TIỂU LUẬN NHỮNG nét đặc sắc VÙNG văn hóa tây NGUYÊN

Tây Nguyên là một địa bàn có vị trí chiến lược quan trọng về kinh tế, chính trị, quân sự không những đối với Việt Nam và cả ba nước Đông Dương; là vùng cao nguyên được mệnh danh là “mái nhà Đông Dương” với 5 tỉnh gồm Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng và là một trong sáu vùng kinh tế của cả nước, tuy diện tích tự nhiên chỉ bằng 16,3% diện tích tự nhiên của cả nước và dân số cũng chỉ chiếm 5,3% cả nước, nhưng Tây Nguyên lại là một địa bàn chiến lược rất quan trọng, có nhiều tiềm năng và lợi thế để phát triển kinh tế xã hội

MỞ ĐẦU 2

II. NHỮNG NÉT ĐẶC SẮC VỀ VÙNG VĂN HÓA TÂY NGUYÊN 8

1. Một số nét đặc sắc về vùng văn hóa Tây Nguyên 8

2. Một số giải pháp bảo tồn và phát huy bản sắc vùng văn hóa

MỞ ĐẦU

Tây Nguyên là một địa bàn có vị trí chiến lược quan trọng về kinh tế,chính trị, quân sự không những đối với Việt Nam và cả ba nước Đông Dương;

là vùng cao nguyên được mệnh danh là “mái nhà Đông Dương” với 5 tỉnh

gồm Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng và là một trong sáuvùng kinh tế của cả nước, tuy diện tích tự nhiên chỉ bằng 16,3% diện tích tựnhiên của cả nước và dân số cũng chỉ chiếm 5,3% cả nước, nhưng Tây Nguyênlại là một địa bàn chiến lược rất quan trọng, có nhiều tiềm năng và lợi thế đểphát triển kinh tế - xã hội Đồng bào các dân tộc Tây Nguyên có truyền thốngđấu tranh cách mạng kiên cường, có nền văn hoá cổ truyền độc đáo, phong phú

và rất đa dạng Nền văn hoá Việt Nam là nền văn hoá đa dạng trong thốngnhất, nền văn hoá cổ truyền các dân tộc Tây Nguyên là một trong những bộphận cấu thành rất quan trọng để làm nổi bật nên diện mạo đó Năm 1975, saukhi đất nước giải phóng Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương, chínhsách phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo an ninh quốc phòng vùng TâyNguyên, thực hiện chính sách đại đoàn kết dân tộc trong đại gia đình các dântộc Việt Nam, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống của đồngbào dân tộc Tây Nguyên Sau 30 năm đổi mới, cùng với sự phát triển chungcủa đất nước, bộ mặt kinh tế - xã hội Tây Nguyên có nhiều thay đổi, đời sốngvăn hoá vật chất và tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số đã được cải thiện

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đó, lĩnh vực văn hoá ở TâyNguyên lại đang dần bị mai một, cần được chú ý bảo tồn Vấn đề bảo tồn vănhóa truyền thống Tây Nguyên đã được đặt ra từ lâu với sự đầu tư đặc biệt,nhưng hiệu quả vẫn chưa cao, dẫn đến nhạt phai, mai một Bảo tồn văn hóa nóichung, bảo tồn văn hóa Tây Nguyên nói riêng là hướng tới mục đích phát triểnbền vững xã hội Ðiều đó có nghĩa, cần bảo tồn có chọn lọc, trọng tâm, trọngđiểm; bảo tồn gắn liền với khai thác, phát huy các giá trị truyền thống Hay nóicách khác, bảo tồn trong sự phát triển…

Lãnh thổ nằm ở cả Đông và Tây Trường Sơn nên đất đai, địa hình, khíhậu đa dạng Độ cao trung bình khoảng 600-800 mét so với mặt biển, nhưng cónơi rất thấp (như khu vực biên giới tỉnh Đắk Lắk giáp với Campuchia chỉ cao

200 mét), có nơi rất cao (thành phố Đà Lạt 1.500 mét) Có nhiều dãy núi trùngđiệp với những đỉnh núi cao trên 2.000 mét như: Ngọc Linh, Ngọc Niay, ChưHmu, Cư Yang Sin, Lang Biang

Tây Nguyên có một mạng lưới sông suối khá dày, nhiều ghềnh thác; lànơi khởi nguồn của 4 hệ thống sông chính gồm: hệ thống sông Pô Kô - Sê; hệthống sông Ba - Ayun; hệ thống sông Sêrêpôk và hệ thống sông Đồng Nai Trữlượng thủy năng của các hệ thống sông này chiếm trên 22% nguồn thủy năngcủa cả nước Hiện trên các hệ thống sông chính đã có 11 nhà máy thủy điệnlớn đang vận hành và một số nhà máy đang xây dựng với tổng công suất hơn4.500MW, chiếm khoảng 25% tổng công suất nguồn điện của cả nước

