợp với địa vị

quốc tế và vai trò khu vực của ASEAN Một cơ cấu như vậy

đang được các bên chấp nhận và có thể vẫn được duy trì trong

những năm tới

Nếu ASEAN+3 vẫn tồn tại với những khả năng phát triển

hợp tác đa phương như vậy, mô hình thể chế tương lai của

ASEAN+3 có thể như thế nào? Đây là câu hỏi thứ sáu liên

quan đến vấn đề này Câu hỏi này có ý nghĩa rất lớn đối với triển vọng chung của ASEAN+3 bởi thể chế là một trong những yếu tố quyết định sự tồn tại và khả năng phát triển của mọi hợp tác đa phương Tuy nhiên, khác với nguyên tắc của EU là “thể chế trước, thành viên sau”, ASEAN+3 cũng như ASEAN thì lại thiên về hướng ngược lại, tức là ưu tiên kết nạp thành viên rồi điều chỉnh thể chế sau cho phù hợp

Vì thế, xu hướng thể chế hóa của ASEAN+3 cũng chưa phải là rõ ràng Đối với ASEAN+3, có thể nêu ra 4 kịch bản cho tiến trình thể chế hóa này như sau:

+ ASEAN+3 tiếp tục là một diễn đàn hạn chế như hiện nay, tức vẫn chỉ là nơi trao đổi ý kiến và tiến hành tư vấn giữa các nước thành viên Các hình thức thể chế của nó vẫn chủ yếu dựa vào ASEAN với tính độc lập không rõ rệt Chương trình nghị sự tập trung vào kinh tế-xã hội Sự hợp tác vẫn chủ yếu là song phương và tìm kiếm dần các dự án hợp tác đa phương

+ ASEAN+3 sẽ chuyển thành một cơ chế hợp tác Đông Á với hình thức thể chế theo khuyến nghị của EAVG như tổ chức thường kỳ các cuộc gặp thượng đỉnh, tổ chức diễn đàn Đông Á,… Các mục tiêu thương mại, đầu tư, tài chính, văn hóa-xã hội sẽ là những lĩnh vực hợp tác chính Sự hợp tác giữa các nước thành viên sẽ là sự kết hợp giữa song phương và đa phương (Bi-multilateralism)

+ Hình thành nên một hiệp hội lỏng lẻo với tôn chỉ, mục đích rõ ràng, với những hiệp định đa phương được ký kết

Hiệp hội sẽ có một cơ cấu thường trực như Ban Thư ký chẳng

hạn Chương trình nghị sự của nó sẽ quan tâm nhiều hơn tới

các dự án khu vực trung và dài hạn Cũng có những hợp tác

chính sách nhất định, kể cả trong quan hệ với bên ngoài Mô

hình này gần giống với ASEAN hiện nay

+ Hình thành nên một tổ chức khu vực với cơ cấu chặt chẽ

và luật lệ rõ ràng hơn trên cơ sở các hiệp định có tính ràng

buộc Tổ chức này sẽ vận động theo định hướng hội nhập

kinh tế và tạo điều kiện cho sự phối hợp chính sách đối ngoại

giữa các nước thành viên Đây là mô hình có một số điểm gần

giống với EU

Bốn kịch bản này cũng có thể là bốn giai đoạn trên con

đường thể chế hoá tiến tới một tổ chức khu vực Đông Á Thực

tiễn cho thấy kịch bản thứ hai đang có nhiều khả năng hơn

cả Tuy nhiên, tương lai chưa chắc loại trừ các kịch bản kia

Dù tiến triển theo kịch bản nào hay ở trong giai đoạn nào,

ASEAN+3 vẫn là dấu ấn quan trọng trong quá trình phát

triển hợp tác đa phương khu vực ở Đông Á

Những nhận định trên đây có thể khả thi hơn khi được

củng cố bởi ý chí và quyết tâm của các nước thành viên

ASEAN+3 Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN+3 lần thứ 11 mới

được tổ chức gần đây tại Singapore để kỷ niệm 10 năm thành

lập ASEAN+3 và bàn kế hoạch tiếp tục phát triển thể chế

này Hội nghị đã ra Tuyên bố về Hợp tác Đông Á lần hai

khẳng định vai trò của ASEAN+3 “tiếp tục là cỗ xe chủ yếu

hướng tới mục tiêu dài hạn xây dựng cộng đồng Đông Á với

ASEAN là động lực.” (Phần III, Điều 1) Các nhà lãnh đạo ASEAN+3 cũng khẳng định rằng “Chúng tôi công nhận và ủng hộ cho vai trò củng cố và bổ sung cho nhau giữa ASEAN+3 với các diễn đàn khu vực như EAS, ARF, APEC và ASEM để thúc đẩy xây dựng cộng đồng Đông Á.” (Phần III, Điều 3)

Không những thế, cũng trong Tuyên bố trên, các nước ASEAN+3 còn đề ra và khẳng định phương hướng tiếp tục mở rộng và phát triển hợp tác ASEAN+3 trong 5 lĩnh vực Đó là hợp tác an ninh và chính trị, hợp tác kinh tế và tài chính, hợp tác trong năng lượng, môi trường, thay đổi khí hậu và phát triển bền vững, hợp tác văn hoá-xã hội và phát triển, hỗ trợ thể chế và phát triển quan hệ với một khuôn khổ hợp tác rộng hơn