Khí hậu Tây Nguyên gồm nhiều tiểu vùng, nhưng phổ biến là khí hậunhiệt đới gió mùa cao nguyên và chia thành hai mùa rõ rệt: Mùa khô từ tháng

11 năm trước đến tháng 4 năm sau, khí hậu khô và lạnh, độ ẩm thấp, thường cógió cao nguyên từ cấp 4 đến cấp 6 Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, khí hậu

ẩm và dịu mát, rất thuận lợi cho các loại cây trồng phát triển

Rừng là một tài nguyên lớn có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với sự pháttriển bền vững của vùng Tây Nguyên Với diện tích lớn (độ che phủ 54,6%), hệđộng thực vật đa dạng, Tây Nguyên có điều kiện rất tốt để phát triển nghề rừng

và công nghiệp rừng; đồng thời cũng là nơi giữ vai trò cân bằng sinh thái, lànguồn sinh thủy của hệ thống sông suối khu vực miền Trung và Đông Nam bộ

Về hệ động vật, địa hình và thảm thực vật nằm trong một dải liên hoànvới Đông Bắc Campuchia và Nam Lào đã tạo nên một khu hệ động vật khôngchỉ giàu về thành phần loài mà còn có số lượng lớn, được coi là khu vực phongphú bậc nhất về động vật hoang dã ở Đông Nam Á, với 93 loài thú, 197 loàichim, gần 50 loài bò sát, 25 loài lưỡng thê, trên 50 loài cá nước ngọt và hàngngàn loài côn trùng, động vật đất, có tới 17 loài được Hiệp hội Quốc tế về Bảo

vệ Thiên nhiên (IUCN) xếp vào danh sách các loài quý hiếm cần được bảo vệnhư tê giác, voi, gấu, bò rừng, bò xám, bò tót, hổ, báo, hươu vàng, nai càtoong, vượn đen, gà lôi, công, trĩ…

Ngoài ra, Tây Nguyên còn có lợi thế lớn về đất Theo phân loại hiệnhành, đất ở Tây Nguyên được phân thành 11 nhóm chính, trong đó tập trung ởhai nhóm có diện tích lớn nhất là nhóm đất xám (acrisols) và nhóm đất đỏ(ferrasols) Tài nguyên đất là yếu tố quan trọng để Tây Nguyên trở thành mộtvùng sinh thái đặc thù có ưu thế lớn về nông nghiệp, rất thuận lợi để phát triểnmột nền nông nghiệp đa dạng, với nhiều sản phẩm chủ lực như: cà phê, cao su,

hồ tiêu, điều, ngô lai, bông vải, chè, rau, hoa, cây ăn trái

Tài nguyên khoáng sản ở Tây Nguyên khá đa dạng Một số loại đã đượcđiều tra có trữ lượng lớn như: than bùn, than nâu, sét cao lanh, puzơlan Đặcbiệt là bô-xít có trữ lượng rất lớn (dự báo khoảng 4,5 tỷ tấn) chiếm 91% trữlượng bô-xít của cả nước Nhóm khoáng sản kim loại có giá trị như sắt,

wonfram, antimon, chì, kẽm, vàng; nhóm đá quý như saphia, xircon, corindon,thạch anh hồng và thạch anh tinh thể khá nhiều và phân bố đều ở các tỉnh.

Trong 5 tỉnh Tây Nguyên, 4 tỉnh có đường biên giới giáp với hai nướcLào và Campuchia dài 554km (biên giới giáp với CHDCND Lào dài 135km,biên giới giáp với Vương quốc Campuchia dài 419km) Toàn tuyến biên giới

có năm cửa khẩu chính đi sang hai nước Lào, Campuchia; trong đó cửa khẩu

Bờ Y, cửa khẩu Lệ Thanh đã được đầu tư xây dựng thành cửa khẩu quốc tế Bacửa khẩu còn lại đã khai thông thành cửa khẩu quốc gia

Hệ thống giao thông đã và đang hình thành rộng khắp, vừa liên kết 5tỉnh trong vùng, vừa nối Tây Nguyên với các vùng khác trên tuyến hành langĐông-Tây Trong đó, có 10 tuyến quốc lộ với tổng chiều dài gần 2.000km, 59tuyến tỉnh lộ đã được nhựa hóa và cứng hóa Có 3 sân bay đang hoạt động(Buôn Ma Thuột, Gia Lai, Liên Khương) nối với các trung tâm kinh tế lớn củađất nước là Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh

2 Đặc điểm xã hội.

Tây Nguyên hiện nay thực sự là vùng đất đa dân tộc, đa văn hóa, nơi cưtrú của nhiều dân tộc anh em, với rất nhiều đặc trưng, sắc thái của nhiều tộcngười, nhiều địa phương trong cả nước hội tụ; đồng thời cũng là nơi có tốc độtăng dân số và biến động về cơ cấu dân cư nhanh nhất cả nước Một trongnhững nguyên nhân chính là do tình trạng di cư tự do kéo dài nhiều năm, đếnnay vẫn còn diễn ra phức tạp

Sau ngày miền Nam giải phóng (1975), Đảng và Nhà nước ta có nhiềuchủ trương, chính sách để phát triển sản xuất, nâng cao đời sống cho đồng bàocác dân tộc Tây Nguyên, đồng thời thực hiện chủ trương chuyển một bộ phậndân cư và lao động từ các vùng đông dân của đất nước đến xây dựng kinh tếmới và mở mang các nông lâm trường Là vùng đất màu mỡ, có ưu thế lớn vềđất đai và tài nguyên thiên nhiên, nên Tây Nguyên đã nhanh chóng trở thànhnơi hấp dẫn, thu hút hàng triệu đồng bào từ các tỉnh thành đến sinh sống

Cùng với quá trình di cư có tổ chức theo kế hoạch của Nhà nước, lànsóng di cư tự do bắt đầu hình thành vào đầu thập kỷ 80 và diễn ra ồ ạt từ giữathập kỷ 80 (thế kỷ XX) cho đến những năm gần đây Sự sôi động của làn sóng

di cư tự do vào Tây Nguyên là một hiện tượng xã hội đặc biệt bởi quy mô của

nó lớn và kéo dài Chính làn sóng di cư tự do đã làm cho cơ cấu và thành phầndân tộc ở Tây Nguyên biến đổi nhanh Năm 1976 dân số toàn vùng là1.225.000 người, gồm 18 dân tộc anh em, trong đó đồng bào dân tộc thiểu sốtại chỗ chiếm 69,7% (853.820 người) Nhưng hiện nay, dân số toàn vùng đãlên đến 5.107.437 người, đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ chỉ còn chiếm25,5% (1.302.396 người); đồng bào Kinh chiếm 66,9% (3.416.875 người), cònlại các nơi khác đến chiếm 7,6% (388.166 người) Các dân tộc thiểu số tại chỗTây Nguyên thuộc hai nhóm ngôn ngữ chính là Nam Đảo (Malayô-Pôlinêdiêng) và Nam Á (Môn-Khơ me)

Trong thời kỳ chiến tranh, do đất rộng, người thưa nên các dân tộc cư trúthành những khu vực tương đối biệt lập Chỉ có hai đầu (Bắc Kon Tum và NamLâm Đồng) buôn làng của các dân tộc có xen kẽ nhau, còn lại là những khu vực

cư trú tập trung theo dân tộc Nhưng hiện nay, các dân tộc thiểu số tại chỗ ở TâyNguyên không còn cư trú theo lãnh thổ, tộc người riêng biệt mà sinh sống xen

kẽ, đan xen nhau, có sự giao lưu về văn hóa với người Kinh và các dân tộc thiểu

số từ miền Trung, miền Bắc đến sinh cơ lập nghiệp Trong quá trình chung sốngcận kề, các cộng đồng dân cư tuy thuộc nhiều nhóm ngôn ngữ khác nhau nhưng

cơ bản có sự hoà hợp, đoàn kết, không phân biệt giữa người tại chỗ và nơi khácđến, cùng “chung lưng đấu cật” xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Trước đây, đơn vị tổ chức xã hội cao nhất của các dân tộc Tây Nguyên

là buôn làng (buôn, bon, plây…) mang dấu ấn của công xã thị tộc Các buôn,làng của đồng bào sinh hoạt cộng đồng bền chặt, ý thức tập thể rất cao; đất đai,núi rừng, nguồn nước là sở hữu chung; mọi hoạt động sản xuất và xã hội đềutuân thủ luật lệ, phong tục của buôn làng Thành tố hợp thành buôn làng của đa

số các dân tộc là đại gia đình mẫu hệ, người phụ nữ cao tuổi có uy tín nhất caiquản; phần lớn theo chế độ hôn nhân lưỡng hợp, một vợ một chồng, con gáicưới chồng và con mang họ mẹ Một số dân tộc theo chế độ phụ hệ.