Những nhận định ở trên về triển vọng của ASEAN+3 có thể khả thi hơn khi được củng cố bởi những cố gắng cụ thể nhằm hiện thực hoá các định hướng hợp tác của ASEAN+3 Không chỉ dừng lại ở những định hướng chung, trong từng lĩnh vực, các mục tiêu cụ thể cũng đã được đề ra, góp phần nâng cao khả năng thực thi trong thực tế Đồng thời, ASEAN+3 đã đề ra một Kế hoạch Làm việc Hợp tác ASEAN+3 gồm các biện pháp chính yếu để thúc đẩy hợp tác sâu rộng hơn trong thập kỷ tới (2007-2017) và giao nhiệm vụ giám sát việc thực hiện kế hoạch làm việc này cho các Tổng giám đốc ASEAN+3 và thực hiện chế độ báo cáo tiến độ hàng năm cho hội nghị bộ trưởng và hội nghị thượng đỉnh của

ASEAN+3 Kế hoạch làm việc này còn đề ra bốn lĩnh vực hợp

tác mới của ASEAN+3 là phát triển nông thôn và xoá đói

giảm nghèo, quản lý thiên tai, vấn đề tài nguyên và vấn đề

phụ nữ Ngoài ra, Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN+3 cũng

thông qua việc thiết lập Quỹ Hợp tác ASEAN+3 để tạo thuận

lợi cho việc thực thi Kế hoạch làm việc nói trên

Cho dù mọi sự dự đoán về các vấn đề quốc tế ở Đông Á luôn

là sự mạo hiểm, nhưng có thể thấy được hợp tác đa phương

ASEAN+3 vẫn có khả năng vận động về phía trước Nhìn

chung, cho dù khó khăn vẫn còn nhiều và không nhỏ, sự thuận

lợi đối với tiến trình này vẫn là lớn hơn Bởi nếu không,

ASEAN+3 đã không được ra đời, vận động và tiến triển

Chủ trương chính sách và quyết tâm hợp tác chỉ là những

yếu tố chủ quan và không đủ để tạo ra niềm tin chắc chắn

Những nhận định trên về triển vọng của ASEAN+3 còn phụ

thuộc vào các yếu tố khách quan từ môi trường thế giới, khu

vực và bên trong quốc gia Và rõ ràng, triển vọng của

ASEAN+3 sẽ khả thi hơn nếu giải quyết hoặc ít nhất là hạn

chế được các tác động tiêu cực từ những vấn đề nêu trong

Chương 2

3.2 Cơ hội và thách thức đối với ASEAN trong tiến trình

hợp tác đa phương ASEAN+3

Càng đi ra thế giới, dường như ASEAN càng trở nên nhỏ

bé và mong manh Sức mạnh chính trị như đã chứng tỏ trong

thời kỳ Chiến tranh lạnh có vẻ đã trở thành hoài niệm Vai

trò của nó trong ARF mang tính biểu trưng nhiều hơn tính

dẫn dắt Hợp tác kinh tế nội khối vẫn là ước mơ nhiều hơn hiện thực AFTA với lịch trình sửa đi sửa lại được coi là cố gắng hợp tác kinh tế lớn nhất nhưng dường như vẫn thiên về bên ngoài qua nỗ lực thu hút FDI nhiều hơn Việc mở rộng chiều ngang được hân hoan chào đón nhưng cũng đem lại những lo ngại về tính linh hoạt, sự hiệu quả và khả năng thực thi hiệu lực các quyết định Cuộc khủng hoảng tài chính 1997-1998 lại càng củng cố cho những cảm nhận này

Cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997 đã làm bộc lộ những hạn chế của ASEAN, đặc biệt về khả năng hợp tác nội khối – cốt lõi của một tổ chức khu vực Các nước thành viên ASEAN không đủ thực lực để tự cứu mình ra khỏi khủng hoảng chứ chưa nói gì đến sự trợ giúp cho nhau ASEAN không đủ năng lực để phối hợp nội bộ cũng như không đủ uy tín để huy động sự trợ giúp quốc tế Sự nảy sinh những bất đồng và sự lộ diện chủ nghĩa vị kỷ xung quanh cuộc khủng hoảng càng làm giảm sự kỳ vọng đối với tổ chức này Một lần nữa, khả năng tồn tại của ASEAN lại bị đặt dấu hỏi

Nhưng cuộc khủng hoảng cũng tạo nên những thay đổi trong nhận thức của ASEAN đối với hợp tác Đông Á Cuộc khủng hoảng này cho thấy ít nhất hai điều Thứ nhất, tính chất dây chuyền của khủng hoảng chứng tỏ mức độ phụ thuộc lẫn nhau không nhỏ giữa các nền kinh tế Đông Á Thứ hai, ASEAN và các nước thành viên khó có thể ngăn ngừa một cuộc khủng hoảng tương tự trong tương lai nếu không mở rộng và phát triển hợp tác kinh tế với các nền kinh tế lớn trong khu vực Sự tàn phá kinh tế bởi cơn bão khủng hoảng

càng thúc bách ASEAN nhanh chóng đi tìm sự bổ sung nguồn

lực kinh tế từ bên ngoài Trong bối cảnh đó, ASEAN+3 đã ra

đời Xu hướng tăng cường hợp tác đa phương ở Đông Á bắt

đầu nổi lên

Kể từ đó, ASEAN đã thực sự dấn sâu vào hợp tác Đông Á,

nhất là trong khuôn khổ ASEAN+3 ASEAN ngày càng có xu

hướng trở thành một bộ phận không tách rời của Đông Á Lợi

ích và vấn đề của ASEAN cũng gắn bó nhiều hơn với

ASEAN+3 Ít nhất trên phương diện kinh tế là lĩnh vực hợp

tác nổi bật của ASEAN+3 hiện nay, ASEAN có xu hướng ngày

càng gắn nhiều hơn vào hợp tác với các nước trong khuôn khổ

ASEAN+3 Bảng 3.1 cho thấy điều này khi tổng kim ngạch

xuất nhập khẩu và tỉ trọng của ASEAN trong khuôn khổ

ASEAN+3 có sự tăng lên rõ rệt qua các năm 1996 là thời

điểm trước ASEAN+3, năm 2001 là lúc quan hệ đa phương

ASEAN+3 bắt đầu phát triển hơn và năm 2006 là thời điểm

gần đây Còn Bảng 3.2 cho thấy đầu tư của các nước thành

viên ASEAN+3 vào ASEAN cũng tiếp tục tăng trong những

năm gần đây cả về số lượng và tỉ trọng

Bảng 3.1: Kim ngạch xuất nhập khẩu của ASEAN với các thành

viên ASEAN+3 (Các năm 1996, 2001, 2006)

Đơn vị tính: Triệu USD, %

Nơi xuất nhập khẩu

1996 2001 2006 Xuất

khẩu

Nhập khẩu

Xuất khẩu

Nhập khẩu

Xuất khẩu

Nhập khẩu ASEAN 80.973,7 64.211,2 84.487,9 67.639,5 189.176,8 163.594,5 Nhật Bản 43.150,3 73.310,1 48.311,2 53.326,6 81.284,9 80.495,6 Hàn Quốc 9.446,7 13.294,4 25.329,5 13.447,5 25.670,0 26.849,7 Trung

Quốc 7.474,1 9.217,6 14.734,3 20.181,8 65.010,3 74.950,9 Tổng 141.044,8 160.033,3 172.862,9 154.595,4 361.142,0 354.890,7 Tổng kim

Bảng 3.2: Đầu tư vào ASEAN từ các thành viên ASEAN+3

Rõ ràng, tiến trình hợp tác đa phương trong khu vực ngày

càng trở thành dòng chảy quan trọng có khả năng chi phối

ASEAN Sự thay đổi này tạo ra hàng loạt vấn đề mới đối với

ASEAN và các thành viên Hợp tác ASEAN+3 trở thành nơi

quy định nhiều cơ hội và thách thức đối với ASEAN Trong

đó, cơ hội là những mục tiêu tích cực có thể đạt được, còn

thách thức là những khả năng tiêu cực có thể xảy ra

3.2.1 Cơ hội đối với ASEAN trong tiến trình hợp tác

ASEAN+3

Tuy chưa hoàn toàn sẵn sàng nhưng ASEAN đã quyết

định dấn thân vào hợp tác ASEAN+3 bởi cho rằng cơ hội

nhiều hơn thách thức Vậy hợp tác đa phương ASEAN+3 có thể đem lại cho ASEAN những cơ hội gì?

Nhóm cơ hội đầu tiên là trong lĩnh vực kinh tế Đây là nhóm cơ hội rất quan trọng trong bối cảnh yếu tố kinh tế ngày càng nổi lên trong quan hệ quốc tế, phát triển kinh tế trở thành ưu tiên của mọi quốc gia Vì thế, hiện nay, ASEAN tham gia khá tích cực vào hợp tác kinh tế khu vực Có thể nói, kinh tế là động lực quan trọng thúc đẩy sự tham gia của ASEAN vào tiến trình hợp tác đa phương ASEAN+3 bất chấp những nghi ngại về an ninh-chính trị vẫn còn đó Và hợp tác kinh tế hiện nay cũng đang là lĩnh vực chủ yếu của tiến trình hợp tác ASEAN+3

Thứ nhất, hợp tác đa phương ASEAN+3 tạo cơ hội cho sự phát triển kinh tế của các nước ASEAN Hợp tác ASEAN+3 làm tăng sự bổ sung cho nguồn đầu tư và công nghệ cao cho ASEAN từ các nền kinh tế phát triển hơn ở Đông Bắc Á Đây vốn là những thứ các nước ASEAN còn thiếu và rất cần để phát triển Hợp tác ASEAN+3 cũng tạo điều kiện cho tự do hoá thương mại, góp phần mở rộng thị trường Đông Bắc Á cho hàng xuất khẩu của ASEAN Những cơ hội phát triển kinh tế đối ngoại như vậy sẽ quay trở lại thúc đẩy một cách tích cực cho hợp tác kinh tế nội khối của ASEAN

Thứ hai, hợp tác đa phương ASEAN+3 đem lại thuận lợi cho sự phát triển quan hệ kinh tế song phương giữa các nước ASEAN với từng quốc gia Đông Bắc Á Một cơ chế hợp tác kinh tế đa phương Đông Á hình thành không chỉ là môi