Sản xuất chính của đồng bào là làm nương rẫy và khai thác đất theo chế

độ luân canh; sản xuất thô sơ, chủ yếu dựa vào thiên nhiên; cây lương thựcchính là lúa tẻ, ngoài ra còn có ngô, khoai, sắn làm lương thực phụ và chănnuôi, nấu rượu Việc chăn nuôi gia súc, gia cầm như: trâu, bò, heo, gà chủ yếudùng vào việc cúng tế Đồng bào cũng có các nghề thủ công truyền thống nổitiếng như dệt vải, rèn, mộc, làm nhà, làm thuyền độc mộc, đan lát các dụng cụgia đình bằng mây, tre,… Hiện những nghề này đang từng bước được phục hồi

để tạo việc làm, tăng thu nhập, đồng thời bảo tồn những giá trị truyền thống

Nét nổi bật của các dân tộc thiểu số là đời sống xã hội mang tính cộngđồng cao Trong thiết chế cổ truyền, buôn làng của đồng bào là những đơn vị

cơ sở xã hội duy nhất và cao nhất (trên nó không còn một thiết chế nào khác),

có nơi cư trú và nơi canh tác riêng, có bến nước và nghĩa địa riêng, mặc nhiênđược các buôn làng khác thừa nhận

Đối với các dân tộc thiểu số nơi khác đến, hiện nay đông nhất là các dân tộc

từ các tỉnh miền núi phía Bắc đến lập nghiệp, như: Nùng, Tày, Mông, Thái , Dao,Mường Nhìn chung, đồng bào các dân tộc thiểu số phía Bắc rất cần cù, chịu khólàm ăn, đa số sau khi vào lập nghiệp từ 5-7 năm là ổn định cuộc sống Tuy nhiên,đây cũng là một bộ phận dân cư tham gia vào làn sóng di dân tự do, làm đảo lộnchiến lược dân số và lao động của vùng Tây Nguyên; làm phá vỡ quy hoạch tổngthể về phát triển kinh tế - xã hội ở từng địa phương; tạo nên sự quá tải về cơ sở hạtầng Trong toàn vùng Tây Nguyên hiện có 4 tôn giáo chính đang hoạt động bìnhthường là: Công giáo, Phật giáo, Tin lành, Cao đài, với tổng số 1.753.761 tín đồ(chiếm 34,7% dân số), gần 3.500 chức sắc-nhà tu hành Những năm qua, số lượngtín đồ tôn giáo tăng nhanh theo tốc độ tăng dân số Ngoài ra, có một số tôn giáokhác đã được công nhận nhưng số lượng tín đồ ít, như Bahai, Phật giáo Hòa Hảo

II NHỮNG NÉT ĐẶC SẮC VỀ VÙNG VĂN HÓA TÂY NGUYÊN

1 Một số nét đặc sắc về vùng văn hóa Tây Nguyên.

Trước khi tìm hiểu về bản sắc văn hoá Tây Nguyên, chúng ta cần hiểu thếnào là bản sắc văn hoá Bản sắc văn hóa là cái cốt lõi, đặc trưng riêng có của mộtcộng đồng văn hóa trong lịch sử tồn tại và phát triển, giúp phân biệt dân tộc nàyvới dân tộc khác Nó thể hiện trong tất cả các lĩnh vực của đời sống - ý thức củamột cộng đồng, bao gồm: cội nguồn, cách tư duy, cách sống, dựng nước, giữnước, sáng tạo văn hóa, khoa học - nghệ thuật Khái niệm bản sắc có hai quan hệ

cơ bản: quan hệ bên ngoài là dấu hiệu để phân biệt các cộng đồng với nhau vàquan hệ bên trong chỉ tính đồng nhất mà mỗi cá thể trong một cộng đồng phải có

Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) của Đảng đã nêu rõ: "Bản sắc dântộc của văn hóa Việt Nam bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoavun đắp nên qua lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước, trởthành những nét đặc sắc của cộng đồng dân tộc Việt Nam, con người ViệtNam Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoànkết, tính cộng đồng gắn kết cá nhân, gia đình, làng nước, lòng nhân ái baodung, trọng nghĩa tình đạo lý, đầu óc thực tế, tinh thần cần cù, sáng tạo tronglao động, tế nhị trong ứng xử, giản dị trong lối sống"