trường khuyến khích mà còn tạo ra hành lang pháp lý, cơ chế

giải quyết tranh chấp cho sự phát triển quan hệ song phương

Ngược lại, một khi quan hệ kinh tế song phương phát triển,

nó sẽ trở thành yếu tố thúc đẩy hợp tác kinh tế đa phương

Đông Á và giúp duy trì cơ chế này vận động phù hợp với lợi

ích chung

Thứ ba, hợp tác đa phương ASEAN+3 sẽ tác động trở lại,

giúp thúc đẩy cải cách và điều chỉnh cơ cấu kinh tế trong nước

Hợp tác đa phương ASEAN+3 tăng lên dẫn đến yêu cầu phân

công lao động trong khu vực Yêu cầu này buộc nền kinh tế nội

địa của các nước ASEAN phải thay đổi về chính sách và điều

chỉnh lại cơ cấu kinh tế Một sự điều chỉnh và cải cách như vậy

sẽ giúp các nước này phát huy được lợi thế so sánh, tận dụng

được hiệu quả từ sự phân công lao động khu vực Trên cơ sở đó,

các nước ASEAN có thêm cơ hội để phát triển

Thứ tư, hợp tác đa phương ASEAN+3 giúp nâng cao khả

năng ngăn chặn khủng hoảng kinh tế Hợp tác ASEAN+3 làm

tăng sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế khu vực, từ

đó là ý thức và yêu cầu phối hợp ngăn chặn khủng hoảng

Hợp tác ASEAN+3 cũng đem lại khả năng phối hợp cao hơn,

nguồn lực có thể huy động lớn hơn trong trường hợp khủng

hoảng Là những mắt xích yếu nhất trong hệ thống kinh tế

Đông Á, lại đã trải qua cơn bão khủng hoảng năm 1997-1998,

ASEAN ý thức rất rõ cái lợi này của sự hợp tác đa phương ở

Đông Á trong lĩnh vực tài chính tiền tệ

Thứ năm, tham gia hợp tác đa phương ASEAN+3 giúp

nâng cao vị thế kinh tế của cả khu vực, trong đó có ASEAN

Một sự kết hợp với các nền kinh tế lớn ở Đông Bắc Á sẽ giúp cải thiện khả năng tận dụng cơ hội và hạn chế tác động tiêu cực của toàn cầu hoá Gắn liền với Đông Á như một trung tâm kinh tế quốc tế mới đang hình thành, tiếng nói của ASEAN trong các vấn đề kinh tế quốc tế cũng có thêm sức nặng Đồng thời, sự phụ thuộc của ASEAN vào các thị trường khác sẽ được giảm bớt, tạo cơ sở cho tính chủ động hơn của ASEAN trong quan hệ kinh tế quốc tế

Nhóm cơ hội thứ hai là trong lĩnh vực an ninh-chính trị Đây là lĩnh vực rất nhạy cảm đối với ASEAN Vì thế ASEAN vẫn thường tránh né lĩnh vực này trong hợp tác ASEAN+3 Tuy nhiên, sau nhiều năm sống trong đối đầu và bất ổn, hợp tác ASEAN+3 được coi là cơ hội đem lại hoà bình, an ninh và ổn định cho toàn Đông Á, trong đó có Đông Nam Á Các cơ hội chủ yếu này là:

Thứ nhất, hợp tác đa phương ASEAN+3 phát triển giúp củng cố và duy trì môi trường an ninh của ASEAN Những lợi ích của hợp tác ASEAN+3 đang tăng lên và sẽ ngày càng đủ lớn để khuyến khích đối thoại thay cho xung đột, cộng tác thay cho tranh chấp, phối hợp thay cho chia rẽ, thân thiện thay cho thù nghịch Từ đó, xu hướng giải quyết hoà bình các tranh chấp tăng lên, bầu không khí hợp tác và hữu nghị cũng được cải thiện, góp phần duy trì môi trường an ninh khu vực Môi trường an ninh như vậy giúp ASEAN tập trung nhiều hơn vào hợp tác kinh tế nhằm nâng cao thực lực của mình

Thứ hai, hợp tác đa phương ASEAN+3 giúp làm giảm cả mức độ và quy mô của các vấn đề an ninh đối với ASEAN,

đặc biệt nguy cơ đe doạ từ sự đối đầu giữa các nước lớn như

trong thời kỳ Chiến tranh lạnh Cho dù mâu thuẫn giữa các

nước lớn vẫn còn nhưng mức độ không quá gay gắt như trước,

sự tranh giành ảnh hưởng ở Đông Nam Á cũng không quyết

liệt như trước Ít nhất, xu hướng hợp tác đa phương ASEAN+3

tăng lên sẽ góp phần làm giảm sự lôi kéo, can thiệp và chia

rẽ thô bạo của các nước lớn Điều này làm tăng khả năng độc

lập của ASEAN

Thứ ba, hợp tác đa phương ASEAN+3 thúc đẩy quá trình

hình thành an ninh chung của khu vực chung Hợp tác

ASEAN+3 dẫn đến hợp tác đa phương khu vực sâu rộng hơn,

sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước Đông Bắc Á và ASEAN

cũng sâu sắc hơn Quá trình này làm tăng ý thức chung về

vấn đề chung của Đông Á, thúc đẩy sự gắn bó giữa an ninh

quốc gia với an ninh khu vực Cơ sở nhận thức an ninh chung

đó một khi được xác lập sẽ làm giảm khả năng sử dụng quyền

lực cứng trong quan hệ với nhau, kể cả từ phía các nước lớn

trong và ngoài khu vực Tuy nhiên, trong khi các vấn đề an

ninh khu vực và sự cạnh tranh an ninh-chính trị giữa các

nước Đông Bắc Á vẫn còn tồn tại, có thể ASEAN có thêm cơ

hội để thúc đẩy hợp tác an ninh-chính trị trong khối nhằm

đạt được vị trí cao hơn trong nền an ninh khu vực Đông Á

Thứ tư, đó là khả năng thể chế hoá tăng lên như một

cách thức đảm bảo an ninh cho ASEAN Hợp tác đa phương

ASEAN+3 làm tăng yêu cầu thể chế hoá QHQT khu vực, nhất

là yêu cầu tạo kênh đối thoại và thiết lập cơ chế giải quyết

tranh chấp Các cơ chế đa phương theo kiểu này chưa hề tồn tại ở Đông Á trong khi đó lại là cái ASEAN cần trong việc xử lý tranh chấp với các nước lớn và đảm bảo an ninh cho mình Và hợp tác đa phương trong ASEAN+3 đang được hi vọng sẽ là sự đóng góp tốt hơn cho việc tăng cường thể chế hóa trong khu vực

Thứ năm, hợp tác đa phương ASEAN+3 giúp nâng cao vị thế quốc tế cho ASEAN Tham gia hợp tác ASEAN+3, ảnh hưởng của ASEAN không còn ở Đông Nam Á mà đã được mở rộng ra cả Đông Á khi tất cả các nước ở đây đều cần đến vai trò của ASEAN trong các hoạt động đa phương Đông Á của mình Hơn nữa, ASEAN có thể tận dụng vị trí chủ tọa, vai trò trung gian và người đưa ra sáng kiến để tiếp tục nâng cao vị thế quốc tế Ngoài ra, tham gia hợp tác ASEAN+3, vị thế quốc tế của ASEAN đối với bên ngoài khu vực cũng có thể tăng lên do được đảm bảo không phải chỉ bởi 10 nước thành viên mà của cả Đông Á

Nhóm cơ hội thứ ba nằm trong lĩnh vực văn hoá-xã hội Đối với ASEAN, tham gia hợp tác đa phương trên lĩnh vực này là khá an toàn bởi nó không động chạm đến chủ quyền quốc gia và lợi ích cơ bản của các thành viên Hơn thế nữa, hợp tác văn hoá còn giúp cải thiện đời sống tinh thần của nhân dân, bổ sung và làm giàu tri thức văn hoá dân tộc Trong khi đó, hợp tác xã hội thì lại giúp cải thiện nhiều điều kiện xã hội mà ASEAN còn hạn chế như y tế hay giáo dục Một lý do quan trọng khác khiến ASEAN coi hợp tác văn hoá-xã hội Đông Á như cơ hội đối với mình là những tác động

tích cực cho kinh tế và an ninh-chính trị Giao lưu văn hoá-xã

hội làm tăng sự hiểu biết lẫn nhau, thúc đẩy sự thân thiện

giữa nhân dân các nước và làm tăng vai trò của ngoại giao

kênh II đối với ngoại giao kênh I Hợp tác văn hoá-xã hội

cũng thu hút sự tham gia của nhiều giới, nhiều tầng lớp khác

nhau vào quá trình hợp tác Đông Á, góp phần củng cố cơ sở

nhân dân-nhân dân trong quan hệ quốc tế khu vực Đồng

thời, một sự hợp tác như vậy càng làm tăng ý thức và tình

cảm khu vực, góp phần củng cố liên kết Đông Á nhiều hơn

Chính những cơ hội phát triển kinh tế, khả năng duy trì

an ninh và điều kiện phát triển văn hoá xã hội là nguyên

nhân chủ yếu quyết định sự tham gia của ASEAN vào hợp tác

đa phương ASEAN+3 Tuy nhiên, việc tận dụng cơ hội của

ASEAN đến đâu còn phụ thuộc khá nhiều vào mức độ đoàn

kết và năng lực duy trì vai trò của ASEAN Cơ hội không

được tận dụng hoàn toàn có thể chuyển hoá thành thách thức

3.2.2 Thách thức đối với ASEAN trong tiến trình hợp tác

ASEAN+3

Hợp tác đa phương ASEAN+3 không phải chỉ toàn cơ hội

mà còn chứa đựng những thách thức đối với ASEAN và các

thành viên của nó Chính sự tồn tại các thách thức đã khiến

ASEAN luôn có sự thận trọng đối với tiến trình hợp tác

ASEAN+3 Vậy các thách thức này là gì?

Thách thức đầu tiên mà ASEAN quan ngại chính là khả

năng Đông Á trở thành địa bàn tranh chấp chủ yếu giữa các

cường quốc Trong đó, nguy cơ đáng kể nhất là mâu thuẫn

Trung-Mỹ và Trung-Nhật Sự lo ngại Trung Quốc sử dụng ASEAN+3 để tập hợp lực lượng hoàn toàn có thể làm tăng mâu thuẫn Trung-Mỹ Khi đó, Mỹ sẽ ngăn cản ASEAN+3 như đã từng đối với EAEG Mỹ tuy là một nhân tố bên ngoài Đông Á nhưng có ảnh hưởng rất lớn đến QHQT khu vực Mâu thuẫn Trung-Nhật cũng có thể tăng lên khi việc ký kết khu vực thương mại tự do Trung Quốc-ASEAN được coi là thách thức đối với ảnh hưởng của Nhật ở Đông Á

Là một tập hợp các nước nhỏ bên cạnh các nước lớn, ASEAN dễ trở thành tâm điểm của sự tranh chấp một khi các mâu thuẫn này trở nên sâu sắc Các nước lớn sẽ tìm cách can thiệp vào Đông Nam Á để lôi kéo và tập hợp lực lượng ASEAN+3 và ASEAN sẽ bị chia rẽ, môi trường hoà bình và ổn định của Đông Nam Á sẽ bị đe dọa, xu hướng hợp tác khu vực vì phát triển sẽ bị ảnh hưởng Trong bối cảnh đó, ASEAN không còn vai trò mà dễ trở thành vật bung xung trong quan hệ giữa các cường quốc