Như vậy, có thể hiểu bản sắc văn hóa như là yếu tố cốt lõi tạo nên bảnsắc dân tộc, và tới lượt nó, bản sắc dân tộc góp phần tạo nên bản lĩnh dân tộc,tức là sức sống và sự từng trải của dân tộc Nhờ đó mà dân tộc có thể vữngvàng và trường tồn trước thử thách khắc nghiệt của lịch sử

Vậy, bản sắc văn hóa là gì? Đó là tổng thể các giá trị đặc trưng của vănhóa dân tộc, được hình thành, tồn tại và phát triển suốt quá trình lịch sử lâu dàicủa đất nước, với các giá trị đặc trưng mang tính bền vững, trường tồn, trừutượng và tiềm ẩn.Do vậy, muốn nhận biết nó phải thông qua vô vàn các sắcthái văn hóa, với tư cách là sự biểu hiện của bản sắc văn hóa ấy Nếu bản sắc

văn hóa là cái gì trừu tượng, tiềm ẩn, bền vững thì các sắc thái biểu hiện của nóthường tương đối cụ thể, bộc lộ và khả biến hơn.

Từ quan niệm chung đó, chúng ta có thể xem xét các sắc thái văn hóa vôcùng phong phú và đa dạng của bản sắc văn hóa Tây Nguyên, được biểu hiệnqua kho tàng văn học truyền miệng, qua nghệ thuật cồng chiêng, qua các lễ hộicủa các dân tộc Tây Nguyên Thông qua các biểu hiện đặc sắc này, chúng ta sẽhiểu được những đặc điểm, bản sắc độc đáo, đặc thù của vùng văn hoá TâyNguyên - một vùng văn hoá hình thành và phát triển chủ yếu trên cơ sở củanền “văn minh nương rẫy”, khác cơ bản so với “văn minh lúa nước” ở vùngđồng bằng Là nơi hội tụ nhiều nét văn hoá truyền thống của đồng bào các dântộc Êđê, Jarai, M’nông… cùng với những phong tục, tập quán, lễ hội đã tạocho Tây Nguyên trở thành vùng văn hóa dân gian đa dạng và đặc sắc

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, giá trị văn hóa Tây nguyên quy tụ ởcác giá trị cơ bản: văn hóa hữu hình,văn hóa tinh thần và văn hóa nghệ thuật

* Đối với giá trị văn hóa hữu hình:

Ở Tây Nguyên đến nay vẫn giữ nguyên giá trị của nó Đó là những ngôinhà rông, nhà sàn của người Bana, Gialai, Êdê, Mnông hướng về phía bắc nam

để lấy ánh sáng mặt trời tới sườn Đông Tây như hoa hướng dương Đó là cầuthang nhà rông nhà sàn mang dáng bầu vú mẹ tiêu biểu cho mẫu hệ Tâynguyên, là những thiết chế nhà dài (kopan) được đẽo nguyên từ thân cây lớn, làché rựu cần bên bếp lửa hồng, là những công cụ sản xuất thô sơ bằng đá, bằngđồng, là những vòng bạc, vòng đồng đeo ở cổ tay, chân trong những gày hỏichồng(Trôk kô - ông), lễ thỏa thuận (Bi Kuộd) và lễ cưới ( Kbih Ungmô); Mặtkhác, Những danh lam thắng cảnh nổi tiếng trong và ngoài Thành phố Đà lạtnhư thác Đămbơri, thác Premli thơ mộng với hồ than thở, thung lung tìnhyêu giá trị văn hóa hữu hình ở Tây nguyên còn phải kể đến vườn Quốc giaYooc Đôn, Nom Ka, cao nguyên Konplong, khu rừng nguyên sinh Chư MôRay Đakuy núi Ngọc Linh với những chim thú, cây rừng hiếm quý, với thác

Trinh Nữ mộng mơ, thác Yali hùng vĩ, thác Drây Sap, hồ Lắk, Dắk Tré, KonLak còn in đậm nét hoang dã Giá trị vật thể ở Tây nguyên còn là những chứngtích căn cứ kháng chiến Bản Đôn, của làng Kông Hoa quê hương của nhữngngày đầu "Đất nước đứng lên", là ngục Kông Tum, đường mòn Hồ Chí Minh,

là chiến thắng An Khê, một đỉnh cao của thời kỳ chống Pháp, là chiến thắngPlây Me, Đắk Tô, Tân Cảnh, chiến thắng lịch sử Ban Mê Thuật hào hùng vớithời kỳ chống Mỹ Trong đó nổi bật có các giá trị:

- Nhà Rông: Bộ phận văn hoá vật thể với nhà Rông và các nhà sàn theo

nhiều kiểu dáng khác nhau, nhà mồ và tượng nhà mồ, một số vật dụng hàngngày, các công cụ sản xuất và các nhạc cụ dành cho lễ hội như Cồng, Chiêng,các loại hình nghệ thuật dân gian như Đàn đá, Đàn tơrưng,… là những đặctrưng văn hóa cơ bản cho vùng đất và con người nơi đây

Trong văn hóa vật thể của đồng bảo Tây Nguyên, nhà Rông của vùng

đất này được coi là một trong những nét văn hóa đặc sắc với những kiến trúcđộc đáo mang nhiều ý nghĩa nhân sinh sâu sắc Nhà Rông của dân tộc TâyNguyên là nơi diễn ra toàn bộ sinh hoạt cộng đồng của dân tộc ở đây, nó là trụ

sở của bộ máy quản trị buôn làng, nơi sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng, nhàkhách… ; là nơi thể hiện các lễ hội tâm linh cộng đồng và là nơi các thế hệnghệ nhân già truyền đạt lại cho thế hệ trẻ những giá trị văn hóa truyềnthống , nơi lưu giữ các hiện vật truyền thống: cồng, chiêng, trống, vũ khí,đầu các con vật hiến sinh trong các ngày lễ, và là nơi đứa trẻ, từ tấm bé đãđược quây quần quanh bếp lửa nghe người già kể khan; nơi người lớn được tụhọp hằng đêm, nói cho nhau nghe chuyện của núi rừng Người dân TâyNguyên quan niệm nhà Rông, tức nhà Sàn là nơi khí thiêng của đất trời tụ lại

để bảo trợ cho dân làng, vì thế trong mỗi nhà rông đều có một nơi thiêng liêng

để thờ các vật thiêng, nhiều khi chỉ là một con dao, hòn đá, chiếc sừng trâu…

Nhà Rông là nơi diễn ra các lễ hội dân gian, là nơi tiếp đón khách quíđến thăm buôn làng Nhà Rông là nơi hội họp của các già làng, phân xử các

vụ kiện tụng, tranh chấp liên quan đến cộng đồng Nhà Rông còn là nơi để các

thanh niên nam nữ đến gặp gỡ, tỏ tình và kết duyên chồng vợ Theo tập tục ởđây, thanh niên chưa vợ, chưa chồng ban đêm phải đến ngủ tại nhà Rông,ngay cả phụ nữ chết chồng hay li dị chồng cũng vậy Tuy gần gũi nhau,nhưng trai gái các buôn làng không bao giờ để xảy ra chuyện ái tình vụngtrộm, do bị phong tục lên án gắt gao và bị lệ làng phạt vạ rất nặng

Nhà Rông là hình ảnh thu nhỏ của các thành tố văn hóa truyền thốngcủa một làng, một tộc người Nó chiếm giữ vị trí quan trọng nhất trong tư duy

và hiện thực đời sống sinh hoạt của tất cả các thành viên trong cộng đồng Đốivới cộng đồng các dân tộc thiểu số thì “Dân tộc – Làng – Nhà Rông” là mốiquan hệ không thể tách rời, cũng như làng của người Kinh gắn với cây đa,bến nước, sân đình Nhà Rông hùng vĩ vươn lên bầu trời với hình dáng nhưmột lưỡi búa khổng lồ biểu hiện sức mạnh của một cộng đồng làng, thể hiệntinh thần thượng võ, đầy uy quyền, như là chế ngự không gian và thời gian đểkhẳng định chủ quyền, lãnh địa của làng

Làng – nhà Rông – lễ hội của đồng bào các dân tộc thiểu số có mối quan

hệ gắn bó chặt chẽ Văn hóa làng sản sinh ra văn hóa lễ hội và văn hóa nhàRông, lễ hội dân gian truyền thống tôn vinh quyền uy của nhà Rông còn nhàRông lại là điều kiện và môi trường để thể hiện lễ hội Cả hai đều có ý nghĩa duytrì lẫn nhau và nằm trong nhau Trong khi đó thì lễ hội là đất sống của gần nhưtất cả các loại hình văn hóa, văn nghệ dân gian cổ truyền từ các lễ thức, phongtục, tập quán đến các loại hình diễn xướng dân gian, nhạc cụ dân tộc, trang phục,ngôn ngữ, ứng xử bởi thế nên nhà Rông lại càng có vị trí hết sức quan trọngtrong sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nhà Rông vừa có giá trị văn hóa vật thể (hữuhình), lại vừa có giá trị văn hóa phi vật thể (nội dung bên trong, nơi thể hiện lễhội) Những hình ảnh bếp lửa nhà Rông bập bùng, những ghè rượu cần cột thànhdãy hai bên bếp, âm thanh trầm hùng của cồng chiêng, những vòng xoang uốnlượn và gương mặt rạng rỡ của các già làng, các chàng trai cô gái trong lễ hội ở

nhà Rông thể hiện một không gian văn hóa hết sức mộc mạc, đầm ấm, quâyquần trong sự cố kết cộng đồng không thể tách rời làm nên bản sắc phong phú,độc đáo của văn hóa truyền thống dưới mái nhà Rông.