Thứ hai, đó là tình trạng không chắc chắn của các thể chế hợp tác Đông Á, trong đó có cả ASEAN+3, tiếp tục kéo dài

Xu hướng hợp tác Đông Á tăng lên, nhưng cái đích của thể chế hợp tác Đông Á vẫn chưa rõ ràng Ở Đông Á, có nhiều thể chế chồng chéo lên nhau nhưng không có cái nào có vai trò trung tâm như EU hay OSCE ở Châu Âu ASEAN+3 với tư cách thể chế hợp tác thuần Đông Á duy nhất hiện nay vẫn phải đối mặt với nguy cơ phản đối từ bên ngoài, đặc biệt là từ Mỹ ASEAN+3 cũng mang trong mình những mâu thuẫn và vấn đề có thể phá vỡ nó từ bên trong như tranh chấp lãnh

thổ giữa các thành viên, sự tồn tại các điểm nóng an ninh

(bán đảo Triều Tiên, Đài Loan, Trường Sa), sự nghi ngờ lẫn

nhau vẫn còn khá lớn,… Những tiến bộ ít ỏi về mặt thể chế

trong 10 năm qua chưa đủ sức duy trì niềm tin và sự gắn bó

của các thành viên Đó là chưa kể khả năng chính trị hoá

ASEAN+3 cũng là điều khiến ASEAN lo ngại

Hơn nữa, đang diễn ra sự cạnh tranh nhất định giữa

ASEAN+3 và sáng kiến của Nhật về hội nghị thượng đỉnh

Đông Á (EAS) được Mỹ và một số nước khác ủng hộ Trong

khi đó, các thể chế gắn với Đông Á như APEC, ARF, ASEM

đều trong tình trạng chung là lỏng lẻo Tất cả những điều này

tạo nên tính không chắc chắn của bức tranh thể chế Đông Á

Tình trạng này nếu kéo dài có thể làm phân tán cố gắng hợp

tác đa phương ở Đông Á và làm suy thoái hợp tác ASEAN+3

ASEAN giảm sự gắn bó và tinh thần dấn thân vào hợp tác

Đông Á, giảm sự mặn mà đối với ASEAN+3

Thứ ba, đó là nguy cơ bị nhấn chìm hoặc ít nhất là suy

giảm vai trò của ASEAN trong hợp tác Đông Á Hiện nay,

ASEAN+3 vẫn đang tồn tại với vai trò chủ toạ của ASEAN,

vận hành theo nguyên tắc của ASEAN và hoạt động trong

kinh tế, văn hoá, xã hội là chính Những điều này đem lại sự

an tâm nhất định cho ASEAN vì chúng đảm bảo vị thế và

quyền lợi cho các nước nhỏ Tuy nhiên, bởi thực lực và tính cố

kết có hạn của ASEAN, chẳng có gì đảm bảo rằng ASEAN+3

vẫn mãi là ASEAN+3 ASEAN+3 vẫn có thể bị biến thành

3+ASEAN hay Đông Á-13 Khi đó, Đông Á có thể sẽ bị phân

tầng và ASEAN dễ bị rơi vào tầng cuối do thực lực còn thấp

so với các thành viên Đông Bắc Á Thậm chí, khi sự phân tầng kinh tế xảy ra, ASEAN cũng đối diện với nguy cơ bị giảm tính thống nhất do trình độ phát triển của các nước ASEAN cũng khá chênh lệch

Khi vai trò của các nền kinh tế lớn tăng lên trong ASEAN+3, các nguyên tắc hoạt động hiện giờ của nó sẽ phải thay đổi Các nền kinh tế nhỏ hơn của ASEAN sẽ gặp bất lợi nhiều hơn Đồng thời, khả năng ASEAN+3 bị “chính trị hoá” sẽ tăng lên, tiếng nói của ASEAN trong khu vực dễ bị giảm

đi Khi đó, ASEAN hoàn toàn có thể bị chìm lấp trong tiến trình hợp tác Đông Á

Thứ tư, đó là nguy cơ thu lợi ít đi và sự phụ thuộc một chiều vào các nước Đông Bắc Á tăng lên trong quá trình hợp tác đa phương ASEAN+3 Thách thức này xuất phát chủ yếu từ sự chênh lệch trình độ phát triển kinh tế So với các nền kinh tế lớn của Đông Bắc Á, trình độ phát triển của đa phần quốc gia ASEAN vẫn còn khoảng cách khá xa và sự chênh lệch này còn kéo dài Mức chênh lớn về trình độ phát triển đem lại những bất lợi kinh tế cho ASEAN trong hợp tác ASEAN+3 do năng lực cạnh tranh thấp, khả năng tận dụng

cơ hội kém, bị cạnh tranh gay gắt, nguy cơ sản xuất nội địa bị chèn ép,…

Bởi các nước Đông Bắc Á chiếm tỉ lệ cao trong thương mại và đầu tư của ASEAN nên những bất lợi trên sẽ ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của các thành viên ASEAN Sự chênh lệch này còn làm tăng sự phụ thuộc không cân xứng giữa