- Nhà Mồ: Kiến trúc Tây nguyên trước hết phải nói đến kiến trúc nhà

mồ Tuy nó là kiến trúc dân gian thuộc loại không lớn nhưng có thể nó không

có một dạng kiến trúc nào của Tây nguyên lại có thể so sánh với nó về giá trịnghệ thuật kiến trúc và giá trị nghệ thuật tạo hình Nhà mồ là sản phẩm kết tinhcủa nhiều loại hình nghệ thuật, là tác phẩm nghệ thuật tổng hợp, nó là kiếntrúc, là điêu khắc, là hội họa, là trang trí

Phần lớn tượng nhà mồ là tượng người Theo chu trình dựng nhà mồ, đểtiến hành nghi lễ bỏ mả, việc đầu tiên của người chủ hộ là đẽo tượng mồ.Trong quá trình xây dựng nhà mồ, thì người dân tộc Gia Rai vào rừng lấy gỗdựng cột, thường là tám cột, còn vách được dựng bằng dãy gỗ tốt, mái lợp lá,còn cửa mồ thì nằm quay về hướng Đông hầu hết những ngôi nhà mồ khi tiếnhành bỏ mả, người Gia-rai sử dụng các loại gỗ tạp, để đẽo tượng, phổ biến là

gỗ cây gạo (pơ-lang), vì loại gỗ này mọc nhiều ở vùng người Gia-rai sinh

sống, dễ tìm ở xung quanh làng Theo kinh nghiệm người dân thì cây cà-chít

có độ tuổi trên 10 năm mới đủ tiêu chuẩn để đẽo tượng vì hai loại cây này phâncành sớm, độ dài của cây nếu chưa đủ tuổi trưởng thành thì không đáp ứngđược những yêu cầu của việc đẽo tượng Những cây gỗ được chọn có độ dàihơn 2 sải tay , đường kính lõi khoảng 30 cm Người Gia-rai dùng rìu, đốn cây,khi đốn xong người ta vận chuyển bằng cách dùng trâu kéo cây từ trong rừng

về buôn làng Việc khai thác gỗ để đẽo tượng có kiêng kỵ, nếu đêm ngủ họ mơthấy nhà cháy, bến nước cạn kiệt thì sáng hôm sau sẽ hoãn lại việc lấy gỗ trongkhi đi vào rừng lấy gỗ nếu gặp rắn bò ngang qua đường thì họ quay về ngay,người ta cho đó là điềm không lành, dễ có chuyện xấu xảy ra Người dântộcGia-rai đẽo tượng bằng chiếc rìu cứng cáp Chỉ trên 1 khúc gỗ, không phácthảo và ngày này sang ngày khác, những cây gỗ to sù sì cứ hiện lên những

dáng dấp, hình người… những tư thế cùng những chi tiết đa dạng của ngườiđàn ông, đàn bà trẻ nhỏ Dường như tất cả đã nằm trong đầu của họ họ lặng lẽtừng nhát chắc chắn bổ xuống để nên hình, nên tượng, nên hồn.Tượng đượcđặt vào quần thể nhà mồ với những cột trang trí, với hàng rào, với hoa văn đan

đủ trên mái và với cả phối cảnh địa hình, cây cối nữa trở nên rất sinh động Khiquan sát những bức tượng mồ, người xem có thể nhận ra hình thể của từng bứctượng, qua bàn tay của người nghệ nhân, đều xuất phát từ thân gỗ tròn, vốn làhình dạng ban đầu của mỗi thân tượng Bằng thủ pháp dùng mảng khối, ngườiGia-rai chỉ phác hoạ một vài chi tiết trên cơ thể mà làm cho bức tượng bỗngtrở nên sống động như có hồn Có thể nói, để tạo ra một quần thể nhà mồ,trong đó có các tượng tròn, các phù điêu gỗ, các trang trí tre đan, người TâyNguyên là những nghệ thuật tạo hình xuất sắc