ASEAN với các cường quốc Đông Bắc Á Từ đó, khả năng độc

lập và vị thế quốc tế của ASEAN sẽ bị ảnh hưởng Bên trong

nước, sự chênh lệch trình độ phát triển có thể tạo ra sự cản

trở và chia rẽ đối với các nỗ lực cải cách Có thể nói, tụt hậu

về kinh tế là một trong những nguy cơ lớn nhất đối với

ASEAN trong hợp tác ASEAN+3

Thứ năm, đó là khả năng hạn chế của ASEAN trong việc

ngăn chặn hoặc giảm thiểu tác động tiêu cực từ hợp tác đa

phương ASEAN+3 Thách thức này xuất phát chủ yếu từ

những vấn đề trong bản thân ASEAN Các vấn đề này có cả

chủ quan lẫn khách quan ASEAN là tổ chức gồm 10 quốc gia

có nhiều tương đồng nhưng sự đa dạng giữa chúng là khá lớn

Giữa các quốc gia thành viên vẫn tồn tại những bất đồng

Chủ nghĩa vị kỷ trong các nước ASEAN còn khá lớn Điều này

khiến cho tính thống nhất của tổ chức chưa thực sự cao

ASEAN tuy đã tồn tại được 40 năm nhưng sự cố kết nội khối

chưa vững chắc Các quốc gia thành viên vẫn có quan hệ với

bên ngoài nhiều hơn trong khối Mức độ ly tâm như vậy ảnh

hưởng đến ý chí chung và sự gắn kết giữa các thành viên

ASEAN được xây dựng trên một cơ chế tương đối lỏng lẻo

nhằm đảm bảo cho sự tồn tại Tuy nhiên, sự lỏng lẻo có thể

làm giảm trách nhiệm chung, sự linh hoạt và làm chậm việc

ra quyết định

Bên cạnh đó, giữa các nước thành viên ASEAN vẫn tồn tại

những vấn đề và mối quan hệ khác nhau với các cường quốc

Đông Bắc Á Giữa các nước ASEAN vẫn còn sự khác nhau

trong quan điểm, chính sách và năng lực thích ứng đối với hợp

tác đa phương ASEAN+3 Sự chênh nhau này có thể tạo ra những hạn chế trong việc thống nhất quan điểm và phối hợp hoạt động của ASEAN trong hợp tác ASEAN+3 Tất cả những điều trên cùng dẫn đến hệ quả là sự hạn chế khả năng của ASEAN trong việc ngăn chặn tác động tiêu cực từ hợp tác đa phương ASEAN+3 nói riêng, hợp tác Đông Á nói chung

Các thách thức kể trên cho thấy, vị trí và vai trò của ASEAN trong hợp tác đa phương ASEAN+3 không phải là chắc chắn cho dù thuận lợi nhiều hơn khó khăn, cơ hội lớn hơn thách thức, ASEAN vẫn tiếp tục phải đối mặt dài lâu với các thách thức này Một sự giải quyết các thách thức không hiệu quả hoàn toàn có thể dẫn đến thuận lợi bị giảm sút và

cơ hội không tận dụng được

Nhằm có được vai trò ở Đông Á, ASEAN đã đóng góp khá nhiều cho tiến trình hợp tác ASEAN+3 từ vai trò người đưa ra sáng kiến đến nguồn cung cấp cơ chế Các cố gắng của ASEAN cũng như tình hình đặc thù của Đông Á đã giúp ASEAN duy trì được vai trò đáng kể trong khu vực Tuy nhiên, do thực lực còn hạn chế, tính cố kết chưa cao, vai trò này của ASEAN chỉ ở mức vừa phải ASEAN chưa đủ trọng lượng cần có đối với việc giải quyết các vấn đề Đông Á ASEAN vẫn cần phải làm nhiều việc để có thể duy trì vai trò của mình trong hợp tác Đông Á nói chung, hợp tác đa phương ASEAN+3 nói riêng

ASEAN tham gia vào ASEAN+3 với tư cách là một thực thể Tư cách thực thể này là quan trọng đối với các thành

viên ASEAN trước khả năng ASEAN+3 còn mới mẻ và chưa

rõ ràng Nó giúp đảm bảo sự an toàn đáng kể cho các nước

thành viên ASEAN Nó giúp nâng cao sự đề kháng trước khả

năng tranh giành ảnh hưởng của các nước lớn Việc duy trì

vai trò thực thể chung cũng như sự thống nhất và đoàn kết

của ASEAN là rất quan trọng đối với Việt Nam

3.3 Thuận lợi và khó khăn của Việt Nam trong tiến trình

hợp tác đa phương ASEAN+3

Là một thành viên ASEAN, Việt Nam cũng đang đối diện

với những cơ hội và thách thức của ASEAN trong tiến trình

hợp tác Đông Á nói chung, hợp tác đa phương ASEAN+3 nói

riêng Tuy nhiên, đi vào cụ thể, Việt Nam cũng có những lý

do riêng của mình

- Tham gia ASEAN+3 có thể đem lại sự phát triển hơn

thông qua hợp tác quốc tế và hội nhập kinh tế quốc tế Hợp tác

và hội nhập dẫn đến sự phụ thuộc lẫn nhau Và theo đó, an

ninh quốc gia của chúng ta cũng có điều kiện thực hiện hơn

- Trong ASEAN+3 có những nền kinh tế lớn như Nhật

Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc với giá trị bổ sung cao cho nền

kinh tế Việt Nam, đem lại khả năng tăng trưởng kinh tế cao

hơn cho chúng ta

- Khuôn khổ ASEAN+3 là môi trường an ninh trực tiếp

của Việt Nam, nơi chứa đựng nguồn của nhiều nguy cơ an

ninh đối với chúng ta Vì thế, tham gia ASEAN+3 không chỉ

làm giảm nhẹ các nguy cơ này mà còn tạo điều kiện giải

quyết chúng

- Tham gia tiến trình ASEAN+3 về cơ bản sẽ giúp nâng cao địa vị quốc tế của Việt Nam, giúp đem lại sự ủng hộ quốc tế đối với an ninh và ổn định của nước ta