- Trang phục: Trang phục các dân tộc thiểu số Tây Nguyên có đầy đủ

các thành phần, chủng loại trang phục và phong cách thẩm mỹ khá tiêu biểucho các dân tộc khu vực Tây Nguyên. Lễ hội của đồng bào dân tộc TâyNguyên thường diễn ra theo chu kỳ vòng đời con người (lễ thổi tai, lễ mừngsức khỏe, lễ cưới, lễ tang…), theo chu kỳ vòng đời cây trồng (lễ phát rẫy, lễxuống hạt giống, lễ thúc lúa, lễ cho lúa lên chòi, lễ cho lúa xuống chòi…)

Trang phục của phụ nữ Tây Nguyên rất đẹp, vì có nhiều hoa văn, và làm nổi

lên một cách kín đáo đường nét của cơ thể Nhưng nét đặc sắc nhất của TâyNguyên là ở trang phục nam giới Họ đóng khố mặc áo, quấn khăn có cài lôngchim quý nhiều màu Đấy là cả một công trình dệt và thêu và là cả một nghệthuật trang trí phục sức Ngoài cái phần để che, khố có vạt trước, vạt sau vànhiều hoa văn, diềm khố có tua bông và dài đến giữa ống chân Vạt trước dài,vạt sau ngắn xúng xính theo nhịp chân đi làm tôn thêm rất nhiều cái phần cơthể săn chắc, khoẻ mạnh của người đàn ông Nếu trời lạnh, họ khoác thêm mộttấm vải choàng rộng trên cổ, buông xuống tận đầu gối, mở ra trước ngực Khigió lật tấm choàng, có cảm giác như con người hùng dũng ấy sắp sửa bay lên

- Ẩm thực ngày tết của Tây Nguyên:

Tây Nguyên là nơi sinh sống của hàng chục dân tộc anh em, đông nhất

là các dân tộc Ba Na, Gia Rai, Ê-đê, M’Nông, Xơ-đăng, H’rê Mỗi dân tộcđều có phong tục, tập quán riêng và hàng năm đều có tổ chức những ngày lễTết cho buôn làng sau khi gặt hái đã hoàn tất Ngày thường, đồng bào TâyNguyên ăn cơm gạo tẻ với thức ăn nấu từ các loại rau rừng, mộc nhĩ, các loại

củ, măng le Thỉnh thoảng mới kiếm được con cá dưới sông, con thú từ trongrừng để cải thiện thêm bữa ăn Còn các loại gia súc, gia cầm nhà nào cũng có,

họ nuôi bằng cách thả rong vào rừng, ra bờ sông, bờ suối, và chỉ làm thịt đểdùng vào việc cúng tế thần linh hay để thiết đãi khách quí đến thăm làng.Những ngày lễ Bỏ Mả, lễ Đâm trâu xây cột, Tết Cơm mới, Tết Giọt nước, TếtLửa diễn ra rộn rịp suốt mùa hanh khô Đây là mùa lễ Tết ở TâyNguyên.Trong lễ Tết, ẩm thực của các dân tộc Tây Nguyên đều giống nhau, từmón thịt nướng cho đến rượu cần Còn cách ăn uống và nấu nướng thế nào, thì

đó là đặc điểm của mỗi dân tộc và của mỗi địa phương

Vào các ngày lễ Tết, cơm nếp được thay cơm gạo tẻ và được nấu theo cáchthức của tổ tiên: Cơm Lam Họ vào rừng chặt những ống lồ ô còn non, giữ lạimấu ở một đầu ống rồi cho gạo nếp và nước vào, xong nút lại đem đốt bằng lửa

và than cho thật khéo Những ống cơm lam, ngoài vỏ tuy đen đúa, lem nhemnhưng khi chẻ bỏ lớp vỏ ấy đi thì lộ ra lớp cơm nếp thơm ngon, hấp dẫn lạthường Hương vị nếp quyện với hương thơm của tre tươi qua lửa làm cho cơmlam có một hương vị đặc biệt, hơn hẳn cơm nếp nấu trong chõ, trong nồi

Thịt là thực phẩm chủ yếu trong các món ăn ngày Tết Người Tây Nguyênlàm lông con vật bằng cách thui đốt Họ không chế biến được các món ăn đặc biệtnhư ở miền xuôi Đáng chú ý là món nướng và làm món như tiết canh, nem sống

ở dạng thô sơ Những món ăn này dùng để khoản đãi hay để dâng cúng thần linh.Ngoài ra, họ còn dùng phèo lấy từ ruột con vật bốn chân để chế biến món ăn làmột đặc điểm trong cách thức ngả món của đồng bào Gia Rai, Ba Na Kỹ thuật