- ASEAN rất quan trọng đối với Việt Nam nhưng chỉ mỗi ASEAN thì không đủ cho mục đích hội nhập vì phát triển và

an ninh của chúng ta Vì thế, Việt Nam cần mở rộng hơn nữa sự hợp tác và hội nhập kinh tế quốc tế ASEAN+3 đem thêm sự lựa chọn có ý nghĩa cho Việt Nam

Việc thực hiện cơ hội và hạn chế thách thức liên quan đến những điều kiện Các điều kiện này có thể là tốt hoặc không tốt Đó chính là thuận lợi hoặc khó khăn Vậy thuận lợi và khó khăn của Việt Nam trong việc tham gia tiến trình hợp tác đa phương ASEAN+3 là gì?

3.3.1 Thuận lợi của Việt Nam trong tiến trình hợp tác ASEAN+3

Nhìn chung, sự tham gia của Việt Nam trong tiến trình hợp tác ASEAN+3 đang và sẽ tiếp tục gặp được những thuận lợi khá lớn từ môi trường chính trị và kinh tế quốc tế, cả trên cấp độ toàn cầu lẫn khu vực, cả ngoài nước lẫn trong nước Các thuận lợi này có thể thấy được từ những xu hướng vận động hiện nay mà còn tiếp tục trong nhiều năm tới trong các môi trường nói trên

Về đại thể, có tám thuận lợi chính xuất phát từ các xu hướng vận động trên của thế giới, khu vực và trong nước Đó là sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng tăng giữa các quốc gia

trong khu vực, xu hướng tăng cường hợp tác kinh tế, sự hoà

dịu trong QHQT, xu hướng giải quyết xung đột bằng con

đường hoà bình, sự khác biệt về chế độ chính trị không còn

được coi là trở ngại lớn cho hợp tác và hội nhập, sự can thiệp

từ bên ngoài đã được giảm bớt, xu hướng tăng cường thể chế

hoá hợp tác khu vực và sự sẵn sàng cao hơn của Việt Nam

trong hợp tác ASEAN+3

Điểm thuận lợi đầu tiên là sự phụ thuộc lẫn nhau ngày

càng tăng giữa các quốc gia trong khu vực Đây là một

tác động tất yếu của mọi quá trình hợp tác Sự hợp tác càng

tăng, giao diện và sự gắn bó giữa các quốc gia tăng lên, sự

phụ thuộc lẫn nhau càng lớn Sự hội nhập càng nhiều, sự

thâm nhập vào nhau trong các mặt của đời sống tăng lên, sự

phụ thuộc lẫn nhau càng sâu sắc Cho dù sự liên kết khu vực

và thể chế hoá hợp tác còn yếu nhưng sự phát triển hợp tác

kinh tế ở Đông Á đang góp phần làm sâu sắc sự phụ thuộc

lẫn nhau về kinh tế giữa các quốc gia trong khu vực Trong

tương lai, sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế trong ASEAN+3

sẽ ngày càng tăng bởi động cơ và lợi ích phát triển của tất cả

các nước trong khu vực

Sự phụ thuộc lẫn nhau tăng lên giữa các nước ASEAN+3

có những tác động thuận lợi cho sự tham gia của chúng ta vào

thể chế này Mặc dù có tính hai mặt song sự phụ thuộc lẫn

nhau này cũng có nhiều tác động thuận đối với công cuộc phát

triển đất nước

Thứ nhất, sự phụ thuộc này tạo ra môi trường kinh doanh

tương đối thuận lợi cho sự phát triển như giúp chúng ta tiếp

cận dễ dàng hơn với các nguồn tri thức khoa học, vốn đầu tư, công nghệ, thị trường, kinh nghiệm quản lý…

Thứ hai, sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế sẽ làm tăng ý chí giải quyết tranh chấp, làm tăng nhận thức về số phận chung và từ đó là những chính sách hữu nghị trong quan hệ với nhau

Thứ ba, sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế sẽ nhanh chóng tác động lên các lĩnh vực khác của đời sống xã hội và giúp thúc đẩy sự phát triển trong lĩnh vực khác, kể cả lĩnh vực an ninh-chính trị

Thứ tư, thông qua sự phụ thuộc lẫn nhau, chúng ta cũng có cơ hội để hiểu mình hơn Đây là điểm quan trọng về mặt nhận thức nhưng lại có ý nghĩa thực tiễn lớn khi giúp chúng

ta tìm được mặt mạnh, mặt yếu cũng như tìm được cái mình có người ta cần và cái mình cần người ta có để tạo ra khả năng bổ sung lẫn nhau thực sự

Thứ năm, sự phụ thuộc lẫn nhau tăng lên sẽ thúc đẩy hợp tác trong một số vấn đề đang nổi lên có liên quan mật thiết tới sự phát triển của khu vực cũng như Việt Nam như môi trường, an ninh năng lượng, phòng chống tội phạm,… Sự hợp tác trong các vấn đề này lại góp phần duy trì không khí hoà dịu chung ở Đông Á

Thuận lợi thứ hai là sự nổi lên của xu hướng tăng cường hợp tác kinh tế Xu hướng này nổi lên bởi kinh tế đã trở thành động lực cơ bản trong chính sách đối nội và đối